الاش ارىستارىنىڭ وسيەتىن ورىنداۋعا بەل بۋىپ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ قۇندىلىقتارىن, ابايداي الىپ اقىننىڭ مۇراسىن, وزگە دە جادىگەرلەردى الەمگە تانىتىپ كەلە جاتقان ءبىر ايتۋلى ازاماتىمىز, بەلگىلى قالامگەر روللان سەيسەنباەۆ دەسەك جاراسادى. بۇل جولى ول تورتكۇل دۇنيەگە تۇگەل تانىس ءفيردوۋسيدىڭ قىپشاق تىلىنە اۋدارىلعان «شاھنامەسىنىڭ» تۇپنۇسقاسىن ادەمى كىتاپ ەتىپ, جاقۇتتاي جارقىراتىپ, قازاق توپىراعىنا اكەلىپ, قالىڭ ەلگە ۇسىنىپ وتىر. ەندى وسى دۇنيەنىڭ ىشىندەگى ۇشان-تەڭىز بايلىقتى زيالى زەردەدەن وتكىزىپ زەرتتەسەك, ناتيجەسىن ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە جاراتساق ۇتىلمايمىز, ۇتامىز.
الاش ارىستارىنىڭ وسيەتىن ورىنداۋعا بەل بۋىپ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ قۇندىلىقتارىن, ابايداي الىپ اقىننىڭ مۇراسىن, وزگە دە جادىگەرلەردى الەمگە تانىتىپ كەلە جاتقان ءبىر ايتۋلى ازاماتىمىز, بەلگىلى قالامگەر روللان سەيسەنباەۆ دەسەك جاراسادى. بۇل جولى ول تورتكۇل دۇنيەگە تۇگەل تانىس ءفيردوۋسيدىڭ قىپشاق تىلىنە اۋدارىلعان «شاھنامەسىنىڭ» تۇپنۇسقاسىن ادەمى كىتاپ ەتىپ, جاقۇتتاي جارقىراتىپ, قازاق توپىراعىنا اكەلىپ, قالىڭ ەلگە ۇسىنىپ وتىر. ەندى وسى دۇنيەنىڭ ىشىندەگى ۇشان-تەڭىز بايلىقتى زيالى زەردەدەن وتكىزىپ زەرتتەسەك, ناتيجەسىن ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە جاراتساق ۇتىلمايمىز, ۇتامىز.
دۇنيە جۇزىندە قىپشاق تىلىندەگى ءبىر داناسى ساقتالعان فاكسيميلە قولجازبا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ «مۋزىكالىق مەيمانجاي» زالىندا ءوتتى. باستاۋ ءسوزدى كىتاپحانانىڭ باس ديرەكتورى, كورنەكتى جازۋشى الىبەك اسقاروۆ الىپ, ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان ۇلى ەڭبەكتىڭ وتانىمىزعا ورالۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان, قۇمنان التىن ىزدەگەن ناعىز ەڭبەكقور كەيپىندەگى روللان سەيسەنباەۆتىڭ بۇل ءىسى ەرلىككە پارا-پار ەكەنىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە قىپشاق تىلىندەگى تولىق نۇسقا تۋرالى جان-جاقتى بايان ەتكەن روللان سەيسەنباەۆ «ەگەر بۇل فاكسيميلە جوعالىپ كەتسە نەمەسە جانىپ كەتسە, قازاقتار وزدەرىنىڭ زور مادەني قۇندىلىعىنان ايىرىلعان بولار ەدى», دەي كەلىپ, «پارسى, تاجىك ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, ۇلى اقىن فيردوۋسي – الەم پوەزياسىنىڭ اسقار شىڭى, دانالىق دارياسىندا ءجۇزىپ ءجۇرگەن الىپ كەمە سەكىلدى. بۇل داستان يران شاحتارىنىڭ تاريحى, تۇران-يران شايقاستارىنان عانا ەمەس, باستان-اياق باتىرلىق, ىزگىلىك, جاقسىلىق جانە ماحاببات داستاندارىنان تۇرادى», دەپ, «شاھنامە» – تاۋسىلمايتىن كۇرەس كىتابى, قايىرىمدىلىق پەن تەكەتىرەس كىتابى, ۇلى كىتاپ, دەدى. «كەزىندە قىپشاق تىلىندەگى «شاھنامەنى» يراننىڭ, يراكتىڭ, سيريانىڭ قولجازبا قورلارىنان كوپ ىزدەگەنبىز. اتاقتى شىعىستانۋشىلار قولجازبانىڭ ساقتالعان دانالارىن اراب ەلدەرىنەن كورگەندەرىن دە ايتىپ ەدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قول قىسقا بولدى. مەنىڭ سۇراۋىممەن پالەستينانىڭ اتاقتى اقىندارى دا قىپشاق تىلىندەگى نۇسقانى جاندارىن سالىپ ىزدەگەن بولاتىن. وكىنىشكە وراي, يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان بىتىسپەس مايدان كەزدەرى, بۇتىندەي قولجازبا قورىنا يزرايل اسكەرىنىڭ بومباسى ءتۇسىپ, بارلىق كىتاپتار مەن قۇجاتتار جانىپ كەتكەن. وسى وقيعانى ماعان پالەستينانىڭ اتاقتى اقىنى مۋين بسيسۋ كوزىنە جاس الىپ ايتىپ ەدى. بۇل وقيعاعا دا 40 جىل ءوتىپتى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن تاجىك عالىمى قۇربونالي يدريسوۆ ماعان ءفيردوۋسيدىڭ «شاھنامە» ەپوسىنىڭ قىپشاق تىلىندەگى كوشىرمەسىن الىپ كەلدى. الىس عاسىرلار قويناۋىنان قىپشاق بابالارىمىزدىڭ كۇمبىرلەگەن ۇندەرى قۇلاعىما جەتكەندەي بولدى. ۋاقىت قۇشاعىندا ەسكەرۋسىز قالىپ ەسكىرگەن, قاعازدارى ۇگىتىلگەن كونەتوز قولجازبانى ىجداعاتتىقپەن بۇگىنگى تەحنيكانىڭ ارقاسىندا جونگە كەلتىرۋگە تىرىستىق. قىپشاق تىلىندەگى كونەتوز كىتاپ قازاق مادەنيەتىنىڭ تەرەڭدىگى مەن بايلىعىن كورسەتەدى. ۋاقىت قىسىمىندا «ءتىرى» قالعان بۇل كىتاپ ءVىى-ءVىىى عاسىردا تاسقا قاشاپ جازىلعان ورحون-ەنيسەي داستاندارى, كۇلتەگىن مەن تونىكوكتىڭ رۋحاني, مادەني جالعاسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا بۇل كىتاپ قازاق حالقىنىڭ تەڭدەسى جوق مادەني بيىكتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز. بۇل فاكسيميلە قولجازبا جەر جۇزىندە بىرەۋ-اق», دەدى. ول سونىمەن بىرگە, بۇل تەڭدەسسىز بايلىق مىسىردا دۇنيەگە كەلىپ, ءبىر داناسى تاجىك جەرىندە ساقتالىپ قالعانىن, ەندى قازاق توپىراعىنا ورالعانىن ايتىپ, اللانىڭ الدىندا, قىپشاق ءتىلىنىڭ الدىندا, دەشتى قىپشاق دالاسىنىڭ الدىندا ءوزىنىڭ ازاماتتىق پارىزىن ادال اتقارعانىن جەتكىزدى.
وسىنداي تاۋەلسىز ەلدىڭ رۋحاني ءدۇنيەسىنە قوسىلعان ولشەۋسىز قۇندىلىقتى ەندىگى جەردە قىپشاق تىلىنەن قازاق تىلىنە كوشىرىپ, جاۋھار ءتىلدى قازاق پوەزياسىنا ۇكىلەپ قوسساق, ۇتىلماسىمىز انىق. داستاندى قىپشاق تىلىنە تۇسىرگەن ساييد شاريف ەسىمىن قازاق تاريحىندا جاڭعىرتىپ, ورنىقتىرساق, تاعى ءبىر كەمنىڭ ورنى ءتۇگەندەلەر ەدى. ەگەمەن ەلدىڭ رۋحاني سالادا مەرەيىن وسىرەتىن, ابىرويىن ارتتىراتىن وسىنداي داستاندى بۇكىل جۇرت بولىپ ءتۇسىنىپ, تۇيسىگى كەم, ۇلت رۋحانياتىنان گورى بايلىقتىڭ ق ۇلى بولىپ جۇرگەندەردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ, ويىنا ۇيالاتساق, بىزدە جەر بايلىعىنا قوسا وسىنداي قۇندىلىقتار دا جەتەدى دەگەندى جاستاردىڭ كوڭىلىنە قوندىرساق, قازاق قوعامى قاپى قالماس ەدى.
تۇساۋكەسەر راسىمىندە ءسوز العان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, ۇلت رۋحانياتىنىڭ ارعى زاماندارىنا بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ شىعىس جۇلدىزدارى تۋرالى تەرەڭنەن وي تەربەپ, يران مەملەكەتىندە ەلشى بولىپ جۇرگەندە بۇل دۇنيەدەن حاباردار بولعانىن, ەندى سونى ەلگە ورالتقان روللان سەيسەنباەۆقا العىسىن ءبىلدىرىپ, قالامگەردىڭ بايلىققا, دارەجەگە ەمەس, ۇلتتىق قۇندىلىقتار ءۇشىن قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, سوڭعى كەزدەرى ۇلت كيەلىلەرى تۋرالى جازعان ەڭبەكتەرىنە دە كەڭىنەن توقتالدى.
ال اكادەميك بولات كومەكوۆ: «ارعى-بەرگى تاريحقا قاراپ وتىرساڭ الىپ مەملەكەتتەر دە, يمپەريالار دا, پاتشالار دا ءومىر ساحناسىنان كەتكەن. ال رۋحاني قۇندىلىق ماڭگىلىك. رۋحىڭدى بيىكتەتەتىن قازاق دۇنيەسىنە قوسىلعان, وسىدان بەس عاسىر بۇرىن جازىلعان «شاھنامە» – تەڭدەسسىز جادىگەر» دەپ, تۇركى ءدۇنيەسىنىڭ بيلىك قۇرعان زاماندارىنا كەڭىنەن تالداۋ جاسادى. سول زامانداردا ۇلى دالادان شىققان قىپشاقتاردى الەم مويىنداعان. قىپشاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە ۇمتىلعان. ءسويتىپ, قىپشاق ءتىلى حالىقارالىق تىلگە اينالعان. مۇسىلمان ەلىندە قىپشاق تىلىنە ارنالعان سوزدىكتەر ءتۇزىپ, شىعارۋ ءۇردىسى باستالعان. سەبەبى, قىپشاقتارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا بەت بۇرعان ەلدەر سول ءتىلدى ءبىلۋ جولىن قاراستىرعان. قىپشاق ءتىلى ەۋرازيا كەڭىستىگىنە كەڭ جايىلىپ, ەدىل, سىر, حورەزمدە ادەبي, ءدىني شىعارمالار دۇنيەگە كەلگەن. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – وسى داستان. ءبىز مىنانى ۇعىنۋعا ءتيىستىمىز, قىپشاق ءتىلى – قازاق ءتىلى. وسىنى ءوزىمىز عانا مويىنداپ قويماي, وزگەلەرگە دە تۇسىندىرسەك, بويىنا سىڭىرسەك ءجون بولار ەدى. قالامگەردىڭ بۇل ەڭبەگى ۇلت ءۇشىن جاسالعان جانكەشتى تىرلىك, ىرىلىك دەپ بىلەمىن, دەدى.
سول سەكىلدى ءبىلىمدار عالىم, پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي رۋحانيات سالاسىنداعى قازاق نەسىبەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن بۇكىل كۇش-جىگەرىن جۇمساپ, اباي, شاكارىم, جامبىل, ءسۇيىنباي – بۇكىل قازاقتىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەپ, الەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىرا العان روللان سەيسەنباەۆتىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە باعالاپ, ءوزىنىڭ يران, موڭعوليا مەملەكەتتەرىنە جاساعان ساپارلارى تۋرالى تولىمدى اڭگىمە قوزعادى. ءيسى قازاقتىڭ كۇرەتامىرى سانالاتىن دۇنيەلەرىمىزدى مارجانداي ءتىزىپ, اتالعان مەملەكەتتەردەگى تۇركى الەمىنىڭ ايتۋلى وكىلدەرى جايلى تەبىرەنە سويلەدى. ءبىز قازىر انا تىلدەن, مىنا تىلدەن اۋدارىلعان دەپ ءجۇرمىز. شىندىعىندا, سول تىلدەردىڭ ءتۇپ-تامىرى بىرەۋ عوي. سونى ۇلكەن جيىن وتكىزىپ, انىقتاۋعا ءتيىستىمىز. سوندا ءتۇبى ءبىر تۇركى دۇنيەسى ىركىتتەي ىرىمەي, ايرانداي ۇيتىن بولادى, دەپ انا ءبىر جىلدارى ۇلت رۋحانياتىنىڭ كوپ دۇنيەسىن وزگە مەملەكەتتەر تاسىپ كەتكەنىن, ەندى سونى قايتارۋ قيىن بولىپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
تۇساۋكەسەردى قورىتىندىلاعان قارىمدى قالامگەر, ويلى ازامات, زەردەلى دە زەرەك ۇلت جوقشىسى روللان سەيسەنباەۆ: «مەنىڭ بۇل تىرلىگىم قازاققا كەرەك دەگەن ويدان تۋعان. قاي-قايسىمىز دا ۇلت ءۇشىن وسىلاي ەڭبەك ەتىپ, ءۇن قاتپاساق حالىق تۇلەمەيدى, توبىرعا اينالادى. مەنىڭ قولىمدا قازىر ءۇش-ءتورت كىتاپ بار. ونى دا ۇلت يگىلىگىنە جاراتسام دەيمىن. ماسەلە, جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتىمىزدى ساقتاپ قالۋدا تۇر. ونىڭ باستى جولى وسىنداي رۋحاني دۇنيەلەردى جارقىراتا جاڭعىرتىپ, تانىتىپ, تاعىلىم الار تۇستارىن ايناداعىداي كورسەتىپ, قاي عاسىردا جاسالعانىن, قاي داۋىردە بولعانىن دايەكتەپ, ءبىز تاقىر جەردەن شىققان سورماڭداي ەمەسپىز, بارىمىز مىناۋ, نارىمىز اناۋ دەسەك تاۋەلسىز ەلدىڭ ناعىز ۇلدارىنىڭ موينىنداعى قارىزى مەن پارىزى ادال اتقارىلار ەدى», دەدى.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
