وسى بارعاندا بۇدان ون-ون بەس جىل بۇرىن بارعان قاسكەلەڭدى تانىماي قالدىم. ءوسىپ, وركەندەپتى. جول بويى جاسىل جەلەكپەن كومكەرىلگەن, جاعالاي بازار دا, وعان كوز سالعان نازار دا بار.
بۇل جەردە قاراسايداي باتىر
شىققان,
تالقانداپ جوڭعارلاردىڭ
تۋىن جىققان.
ەلباسى دا تۋىلعان
وسى جەردە,
وسەر ەلدىڭ مۇڭ-مۇقتاج
جانىن ۇققان, –
دەپ جەرگىلىكتى اقىن جىرلاعانداي, بۇل ولكەنىڭ ءجونى بولەك. بۇل ولكە ەلباسىنىڭ كىندىك قانى تامعان تاريحي مەكەن.
اۋدان ورتالىعى جاعالاي اسەم عيماراتقا تولى. بىرىنەن-ءبىرى وتەدى, ساۋلەت ونەرىنىڭ نەشە اتاسىن اڭعاراسىڭ. وسىنداي وسكەلەڭ ءومىردى كورگەن سايىن كوكەيگە كەلەلى وي ۇيالايدى. الەمدەگى ەڭ ءىرى دەرجاۆا – كەڭەس وداعى جاساي الماعان, شىندىعىن ايتقاندا, جاساماعان جاقسىلىقتاردى قىسقا ۋاقىتتا قازاقستان جاساپ, جەر ءجۇزىن مويىنداتىپ وتىرعانىنا سۇيسىنەسىڭ.
مۇندا حالىق تىعىز ورنالاسقان. ەسىمە شەشەمنىڭ ءسوزى تۇسە كەتتى. ادام سۋلى, نۋلى جەردى تاۋىپ, سوندا تۇراقتايدى دەيتىن. سول ءسوز راس ەكەن. ورىس تا, تۇرىك تە, دۇنگەن دە, ۇيعىر دا, بەلورۋس تا, ۋكراين دا وسىندا. ەلباسىنىڭ ءادىل ساياساتى ولاردىڭ ۇلتتىق كۇندىلىقتارىن ساقتاۋعا, ءتىلى مەن ءدىلىن ەركىن قولدانۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەردى. ولار وسى ىستىق كۇشاققا, ىمىرالى ىنتىماققا, ەلىمىز ۇستانعان ۇلتتار بىرلىگى باعىتىنداعى باياندى ىستەردى جوعارى سانايدى.
ەرتەرەكتە وسى ولكەگە سىرتتان كوشىپ كەلگەن ستەپا پەحلەۆانيدي دەگەن گرۋزين اقساقالى بالاسىنىڭ اتىن جامبىل جاباەۆتىڭ قۇرمەتىنە جامبىلي دەپ قويىپتى. ستەپا ولەر شاعىندا ۇلىن قاسىنا شاقىرىپ الىپ:
– بالام, ومىردە ەكى نارسەنى ەستە ۇستا. ءبىرى, قۇدايىڭ جۇرەگىڭدە بولسىن. ول سەنى جاراتتى. ەكىنشىسى, قازاق دەگەن ۇلى حالىقتى قۇرمەتتە. ءبىز كيەرگە كيىم, ىشەرگە اس تاپپاي كەلگەندە, قازاقتار ءوز جاعدايى دا ءماز ەمەس بولا تۇرا ءبىزدى باۋىرىنا باسىپ, اۋزىنداعى اسىن جىرىپ بەردى. مۇنداي جاناشىرلىق تانىتقان حالىقتى الەمدى كەزىپ تاپپايسىڭ. بالام, ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسى ءبىر-اق, اتتام. مەن تىنىش جاتسىن دەسەڭ, ايتقان سوزدەرىمدى اياققا تاپتاما. وسىدان ءبىر جەرىڭ كەم بولمايدى, كايتا مەرەيىڭ وسەدى, – دەپتى.
ولكەنىڭ تاريحىن تەرەڭىنەن تولعاپ كورسەك, XVIII عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قالدان سەرەن باستاعان جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى قازاق باتىرلارى قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي قول باستاپ, ولكەنى جوڭعاردان ازات ەتتى. اسىرەسە, ناۋرىزباي باتىر قالماق نويانى قاسگەلەن مەن شامالحاندى جەكپە-جەكتە ولتىرەدى.
بەرتىندە قوقان حاندىعى كەزىندە «تاۋشۇبەك» اسكەري بەكىنىسى قۇرىلادى. كەيىن جەتىسۋ گەنەرال-گۋبەرناتورى ە.ح.گاسفورد بەكىنىستى قوقاندىقتاردان ازات ەتىپ, ونىڭ اتىن «ليۋبوۆينسكوە» دەپ وزگەرتىپتى. مۇندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارى ساۋات اشۋ مەكتەبى اشىلىپ, ساباق ورىس تىلىندە جۇرگىزىلىپتى. 1901 جىلى ليۋبوۆينسكوە ستانيتساسى قاسكەلەڭ اتاۋىن يەلەنسە, 1928 جىلى قازان ايىندا قاسكەلەڭ اۋدانى قۇرىلادى. اۋدان ورتالىعى 1963 جىلى قالا مارتەبەسىن الادى. 1998 جىلى اۋدان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قاراساي اۋدانى اتالدى.
ەلباسىنىڭ تۋعان جەرى ۇشقوڭىر جايلاۋى وسى اۋدان جەرىندە. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزى وسكەن ۇشقوڭىر جايلاۋىنا ارناپ كەرەمەت ءان شىعارعان. ءان شابىتپەن شەبەر سۋرەتتەلىپ, پەرزەنتتىك پەيىل تىڭ ساعىنىشپەن ورىلگەن. حالىق ونى ىقىلاسپەن قابىلدادى.
سول سەزىم سىرى ءبىزدى ۇشقوڭىردىڭ ەتەگىنە اپاردى. كوكتەمگى كوكمايسا, اسپانمەن تالاسقان زاڭعار بيىك, بەيمالىم تىلسىمعا تولى جارتاستار, قار سۋىنان قوماقتى كولگە اينالعان ايدىندار ۇشقوڭىردىڭ مارتەبەسىنە مەرەي قوسىپ تۇر. سۇلۋلىق دەسە وسىنى ايت, كوز تويمايتىن كەرەمەت.
ۇشقوڭىر – ەلباسىنىڭ اتا قونىسى. جاز جايلاۋدا بيە ساۋىپ, قىمىز ءىشىپ, قىلقۇيرىق, قامىس قۇلاق جانۋاردىڭ قاسيەتىن سەزىنگەن سايالى ورنى. جايلاۋدىڭ جانعا شيپا اۋاسى ادامنىڭ دا اڭسارىن اشىپ راقاتقا بولەيدى. سونى سەزىنىپ تۇرىپ, ەلباسىنىڭ بيىگى تەكتەن تەك ەمەستىگىن ۇعىناسىز. ويتكەنى اتام قازاق «تاۋ بالاسى تاۋعا قاراپ وسەدى» دەپ بەكەر ايتپاعان.
تاۋدىڭ بەرگى بەتى – شامالعان اۋىلى. بۇل اۋىل ەلباسىنىڭ زامانداستارىمەن تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ وسكەن جەرى. بۇگىندە زامانعا لايىق كەلبەتكە ەنىپ, تۇرعىنداردىڭ قالا ومىرىمەن قاتارلاس تىرشىلىگى تەبىندەپ تۇر. شىركىن-اي, اۋىل دەگەن وسىنداي بولسىن دەيتىندەي ماڭىزعا يە. مۇندا بىرنەشە ۇلت وكىلى بار. ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي بەرەكەسىن بەرىك ۇستاپ, ۋاقىتتىڭ كوشىنەن كەم تۇسپەي ەڭبەك ەتكەن اۋىل ادامدارى ەلباسىمەن ماقتانادى, ارالارىنان تۇڭعىش پرەزيدەنت شىققانىن ايتۋدان جالىقپايدى.
شامالعان 1918 جىلى قۇرىلىپتى. قۇرامىندا ەڭبەكشى, قۇمارال, ايقىم, ۇشتەرەك, ساۋىنشى اۋىلدارى بار. ءبىر تاڭدانارلىعى, اۋىلدا بىردە-ءبىر جۇمىسسىز جوق. مىنە, وسىنداي ۇلگىلى اۋىل ءۇردىسىن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماعى السا قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
ارىپتەسىم, بەلگىلى جۋرناليست, قاراساي اۋداندىق «زامان جارشىسى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ءو.قۇبيەۆ ەلباسىنىڭ بالالىق شاعى تۋرالى كەڭ ماعلۇمات بەردى. جەتپىس جەتى جىلدىق تاريحى بار گازەت ەكى تىلدە جارىققا شىعادى, اۋداننىڭ جاڭالىقتار ايناسى. سارعايعان گازەت تىگىندىلەرى قاراساي اۋدانىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن اينا-قاتەسىز بىلدىرەتىن ءتىرى كۋاگەر دەسە جاراسادى. وسىعان دالەل وقيعاعا كەزىكتىك. كەشەگى وقۋشى نۇرسۇلتان گازەتپەن تىعىز بايلانىستا بولعان ەكەن. ياعني كومسومول بەلسەندىسى ءارى وزات وقۋشى نۇرسۇلتان نازارباەۆ گازەتتىڭ شتاتتان تىس ءتىلشىسى رەتىندە مەكتەپ ءومىرى, قوعامدىق جۇمىستار جايىندا جازعان ماقالالارى كەلەشەككە ۇمتىلعان كەمەل ويلىلىعىن بىردەن تانىتتى.
مىسالى, اۋداندىق «كوممۋنيزم نۇرى» گازەتىنىڭ 1958 جىلعى 19 ناۋرىز كۇنگى سانىندا جاريالانعان 10 سىنىپ وقۋشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «ونىڭ قۋانىشى» اتتى ماقالاسى مەن گازەتتىڭ 16 ناۋرىز كۇنگى سانىندا جارىق كورگەن «قىتايدان حات» اتتى تاريحي جازباسىندا كورشى ەلدىڭ سىچۋان پروۆينتسياسى تسزى-گۋن قالاسى 5-ءشى ورتا مەكتەپتىڭ جاس ۇستازى چجوۋ باي سياوعا سول تۇستا قاسكەلەڭدەگى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپ وقۋشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جازعان حاتى جاريالانىپتى. وسىعان قاراپ-اق ەلباسىنىڭ بالا كەزدەن باستاپ قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەنە ارالاسىپ, تۋعان جەرى ۇشقوڭىردان سامعاعان سۇڭقارداي قياعا قانات قاققان كەمەل تۇلعا ەكەنىن اڭعارامىز.
ولمەسحان بولاتبەك,
قوعام قايراتكەرى,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى
