قازىنانىڭ كىرىسى – حالقىمىزدىڭ ىرىسى

... مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرى مەن بالالار باقشاسىن دامىتۋ ماسەلەسىن قاراستىراتىن “بالاپان” باعدار­لاما­سىنا قارجى ءبولىنۋى بۇل جولعى جولداۋدا ەلدى يندۋستريالاندىرۋ سەكىلدى ستراتەگيالىق ماقساتپەن قاتار, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك شارا­لارعا دا ۇلكەن نازار اۋدارىلعاندىعىن كورسەتەدى. ەلباسىنىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋى ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى, الداعى ونجىلدىق دامۋدىڭ باسىم باعىتتارىن ناقتى بەلگىلە­گەندىگى جانە العا قويعان ماقساتتىڭ اۋقىمدى­لىعىمەن ەرەكشەلەنگەندىگى بەلگىلى. ەگەر ەلباسىنىڭ وسىعان دەيىنگى جىل سايىنعى جولداۋلارىنىڭ كوپشىلىگى نەگىزىنەن العاندا اعىمداعى مىندەتتەردى مولىنان قامتىسا, بۇل جولعى جولداۋ ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭنىڭ باستى ماقساتى رەتىندە ۇدەمەلى يندۋستريالىق دامۋعا باسىمدىق بەرىلۋى وسى جولداۋدىڭ وزەگىن قۇرادى. سونىمەن قاتار, جولداۋدىڭ الەۋمەتتىك ءمانى دە بولدى دەپ ەسەپتەيمىز. وسى جولداۋ نەگىزىندە بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى مەن ستۋدەنتتەرگە بەرىلەتىن مەملە­كەتتىك ستيپەنديالاردى 25 پايىزعا ارتتىرۋدى بۇرىنعى بەلگىلەنگەندەي 1 شىلدەدەن ەمەس, 1 ساۋىردەن باستاپ تولەۋدى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ۇكىمەتكە ارنايى تاپسىرما بەرىلۋى, سونىمەن قاتار مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرى مەن بالالار باقشاسىن دامىتۋ ماسەلەسىن قاراستىراتىن “بالاپان” باعدار­لاما­سىنا قارجى ءبولىنۋى بۇل جولعى جولداۋدا ەلدى يندۋستريالاندىرۋ سەكىلدى ستراتەگيالىق ماقساتپەن قاتار, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك شارالارعا دا ۇلكەن نازار اۋدارىلعاندىعىن كورسەتەدى. ۇكىمەت ەلباسىنىڭ جول­­­داۋىندا بەلگى­لەنگەن تاپسىرمالاردى جەدەلدەتىپ جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. الدىن الا دايىندالعان ەلى­مىزدىڭ 2010-2012 جىل­دارعا ارنالعان رەسپۋب­ليكا­لىق بيۋدجەتىن قايتا­دان قاراس­تىرىپ, وندا قوسىمشا كىرىس جانە شى­عىس كوزدەرىن بەلگى­لەدى. ۇكى­مەتتىڭ بيۋدجەت سالا­سىن­­­داعى بۇل ساياساتىن ەلباسى ماقۇلدادى. وتكەن اپتادا ەلباسى قولداعان بيۋدجەتتەگى بۇل تۇزەتۋلەر ۇكىمەتتە ارنايى قارالىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ءتيىستى قاۋلى قابىلداندى. سونىمەن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كولەمى قانداي ماسەلەلەر جونىندە ارتتىرىلىپ وتىر؟ ەندى وسىعان كەلەيىك. الدىمەن ايتارىمىز, بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلارى مەن ستۋدەنت­تەردىڭ ستيپەندياسىن 25 پايىزعا ارتتىرۋ ءىسىن بۇرىنعى بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن ءۇش اي بۇرىن باستاۋ ءۇشىن عانا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قوسىمشا 53,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ شىعىندارى قاجەت ەكەن. ال بالالاردىڭ مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى مەكەمەلەرى مەن بالالار باقشالارى جۇيەسىن دامىتۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن “بالاپان” باعدار­لاما­­سىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جيىنى 96 ميل­ليارد تەڭگەگە جۋىق قارجى كەرەك. وسى قارجىعا 2010-2014 جىلدار ارالىعىندا 289,3 مىڭ ورىن ىسكە قوسىلاتىن بولادى. سونىڭ ىشىندە 18,4 مىڭ ورىندى قۇرايتىن 82 بالالار باقشاسى سالىنادى. سونىمەن قاتار, جەكە مەنشىكتەگى جانە باسقا دا مەنشىك تۇرلەرىندەگى بالالاردىڭ مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى مەكەمەلەرىنە مەملەكەت قارجىسى ارقىلى بوبەكتەردى ورنالاستىرۋ ءۇشىن 270,9 مىڭ ورىنعا تاپسىرىستار بەرىلەدى. ءسويتىپ, 2015 جىلعا تامان 650 مىڭنان استام ءبۇلدىرشىن مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى تاربيە جانە وقىتۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل بەلگىلەنگەن جۇمىستار بيىلعى جىلدان باستاۋ الادى. وسى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنە قوماقتى قارجى سالىنىپ وتىر. سونىمەن قاتار, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنى­مىزدەي, ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق دامۋى­نا ەكپىن بەرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتە بۇدان باسقا دا قوسىمشا شىعىندار بەلگىلەنىپ وتىر. ماسەلەن, 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دامۋىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 143,8 ميلليارد تەڭگە, “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا 30 ميلليارد تەڭگە, “ينۆەستور-2020”, “ەكسپورتتاۋشى-2020”, “ونىمدىلىك-2020” باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلاردى دامىتۋ شارالارىنا 5 ميلليارد تەڭگە, ينفراقۇرى­لىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن  “سامۇرىق-قازىنا” ءال-اۋقات قورىنىڭ جارعى­لىق كاپيتالىن ارتتىرۋعا 62,8 ميلليارد تەڭگە, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ءۇشىن “كازاگرو” حولدينگىنە 28 ميلليارد تەڭگە, عارىش سالاسىن دامىتۋعا 7 ميلليارد تەڭگە, حالىقارالىق ساۋداداعى ماڭىزى بار “قورعاس” كەدەنىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن جەتىلدىرۋگە 6 ميلليارد تەڭگە, استاناداعى جاڭا ۋنيۆەرسيتەت­تىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسىنا 5 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلاتىن بولدى. مۇنىڭ سىرتىندا استانا جانە الماتى قالا­لارىندا 2011 جىلى قىسقى ازيا ويىن­دا­رىن وتكىزۋ ءۇشىن دايىندىق پەن ءتيىستى ينفرا­قۇرىلىمداردى دامىتۋ ءۇشىن 44,4 ميلليارد تەڭگە بولىنبەك. جوعارىداي ايتىلعان جوبالاردىڭ ىشىندە “جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىنە تالداۋ جاساپ كورەيىك. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ جاڭا جولداۋىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ىسىنە ەرەكشە توقتالعاندىعى بەلگىلى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوز سوزىندە الدىعا قويىلىپ وتىرعان اسقارالى مىندەتتىڭ ءبىرى – ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدا نەگىزگى سالماق كاسىپكەرلەرگە تۇسەتىندىگىن, سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا بارلىق تاۋەكەلدەردى موينىنا الا الاتىن, جاڭا رىنوكتاردى يگەرۋگە, يننوۆاتسيا­لىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋگە بەيىم كاسىپ­كەرلەردى كورگىسى كەلەتىندىگىن جەتكىزدى. ولاردى ەكونوميكانى دامىتۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى دەپ اتادى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, جولداۋ ارقىلى كاسىپكەرلىك كورپۋسقا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەكشە قولداۋ ءبىلدىرۋى ناتيجەسىندە ۇكىمەت “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 30 ميلليارد تەڭگە قارجىنى بيۋدجەتكە سالىپ وتىر. بۇل قارجى الداعى ۋاقىتتا ءوز سوڭىنان 300 ميلليارد تەڭگەدەن استام جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋى ءتيىس. جالپى كەدەن وداعىن قالىپتاستىرۋ مەن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن باستى جانە ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى ماسەلەلەر بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى كەدەن وداعىنىڭ بىزگە بەرەتىن مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا قاجەت العى­شارتتاردى قالىپتاستىرادى. ولار باعدارلا­مانى جۇزەگە اسىرۋعا بولىنگەن قارجىنى پايدالانا وتىرىپ, وزدەرىنىڭ شىعاراتىن ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيدى, وسى ارقىلى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىكتەرىن شىڭداي تۇسەدى. كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى ناتيجەسىندە الدىمىزدان 170 ميلليون ادامدى قۇرايتىن ۇلكەن رىنوكتىڭ اشىلاتىندىعى بەلگىلى. ءبىز بۇل رىنوكقا قانداي جولدارمەن كىرە الامىز؟ بىرىنشىدەن, رەسەيمەن جانە بەلارۋس ەلدە­رىمەن تاۋارلار ساۋداسىندا كەدەندىك باج سالى­عىنىڭ الىنىپ تاستالۋى قازاقستاندىق ەكس­پورتتى بۇرىنعىعا قاراعاندا ءوتىمدى ەتە تۇسپەك. ەكىنشىدەن, رەسەيدىڭ قازاقستانمەن شەكتە­سەتىن شەكارا ماڭىنداعى اۋماعىنىڭ وزىندە عانا 24 ميلليون حالىق تۇرادى. رەسەيدىڭ شە­كارا ماڭىنداعى اۋماعىمەن ساۋدا جاساسۋ ماسە­لەسى بىزدە بۇدان بۇرىن دا جاقسى جولعا قويىل­عان بولاتىن. ساۋدا جاساسۋدىڭ بارلىق قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدارى بار, ەكى ەلدىڭ ادامدارى­نىڭ, بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ الىس-بەرىسىندە تىلدىك, مادەني كەدەرگىلەر جوق. تاۋارلاردى تاسىمالداۋ قاشىقتىعىنىڭ ءوزى ەڭ ۇزاق دەگەندە 500 شاقىرىمنان اسپايدى. بىلايشا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ كورشىلەس وتىرعان ءبىر وبلى­سىنان ەكىنشى وبلىسىنا ساپارعا شىققانمەن بىردەي. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ ىشكى رىنو­گىمەن قوسا العاندا تۇتاسىپ جاتقان اۋماقتىق-گەوگرافيالىق بىرىڭعاي رىنوكتىڭ ەندىگى كەزەكتە 2,5 ەسە كەڭەيە تۇسكەندىگىن بىلدىرەدى. ۇشىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكىمەتتىڭ وتاندىق بيزنەستى دامىتۋ, ولاردىڭ الدىنداعى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى شەكتەي ءتۇسۋ جونىندەگى شارالاردى كەشەندى تۇردە جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا بيزنەس جۇرگىزۋ رەسەي مەن بەلارۋسكە قاراعاندا, جەڭىلىرەك دەپ ەسەپتەلەدى. ماسەلەن, بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ بيزنەستى جەڭىل جۇرگىزۋ جونىندەگى باعالاۋى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىز الەم ەلدەرىنىڭ اراسىندا 63-ءىنشى ورىندا تۇرسا, رەسەي 120-سىنشى ورىندا تۇر. بىزدە كاسىپكەرلەرگە رەسەي مەن بەلارۋسكە قاراعاندا سالىق تا از سالىنادى. ەندى ونىڭ ۇستىنە “بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020” باعدار­لاماسى بويىنشا ەكسپورتقا ءونىم شىعاراتىن كاسىپ­كەرلەر ءۇشىن ءوز بيزنەسىن دامىتا تۇسۋدە مەم­لەكەت تاراپىنان قوسىمشا جەڭىلدىكتەر ۇسىنى­لىپ وتىر. مىنە, وسى فاكتورلاردىڭ بار­لىعى قوسىلا كەلىپ, قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ ءباس­كە­لەستىك قابىلەتىن نىعايتۋعا اسەر ەتەتىن بولادى. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ كاسىپكەرلە­رىمىز تاۋارلار ءوندىرىسى مەن ولاردى ەكسپورتتاۋ ماسەلەسىندە رەسەيلىكتەر مەن بەلارۋستىكتەرگە قاراعاندا وسال ءتۇسىپ جاتسا, ول ءۇشىن مەملەكەتتى ايىپتاۋدىڭ قاجەتى جوق. مەملەكەت ولاردىڭ ال­دىندا قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەدى. قام­قورلىعى كۇشتى بولدى. وسى قامقورلىق ءسوز بو­لىپ وتىرعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ەلباسى­نىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ناقتىلاۋ ۇدەرىسىندە تاعى دا بارىنشا كورىنىس تاپتى. سوندىقتان حالىقارالىق باسەكەلەستىك مايدانىنا شىن مانىندە بەل شەشىپ ءتۇسۋ ۇستىندەگى كاسىپكەر­لە­رىمىزدەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىز. قازىرگى كەزەڭ ولار ءۇشىن ۇلكەن سىناق كەزەڭى. كاسىپكەرلەرىمىز بۇل سىناقتان ابىرويمەن وتەتىن بولسا, وندا بۇكىل ەلىمىزدىڭ باق-تالايى ارتىپ, ىرىسى تاسيدى, جاس ۇرپاقتىڭ الدىنان جارقىن جول اشىلادى. سونىمەن قاتار, جوعارىدا ايتىپ كەتكە­نىمىزدەي, “كازاگرو” حولدينگىنە اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ءۇشىن قوسىمشا 28 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. بۇل قارجى نەگىزىنەن سالانى تەحنيكالىق جانە تەحنولو­گيالىق تۇرعىدان جاراقتاندىرۋ, وڭدەۋ كاسىپورىندارىن نەسيەلەندىرۋ, ليزينگكە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن جۇمسالماق. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ ەت ەكسپورتى­نىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن 5 بورداقىلاۋ الاڭى قۇرىلاتىن بولادى. جالپى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قارجى­لاندىرۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 258 ميل­ليارد تەڭگە قاراستىرىل­عاندىعىن ەسكە سالا كە­تەيىك. مۇنىڭ 47 ميل­ليارد تەڭگەسى سۋبسي­ديا­لاۋعا, قالعانى نەسيە قارجى ەسەبىندە بەرىلەدى. سونىمەن “قازىنانىڭ كىرىسى – حالقىمىز­دىڭ ىرىسى” دەگەندەي, ەلبا­سىنىڭ ۇكىمەتكە بەرگەن تاپ­سىر­مالارىنا سايكەس رەس­پۋبلي­كالىق بيۋدجەتكە سالى­نىپ وتىرعان قوسىم­شا قوماقتى قارجى ەلىمىز­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق جاعدايىن جاقسارتۋعا, بيۋدجەت قىزمەتكەرلە­رىنىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋعا, ءبۇل­دىرشىندەردى بالالار باقشاسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە, جاڭا ينفراقۇرلىمدىق جانە يننوۆا­تسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى يندۋستريا­­لاندىرۋ باعدارلا­ماسىن ورىنداۋعا, كاسىپكەر­لەردىڭ العا قويعان ماقساتقا دەگەن قۇلشى­نىسىن ارت­تىرىپ, ولاردىڭ باسەكەلەستىك قابى­لەتىن شىڭداي تۇسۋگە جۇمسالماق. سۇڭعات ءالىپباي.