سۋرەتتى تۇسىرگەن نۇرلان قانات
قاراقۇم – بايىرعى زاماننان بەرى وسى ماڭداعى مالشى بىتكەننىڭ جاز جايلاۋى, قىس قىستاۋى بولىپ كەلگەن مەكەن. قازىر دە تىرشىلىگىن ءتورت ت ۇلىكپەن بايلانىستىرعاندار وسى قۇم اراسىن مەكەن ەتەدى. جەرى وتتى, ءشوبى شۇيگىن مالعا دا, جانعا دا جايلى ءوڭىر جايلى ەل اراسىندا «قاراقۇم دەگەنشە, قاراعىم دەسەيشى» دەگەن ءسوز بار. سول قاراقۇمدى قاق جارىپ تارتىپ كەلەمىز. جولباسشىمىز ەسىمبەك كەزىندە وسى وڭىردە كوپ جىل مال باققان ەكەن. سوندىقتان دا بۇل اراداعى ايقىش-ۇيقىش جولدىڭ ءار بۇرىلىسى وعان بالا كەزدەن تانىس. ءار توبەنىڭ تاريحىن تانىستىرىپ وتىرىپ, اۋدان ورتالىعىنان ءجۇز شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قىستاۋعا دەمدە جەتكىزدى.
كەزىندە 20 شاقتى ءۇي جايلاعان تاپادا قازىر 2-3 شاڭىراق قانا قالعان. ءبىز ىزدەپ كەلگەن امانجول اقساقال جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە اۋىلدىڭ وتكەن-كەتكەنىمەن تانىستىرىپ ۇلگەردى. زەينەتكە ساۋدا سالاسىنان شىققان ول وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنان بەرى قۇم اراسىنان قازىنا تەرىپ كەلەدى ەكەن.
– 1969 جىلى وسى ماڭنان تابىلعان ينە قۇياتىن قالىپ پەن تاس جەبەنى الماتى مۋزەيىنە وتكىزدىم. سودان بەرى تالاي قۇپيانى باۋىرىنا باسقان وسى توبەلەردەن جۇزدەگەن جادىگەر تابىلدى. قازىر قولىمدا 300-دەن استام ەكسپونات بار. سىنىقتاردى جىمداستىرا جەلىمدەپ, بىرنەشە قۇمىرا قۇراستىردىم. ولاردىڭ كوپشىلىگى قولا داۋىرىنەن قالعان قۇندى دۇنيەلەر. بۇل وسى اراعا كەلگەن عالىمداردىڭ پىكىرى, – دەيدى امانجول جۇمابەكوۆ.
قۇم اراسىنان قىش قۇمىرالارمەن قاتار سول زامانداعى اتا-بابالارىمىزدىڭ قاجەتىنە جاراعان ءدان ۇككىش, تۇيمەلەر, تەمىر قازان, تاس پىشاقتار مەن تەرى وڭدەيتىن بۇيىمدار شىققان. امانجول اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, جادىگەردىڭ ءبارى وسى تاپاداعى 200 گەكتارداي اۋماقتان تابىلىپ وتىر.
ەرتەرەكتە بۇل جەردە قىشتان قۇمىرا قۇياتىن كونە وشاقتار كوپ بولىپتى. ەلۋ جىلدان بەرى قازىنا ىزدەپ, اۋەسقوي ارحەولوگقا اينالعان امانجول جۇمابەكوۆ ونداي جەرلەردى بەلگىلەپ كەتىپ وتىرادى. كەيىن عالىمدار كەلگەندە تاپقان جەرىن كورسەتىپ, سولاردىڭ بولجام-بايلامىنا قۇلاق تۇرەدى. سونداي وشاقتاردىڭ بىرنەشەۋىن بىزگە كورسەتتى.
قۇم باۋرايىنا ءبىزدى باستاپ كەلگەن اقساقال بەلگىلەنگەن جەردىڭ بىرىنە كۇرەك سالدى. ءا دەگەننەن-اق وسىدان 3 مىڭ جىل بۇرىن جاعىلعان سەكسەۋىلدىڭ ك ۇلى تابىلدى. سالدەن كەيىن وشاقتىڭ ءبىر قابىرعاسى ايقىندالدى. ءار جەردەن قۇمىرا سىنىقتارى مەن اقسوڭكە بولعان ادام سۇيەكتەرى كوزگە شالىنادى. ەستە جوق ەسكى زاماندا وتكەل بولعانى بايقالاتىن جولدان وتە بەرە شىققان جالدان شەتى كەتىلگەن تاس جەبە تاپتىق.
– كەيدە كۇنىگە 2 ساعاتىمدى وسى ماڭدا وتكىزەم. كوپ ادامنىڭ «جاسى جەتپىسكە كەلگەندە مىنانىكى نە ساندالىس؟» دەگەن كۇڭكىلىن دە ەستيمىن. بىراق بۇل مەنىڭ جەكە باسىما قاجەت ەمەس. كەيىنگى ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە اينالۋى ءتيىس قازىنالار. وسىعان دەيىن تاپقان جادىگەرلەردىڭ ءبىرازىن اۋداندىق مۋزەيگە ۋاقىتشا قويدىم. مەندەگى دۇنيەلەرگە قىزىعىپ, قىتايدان كەلىپ قوماقتى قارجى ۇسىنعاندار بولدى. بىراق ۇلتتىڭ تاريحىن ساۋدالاۋعا ارىم جىبەرمەدى, – دەيدى قاريا.
نەگىزى, ەلىمىزدە ورتالىق قازاقستان قولا ءداۋىرىنىڭ دەرەكتەرى مول ساقتالعان ءوڭىر سانالاتىنى بەلگىلى. بىراق قازاق قوعامىنا ءتان انتروپولوگيالىق, ەتنوستىق, مادەني جانە شارۋاشىلىق نەگىزى باستاۋ الاتىن كەزەڭنىڭ بەلگىلەرى سىر جەرىندە دە از ەمەس. مىسالى, ارالدىڭ شىعىس جاعىندا ورنالاسقان تۇگىسكەن كەسەنەلەرى قولا ءداۋىرىنىڭ اسا كورنەكتى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. تەك وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى حورەزم ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنان كەيىن ايماقتا قولا ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىنە قازبا جۇمىستارى جاسالعان جوق. ۇزاق جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن, 7 جىل بۇرىن ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ استانا فيليالى مەن قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى وسى تاپاعا بىرلەسكەن ەكسپەديتسيا جاسادى. ونىڭ ناتيجەسىندە ارحەولوگتار مەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىنىڭ اۆتورلىق بىرلەستىگىمەن «تاپا – پامياتنيك ەپوحي برونزى سەۆەرو-ۆوستوچنوگو پرياراليا» اتتى ماقالا جارىق كوردى. قازاقستان ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ «حالىق قازىناسى» عزي جەتەكشىسى اقان وڭعار, قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ءازىلحان تاجەكەەۆ, ەلىمىزگە بەلگىلى ولكەتانۋشى ەرلان سىزدىق امانجول اقساقالمەن ۇنەمى حابارلاسىپ, قولدان كەلگەن كومەكتەرىن بەرىپ تۇرادى.
وسىدان 2 جىل بۇرىن قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تاپا قونىسى مەن وسى اۋماقتى جانە ءبىر بارلاپ شىقتى. ناتيجەسىندە ارال مەن تاپا اۋىلى ورتاسىنان ۇرگەن, اققۇدىق سياقتى ەجەلگى تۇراقتار ورنى انىقتالدى.
امانجول اقساقال جۋىردا اۋدان اكىمىنە كىرىپ, جادىگەرلەر تابىلىپ جاتقان الاڭداردى قورشاۋ, مەملەكەتتىك ەسەپكە الۋ تۋرالى ءوتىنىش ءبىلدىردى. اۋدان باسشىسى وسىعان وراي ءتيىستى ورىندارعا تاپسىرما بەرىپتى. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن وسى ماڭايدا مۇناي قۇبىرىن جۇرگىزگەن قىتاي كومپانياسىنىڭ قالاشىعى بولعان. بۇل جەردەن قۇندى دۇنيەلەر تابىلىپ جاتقانىن ەستىگەن ولاردىڭ دا قاراپ قالماسى انىق. بىرنەشە مارتە «قارا ارحەولوگتاردىڭ» دا قارا كورسەتىپ قالعان كەزى بار. اقساقال تاريحي قازىنالار وسىلاي تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتە مە دەپ الاڭدايدى.
تاپاعا جاقىن شاكەن اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن كوشپەلى كورمەلەر ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. كولا ءىشىپ وسكەن بالالارعا قولا ءداۋىرىنىڭ دەرەگىن جەتكىزىپ, تاريح تىلسىمىنا جەتەلەۋدە اقساقالعا مەكتەپ باسشىلىعى دا ۇدايى جاردەم بەرىپ كەلەدى.
تاريحي قونىستىڭ زەرتتەلۋىن بىلمەك بولىپ قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عزو جەتەكشىسى, PhD دوكتور ءازىلحان تاجەكەەۆكە حابارلاستىق.
– سىر وڭىرىندەگى قولا ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىنە نازار اۋدارىلماي كەلەدى, ءتىپتى زەرتتەۋ جۇمىستارى جوقتىڭ قاسى. تاپا قورىمىنىڭ جەرلەۋ عۇرپى, قىش ىدىستاردىڭ تۇرلەرى جانە پىشىندەرى, ورنەك سالۋ مانەرلەرى تولىق جانە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل ءۇشىن باسقا ايماقتارداعى قولا ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىمەن سالىستىرىپ, ايىرماشىلىقتارىن انىقتاپ, تۋىستاس تايپالاردىڭ اسەرلەرىن انىقتاۋ كەرەك. سونىمەن قاتار جويىلىپ بارا جاتقان ەسكەرتكىشتە تۇراقتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ءجون, – دەيدى ءازىلحان اۋەزحان ۇلى.
كەلگەن ساپارىمىزدى تۇيىندەپ, كەرى قاراي جولعا شىقتىق. تالاي تاريحتى باۋرايىنا بۇككەن تاپا مەن اششى اقاي, اۋليە سەكسەۋىل توبەلەرى ارتتا قالىپ بارادى. ولاردىڭ قويناۋىنداعى كومبەنى يگەرۋگە بۇگىن كىرىسپەسەك, ەرتەڭ تاريحىمىزدى تاني تۇسۋىمىزگە سەپتىگىن تيگىزەتىن كوپ دۇنيەدەن ايىرىلىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. قۇم اراسىنان جارتى عاسىر جادىگەر جيعان جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىنىڭ الاڭى دا وسى.
قىزىلوردا وبلىسى
