رۋحانيات • 03 شىلدە، 2020

ەكى ىشەكتەگى ەل شەجىرەسى

96 رەت كورسەتىلدى

ءرۋميدىڭ ايگىلى «سىبىزعى جىرىن» ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. جاس قامىستى وتكىر كەزدىگىمەن قيىپ الىپ سىبىزعى جاساعان زارلىق (قويشى) ودان شىققان مۇڭدى اۋەندى ءوزىنىڭ ىشكى قۇساسى دەپ ويلادى. ءيا، ول شىنىمەن ايىرىلۋ زارى ەدى. بىراق قويشىنىڭ ەمەس، دىڭىنەن ايىرىلعان، ءتۇپ-تامىرىنان كەسىلىپ، وتانىنان اجىراپ كەتىپ بارا جاتقان جاس قامىستىڭ جانايقايى ەدى.

ارينە سىبىزعى بىزگە جات اسپاپ ەمەس. ونىڭ فيلوسوفياسىنا بويلاۋدا قازاق دۇنيەتانىمى قادىم زامانداردان بەرى قاداۋ-قاداۋ ەڭبەكتەر قالدىرىپ، قارا قامىستان شىققان قازىنالى سازدى قادىرلەپ كەلەدى. دەسەك تە، ءبىزدىڭ بولمىسىمىزدى بۇتىندەي اشىپ بەرەتىن بىردەن-ءبىر اسپاپ دومبىرا دەر ەدىك. ءتۇبى ءبىر تۇر­كى جۇرتىنىڭ تاريحى تۇگەل تاپسىرلەنگەن قولىمىزداعى قۋ تاقتايدا قازاقتىڭ تۇتاس تاع­دىرى جاتىر. ۇلى دالانىڭ توسىندە ازاتتىعى ءۇشىن ارپا­لىس­قان الاشقا قاتىستى ءىرى وقي­عالاردىڭ بارلىعى سول قىزىل ارشا دومبىرانىڭ شاناعىندا قاتتالدى. بابالار قالدىرعان باي مۇرانىڭ كوبى جاس ۇرپاققا وسى توعىز پەرنەنىڭ تىلسىم تىلىمەن جەتتى!

دومبىرا – ەل شەجىرەسىن ەكى شەگىنە سىيعىزعان شەشەن، توعىز پەرنەسىنە توقايلاستىرعان ءدىلمار!

وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ۇلتتىق دومبىرا كۇنىنە ارنالعان العاشقى شارانىڭ شىمىلدىعىن اشىپ تۇرىپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «دومبىرا – قازاقتىڭ جانى، رۋحى، تاريحى، سالت-ءداستۇرى، بۇكىل ءبىتىم-بولمىسى دەپ ايتۋعا بولادى. ول ۇلى دالانىڭ توسىندە ەرتە زاماننان بەرى حالقىمىزبەن بىرگە جاساپ كەلە جاتىر. ءبىر كەزدەرى مايتوبەنىڭ تۇسىنان دومبىرانىڭ سۋرەتى بار تاڭبالى تاس تابىلعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. عالىمدار ول سۋرەت بەرىسى 4 مىڭ، ارىسى 6 مىڭ جىل بۇرىن بەدەرلەنگەنىن دالەلدەپ وتىر.

ارال ماڭىندا دومبىرا ۇس­تاعان ادام­نىڭ ءمۇسىنى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن IV عاسىردىڭ مۇرا­سى بولىپتى. ال التايدان تا­بىل­عان اتا دومبىرا ءبىزدىڭ دا­ۋىرى­مىزدەن V عاسىرعا تيەسىلى. ال­­تاي­دان اتىراۋعا دەيىن بۇ­كىل قازاقستاننىڭ دالاسى 4-5 مىڭ جىلدان بەرى وسى دومبى­رانىڭ ءۇنىن ەستىپ كەلە جاتىر. ول بار قازاقتىڭ ءبىر ەكەنىن، قا­نىمىزدىڭ دا، جانىمىزدىڭ دا ءبىر ەكەنىن دالەلدەيتىن وتە ناق­تى نارسە. موينىنا كونە تۇركى تاڭ­باسىمەن «جۇپار كۇي اۋەنى ءبىز­دى سۇيسىندىرەدى» دەپ جازىلعان اس­پاپ سوناۋ كۇلتەگىن زامانىنان بەرى كەلە جاتىر. ودان بەرگى قيلى زامان­داردىڭ ءبارى دومبىرانىڭ كو­مەيى­نەن كۇي بولىپ توگىلىپ، تاريح­تان سىر شەرتەدى» دەۋى تەگىن ەمەس.

ءبىز دومبىرا قاسيەتىن تو­لىق سەزىنە بىلگەنىمىز دۇرىس. دوم­بىرا ارنالى اسپاپ قانا ەمەس، بايلىعىنا باعا جەتپەس بيىك قۇندىلىعىمىز، زامانالار مەن ۇلى ادەبيەتتەردى، قۋات­تى يمپەريالار مەن جاسام­پاز قولباسشىلاردى، نەبىر كلاس­سيكالىق مۋزىكالار مەن تاڭ­عاجايىپ تاريحي تۇلعالاردى تۋدىرعان كيەلى قۇبىلىس!

دومبىرا ءداۋىرى قايتا جاڭ­عىرىپ كەلەدى. تارلان تاريحتىڭ، جاسامپاز بۇگىن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ۇي­لەسىمدى ساباقتاستىراتىن ۇلت جادى­نىڭ تۇعىرناماسى وسى ءتول اس­پا­بىمىزدى تورگە شىعارۋمەن تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر.

ءبىز دومبىرامىزعا دەربەس كۇن سىيلاۋ ارقىلى داڭقتى بابا­لا­رىمىزدىڭ جولىن جالعاس­تىرعان ۇلاعاتى كەمەل، مۇراعاتى مول ۇرپاق ەكەنىمىزدى دالەلدەپ وتىرمىز!

كيەلى اسپابىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەككە كەرۋەن تارتىپ بارا جاتقان باي كوشى ءبىزدى بارىمىزدى باعالاۋعا، جوعىمىزدى تۇگەندەۋگە بىرىكتىرەتىندەي. سول جولدا ۇلتتىق بەت-بەينەمىزگە كىر شالدىرماي، قاسيەتتى قارا دومبىرامىزدى ەشكىمنىڭ اياعىنا تاپتاتپاي، مىڭداعان ءان-كۇيىمىزدىڭ قۇنداعىنا قۇرمەتپەن قاراي بەرگەنىمىز ءجون!

كەشەگىمىز بەن كەلەشەگىمىزدى جالعاعان، ءدىلىمىز بەن تىلىمىزگە پانا بولعان، سالت-ءداستۇرىمىز بەن تاريحي سانامىزدى شەندەس­تىرگەن دومبىرامىز داۋىرلەي بەرگەي!

التى مىڭ جىلدىق تاريحى بار الاش اسپابىنىڭ ۇلىقتاۋ ارقىلى ءبىز مىڭجىلدىقتاردىڭ مۇراسىن زەردەلەۋگە، قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇندىلىقتاردى قايتا ەكشەۋگە ەرەكشە بەتبۇرىس الدىق!

قاداعاڭ، قادىر مىرزا ءالىنىڭ دومبىرا تۋرالى ايتقان اقىل سوزدەرى كوپ. ونىڭ ىشىندە قاناتتى ماتەلگە اينالىپ، قالىڭ قازاق جاتقا ايتاتىن ەكى ولەڭىنىڭ ورنى ءبىز ءۇشىن ارقاشان ەرەكشە.

ونىڭ ءبىرى — «ەكى شەكتىڭ ءبىرىن قاتتى، ءبىرىن ءسال-ءسال كەم بۇرا،

ناعىز قازاق – قازاق ەمەس، نا­عىز قازاق – دومبىرا» دەپ كەلەتىن كەرەمەت ولەڭى دە، ەكىن­شىسى:

«اقىن قازاق ازاپتىڭ،

ءبارىن تاستاپ كوشىپتى.

ىزدەيمىن دەپ ازاتتىق،

تاۋىن تاستاپ كوشىپتى.

 

ءبارىن تاستاپ وسى كۇن،

جەتكەن ۇلى مۇراتقا.

دومبىرا مەن بەسىگىن،

تاستاماعان بىراق تا!» دەگەن «دومبىرا مەن بەسىك» ولەڭى.

دومبىرا – دالا زاڭىن جازعان اعاش قالام!

كۇي – كوشپەلى تۇركى جۇرتى­نىڭ كونس­تيتۋتسياسى! قازاقتىڭ كۇيى ارقىلى ەلگە ەل قوسىلدى، ايىرىلعان جۇرت زارلى اۋەن ارقىلى ءبىر-ءبىرىن جوقتاپ اڭى­رادى! قازاق دالاسى ءبىرىن ءبىرى كۇي ارقىلى ۇعىندى، وتكەنگە دوم­بىرادان توگىلگەن كەسەك-كەسەك كۇر­دەلى مۋزىكالار اقىلى ءۇڭىلدى.

دومبىرا – دالا داستانىن جازعان دارا دانىشپان!

ءسوزىمىزدىڭ باسىندا سىبىزعى سىرىن بەكەر ايتپادىق. ءبىز كەرى­سىنشە، قازاق باسىنان كەشكەن قىزىق-قۋانىش تا، قايعى-قاسى­رەت تە دومبىرا پەرنەسىندە دەپ تۇسى­نەمىز! سول جەردەگى سىبىزعى قاي­عىسى قازاقتىڭ قايعىسى دەر ەدىك. ءبىز دە سىبىزعى سياقتى سول دومبىرامىزدان، ءتۇپ-تامىرىمىزدان نەبىر كەساپات كەسىرلى قوعامنىڭ ۇزدىكسىز سوققىلارىنان اجىراپ قالا جازداپ ازەر ءالىمىزدى جيعان ۇلتپىز!..

دومبىرانىڭ مۇڭى قازاقتىڭ قايعى­سىنان الشاق دەۋگە كەلمەي­دى!

ءبىز ءجۇرىپ وتكەن جولداردىڭ بارىندە دومبىرانىڭ اسقاق داۋىسى، ارعىماق تۇلپارلارىمىزدىڭ تۇياق ءدۇبىرى، جاۋ­جۇرەك باتىرلارىمىز بەن داڭقتى حاندارىمىزدىڭ ەرلىك ىستەرى سايراپ جاتىر.

دومبىرانى ءتۇرتىپ قالساڭىز تۇركى رۋحى اتويلاپ اتقا قونا­تىن­دىعى سون­دىقتان!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شابىت شاقىراتىن شاھار

ەلوردا • بۇگىن، 08:23

اقجايناق استانا

ەلوردا • بۇگىن، 08:22

وزىق ءوندىرىس ورنىندا بولدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:20

باعدارىڭ قالاي، باس قالا؟

ەلوردا • بۇگىن، 08:17

ديماش پەن دجەكسون

ونەر • بۇگىن، 08:10

ۇتقانىمىز شامالى بولىپ تۇر

قوعام • بۇگىن، 08:05

ەگىزدەر فەستيۆالى

قوعام • بۇگىن، 08:00

احاڭنىڭ ادالدىعى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

قارالى كەزەڭ كارتيناسى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار