دامىعان مەملەكەت ەكسپورتقا زامان تالاپتارىنا ساي, وڭدەلگەن دايىن ءونىم شىعارسا, ارتتا قالعان مەملەكەت شيكىزات تاسىمالدايتىنى بەلگىلى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا قازان» قاعيداسىنا ساي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى حالىققا جولداۋىندا: «مەن ءححى عاسىر, قازاقستاننىڭ التىن عاسىرى بولاتىنىنا سەنەمىن», دەي كەلىپ, بىرلىك پەن بەيبىتشىلىك, تۇسىنىستىك نەگىزىندە جەردەگى ءاربىر ادامنىڭ جۇرەگىندە يمان ۇيالاپ, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان, ادامزاتىنىڭ رۋحاني التىن عاسىرىنا اياق باسقان, قۋاتتى قازاقستان ۇلتتىق يدەيا دوكتريناسىنىڭ ماقسات-مۇددەسىن ايقىنداپ بەردى.
دامىعان مەملەكەت ەكسپورتقا زامان تالاپتارىنا ساي, وڭدەلگەن دايىن ءونىم شىعارسا, ارتتا قالعان مەملەكەت شيكىزات تاسىمالدايتىنى بەلگىلى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا قازان» قاعيداسىنا ساي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى حالىققا جولداۋىندا: «مەن ءححى عاسىر, قازاقستاننىڭ التىن عاسىرى بولاتىنىنا سەنەمىن», دەي كەلىپ, بىرلىك پەن بەيبىتشىلىك, تۇسىنىستىك نەگىزىندە جەردەگى ءاربىر ادامنىڭ جۇرەگىندە يمان ۇيالاپ, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان, ادامزاتىنىڭ رۋحاني التىن عاسىرىنا اياق باسقان, قۋاتتى قازاقستان ۇلتتىق يدەيا دوكتريناسىنىڭ ماقسات-مۇددەسىن ايقىنداپ بەردى.
ءاربىر ءجۇز جىلدا, قوعامنىڭ دامۋىنا قاراي جاڭا تۇسىنىكتەر ومىرگە كەلىپ, ۇعىمدار وزگەرىپ تۇراتىنى بەلگىلى. ەلباسىمىز كوتەرىپ وتىرعان «ادامزاتتىڭ رۋحاني التىن عاسىرىنا اياق باسۋ دەگەن نە, التىن عاسىر ۇعىمدارى دەگەن نە؟», «ادام دەگەن كىم؟», «ءومىر ءمانى نەدە؟», «تاربيە دەگەن نە؟», «باقىت دەگەن نە؟», «ادام الەۋەتىن دامىتىپ, پوستيندۋستريالىق قوعامعا كوشۋ نەگىزى, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ دەگەن نە؟» – دەگەن سۇراقتارعا فيلوسوفيالىق, پسيحولوگيالىق, پەداگوگيكالىق تۇرعىدا عىلىمي نەگىزدەلگەن تۇسىنىكتەمە ارقىلى عانا جاۋاپ بەرۋگە بولادى.
ءححى عاسىرعا اياق باسقان, اقپاراتتىق نانو-بيو-اتوم-يادرولىق قارۋ تەحنولوگيالارى دامىعان زاماندا ادامزاتتىڭ, اسىرەسە, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ومىرگە بىرجاقتى, ماتەريالدىق كوزقاراسپەن قاراۋى, سۋيتسيد, ناشاقورلىق, جەمقورلىق, باسقا دا رۋحاني اۋرۋلار تۋىنداپ, ادامي قۇندىلىقتار ارتتا قالۋى بۇگىنگى كۇننىڭ جاھاندىق, ساياسي پروبلەمالارىنا اينالىپ, الەم زيالى قاۋىم مەن جۇرتشىلىقتى قاتتى تولعاندىرۋدا.
بىزگە بۇگىندە «ادام بولۋ ءۇشىن, نادان بولماۋ كەرەك» دەگەن اباي اتامىزدىڭ وسيەتىنە ساي تىرشىلىك جاساۋ قاجەت.
وسى ورايدا قيىندىقتى كوپ كورىپ, دانالىققا جەتكەن حالىق بولعاندىقتان, اق پەن قارانى اجىراتىپ, اقىلدى العا سالىپ, دامىعان ەلدەردىڭ جاقسى جاعىنان ۇلگى الۋ – ۋاقىت تالابى. پروفەسسور ماحمۇد حامدي زاقزۇق «ۇمىتىلعان قۇندىلىقتار» كىتابىندا: «تاپ قازىرگى كەزدە, قوعامنىڭ تەك ماتەريالدىق تۇرعىدان عانا بىرجاقتى دامۋى, عالام تەپە-تەڭدىگىنە اسەر ەتىپ, جەردە ءتۇرلى كاتاكليزمدەر تۋدىرۋدا. ال رۋحاني قۇندىلىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن دامىتۋعا قوزعاۋ سالاتىن نەگىزگى تىرەك بولىپ تابىلادى. وسى تىرەكتەن قالعان دامۋشى كۇشتەر باستاۋ الادى, ويتكەنى, مۇنسىز ەشقانداي نارسە جاساۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ جازادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «نۇر وتان» حدپ-نىڭ ءحىى سەزىندە ەگەمەن ەل تاريحىندا العاشقى رەت يدەولوگيالىق باعىتىمىزدى ناقتىلاي كەلىپ: «داعدارىس اشىپ كورسەتكەن ىشكى پروبلەمالاردىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى قوعامنىڭ رۋحاني احۋالىمەن بايلانىستى. «نۇر وتاننىڭ» يدەولوگيالىق جۇمىسى قوعامدا رۋحاني-پاراساتتىلىق قۇندىلىقتاردىڭ جاڭا جۇيەسىن ورنىقتىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس», دەدى. وسىعان سايكەس, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى تاربيە تۇجىرىمداماسىن قابىلداپ», جەكە تۇلعانىڭ رۋحاني جاعىنان قالىپتاسۋى بارلىق تاربيە ۇدەرىسىنىڭ وزەگى بولىپ تۇر, دەپ ناقتىلادى. استانادا وتكىزىلىپ جۇرگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى, ادامزات ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا تەك رۋحاني نەگىزدە عانا بىرىگە الاتىندىعىن دايەكتەپ بەرۋگە ۇمتىلىپ كەلەدى. ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جۇمىسى نەگىزىندە «ەل بىرلىگى دوكتريناسى» قابىلدانىپ, وندا بەيبىتشىلىك, تەڭدىك پەن جاسامپازدىققا نەگىزدەلگەن «ۇلت رۋحىن دامىتۋ» قاعيداتى بەكىتىلدى.
بۇل جولعى ساياسي دوكترينا جوباسى كورپوراتيۆتى مادەنيەتىمىزدى ۇلت رۋحىن كوتەرۋ ارقىلى ىسكە اسىراتىن قۇجات رەتىندە جازىلعان. وندا قۋاتتى قازاقستان باستى ۇلتتىق يدەيا رەتىندە الىنعان. سول سەبەپتى, دوكترينا الدىمىزداعى كەم دەگەندە ءجۇز جىلدىق مەجەنى قامتيتىندىقتان, ەل ءۇشىن ەرەكشە ستراتەگيالىق قۇجات.
قۋاتتى قازاقستان ۇلتتىق يدەياسىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان, كەيبىر ۇعىمدارعا توقتالا كەتەيىك:
قۋاتتى قازاقستان ۇلتتىق يدەياسى دەگەن نە؟
ۇلتتىق يدەيا – ادام ءومىرىنىڭ مانىنەن تۋىندايتىن ۇعىم. ادام ءومىرىنىڭ ءمانى – ءومىر سىناقتارى (قيىندىقتارى) ارقىلى رۋحاني جەتىلۋ بولسا, ادامدار قاۋىمداستىعى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق يدەياسى, رۋحى كۇشتى, قۋاتتى مەملەكەت قالىپتاستىرۋ. ياعني, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىن» ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان التىن عاسىر دوكتريناسى.
دوكترينا دەگەن نە؟
دوكترينا – لات. «doctrina», ءىلىم, عىلىم, وقىتۋ, بىلىمدىلىك دەگەن ءسوز. ءاربىر ۇلت, حالىقتىڭ ءتىل, ءداستۇر, دىلىنە قاراي قالىپتاسقان دۇنيەتانىمىنا ساي ۇستانىمدارى نەگىزىندەگى ساياسي, تەوريالىق دامۋ باعىتىنا زاماناۋي كوزقاراس.
رۋح دەگەنىمىز نە؟
رۋح دەگەنىمىز – ماڭگى, شەكسىز, ەش نارسەگە مۇقتاج ەمەس, بىرلىككە نەگىزدەلگەن, ماحاببات پەن مەيىرىمنەن تۇراتىن, تازا سانا نەگىزىندەگى اقىل-پاراسات, عالامدىق قۋاتتى ورىستىك نەگىزدەگى تولىق جەتىلگەن اقپاراتتىق جۇيە, بارلىق جاراتىلىس نەگىزى.
ادام دەگەنىمىز كىم؟
ادام دەگەنىمىز – جان مەن ءتاننەن جارالعان, 12 مۇشە, 62 تامىر, 72 بۋىنى ساناعا قىزمەت جاسايتىن, تولىق جەتىلگەن رۋحتىڭ ءبىلىم مەن تاجىريبە نەگىزىندەگى, رۋحاني زاڭدىلىقتاردى مەڭگەرۋ ارقىلى جەتىلەتىن بولىگى.
ءومىر ءمانى نەدە؟
ءومىر ءمانى – ءومىر سىناقتارى (قيىندىقتارى) ارقىلى رۋحاني جەتىلۋ.
تاربيە دەگەنىمىز نە؟
تاربيە دەگەنىمىز – ادام بويىنداعى اتا-بابا تەگىنەن, اكەسى مەن اناسى ارقىلى كەلە جاتقان شەجىرەلىك, گەنەتيكالىق اقپاراتتاردى باپتاۋ. مىنەزىڭنىڭ جاقسى جاقتارىن كۇشەيتىپ, جامان جاقتارىن باسۋ ارقىلى ءوزىڭدى ءوزىڭ جەتىلدىرۋ.
ۇلتتىق تاربيە نەگىزىندەگى رۋحاني تازالىق ۇستانىمدارىنىڭ كورسەتكىشتەرى:
– وي-سانا, نيەت-پيعىل تازالىعى;
– گيگيەنالىق دەنە تازالىعى;
– ءسوز تازالىعى;
– ءىس-ارەكەت تازالىعى;
– كوركەم مىنەزگە ساي ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تازالىعى;
– ەكولوگيالىق سانا نەگىزىندەگى قورشاعان ورتا مەن تابيعاتقا دەگەن تازالىق.
باقىت دەگەن نە؟
باقىت دەگەنىمىز – رۋحاني زاڭدىلىقتار نەگىزىندە اق پەن قارانى اجىراتا ءبىلۋ ارقىلى كۇندەلىكتى ومىردە دۇرىس شەشىم قابىلداپ, الدىڭا قويعان ماقساتتارعا جەتە ءبىلۋ.
زياتكەر ۇلت دەگەنىمىز نە؟
ول دانالىقتى مەڭگەرگەن اقىل-پاراسات يەسىن قالىپتاستىرۋ, ياعني ءداستۇرلى رۋحاني زاڭدىلىقتار نەگىزىندە جان-جاقتى تازالىق ۇستانىمدارىن مەڭگەرۋ ارقىلى اق جولدىڭ قاراسى, قارا جولدىڭ اعى بولاتىنىن ءتۇسىنىپ, ءبىر سوزدەن-اق كوپ نارسەنى اڭعارىپ, ءسوز استارىن ءتۇسىنىپ, اقىل-ويمەن سارالاپ, جاقسىلىققا دارالاپ, كۇندەلىكتى ومىردە دۇرىس شەشىم قابىلداۋ جولىمەن العا قويعان ماقساتىڭا جەتۋ جانە دە تازا ءومىر سۇرە ءبىلۋ.
زياتكەر ۇلت قالىپتاستىرۋ تەتىگى قالاي ىسكە اسادى؟
زياتكەر ۇلت قالىپتاستىرۋ تەتىگى ءتىل مەن دىلگە, ءداستۇرلى رۋحاني زاڭدىلىقتارعا, زامان تالابىنا عىلىمي كوزقاراسپەن قاراپ, ادام وي-ساناسىنىڭ پيراميدالىق قۇرىلىمىنىڭ گالوگرامماسىن كۇندەلىكتى ومىردە دۇرىس قولدانا ءبىلۋ ارقىلى ىسكە اسادى.
الەم تاجىريبەسى كورسەتىپ تۇرعانىنداي, الدىڭعى قاتارلى دامىعان مەملەكەتتەر ۇلت رۋحىن كوتەرۋ ارقىلى نارىقتىق باسەكەدە الدىڭعى ورىندارعا يە بولىپ, مادەني-ەكونوميكالىق سالالاردا ءىرى جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر.
قۋاتتى قازاقستان ۇلتتىق يدەيا دوكتريناسى دەڭگەيىندە ىسكە اسىرىلاتىن, زياتكەر ۇلت قالىپتاستىرۋ تەتىگى, باقىت پەن دامۋ كىلتى قازاق ءداستۇرىن ءبىلۋ ارقىلى عانا جوعارى دەڭگەيدە ىسكە اساتىندىقتان, وزگە ۇلتتار تاراپىنان مەملەكەتتىك ءتىلىمىز, تاريح, مادەنيەتىمىزگە دەگەن قىزىعۋشىلىق پەن مۇقتاجدىق كۇننەن-كۇنگە ارتا تۇسەرى اقيقات شىندىق, ۇرپاقتارىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى.
مۇحيت اۋەلباي.
