مۇمكىندىكتەردى ىسكە اسىرار ءسات

2010 جىل قازاقستان ءۇشىن ەل ەكونو­مي­­كاسىنىڭ داعدارىستان باياۋ شىعا باس­تاعانىمەن عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باۋىر­لاس رەسەيمەن جانە بەلورۋسسيامەن كەدەن ودا­عىنا كىرۋىمەن ەستە قالاتىنى كۇمانسىز. ءۇش ەلدىڭ ينتەگراتسياسى جونىندەگى ساياسي شەشىمنىڭ تازا ەكونوميكالىق ماق­ساتتاردى كوزدەيتىندىگىنە ەشكىم داۋ تۋدىرا قويماس, وسىعان بايلانىستى ەلى­مىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ, كاسىپكەرلىگىنىڭ جانە حالقىنىڭ الدىندا جاڭا مۇمكىن­دىك­تەر مەن پەرسپەكتيۆالار اشىلادى. ەڭ باستىسى, مۇنىڭ بارلىعى ەرتەدەن كەلە جات­قان ورتاق تاريحى, مەنتاليتەتى بار جانە مادەني, دوستىق جانە تۋىستىق بايلا­نىستارىن جوعالتپاعان ءۇش ەلدىڭ ازامات­تارىنىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ جايلى جاعداي تۋدىرۋ ءۇشىن جاسالۋدا. باتىس قازاقستان وبلىسى رەسەي فە­دەراتسياسىنىڭ بەس ءىرى ەكونوميكالىق ور­تالىقتارىمەن – استراحان, ۆولگوگراد, ساراتوۆ,  سامارا, ورىنبور وبلىس­تارى­مەن ۇزاقتىعى ءبىر جارىم مىڭ كيلومەتر­دەن اساتىن كەدەندىك شەكاراعا يە, وسىعان بايلانىستى بارىنشا تىعىز ەكونومي­كالىق جانە مادەني بايلانىستا. وبلىس اۋماعى بويىنشا ەۋروپا مەن ازيانى باي­لانىستىراتىن نەگىزگى كولىك ماگيس­ترالدارى وتەدى, الەمدەگى ەڭ ءىرى قاراشى­عاناق مۇناي-گاز كوندەنساتتى كەنىشىنىڭ, “وداق”, “ورىنبور - نوۆوپسكوۆ”, “بۇحا­را-ورال”, “قاراشىعاناق - ورىنبور” گاز قۇبىرلارىنىڭ, “تەڭىز-سامارا”, “قارا­شىعاناق - اتىراۋ - كتك” مۇناي قۇبىر­لارىنىڭ بولۋى وڭىرگە “قازاق­ستاننىڭ باتىس قاقپاسى” دەگەن ستراتە-گيالىق قولايلى مارتەبە بەرەدى. باتىس قازاقستان بيزنەس قوعامداستى­عى جانە تۇتاس العانداعى وبلىس حالقى كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىن جىلى قابىل­دادى, ويتكەنى بۇل كەدەندىك پروتسەدۋرا­لاردى ەلەۋلى جەڭىلدەتىپ, سوسىن تولىقتاي جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ەكونوميكا دامۋىنداعى جۇيەلى ىلگەرىلەۋگە, بىرلەسكەن وندىرىستەر مەن سالالار قۇرۋعا, تيىسىنشە تاۋار­لار مەن قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ اسسور­تيمەنتىن ۇلعايتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندا­رىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە كەپىلدىك بەرەدى. بۇل دەگەن – جۇمىسپەن قامتۋ, جالاقى, كوپ­تەگەن الەۋمەتتىك باعدارلا­مالاردى ءجۇ­زەگە اسىرۋ, بۇل – شەكاراداعى ارتىق ءتو­لەم­دەر مەن الىمداردى جويۋ ەسەبىنەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن ونەر­كاسىپ تاۋار­لارى قۇنىنىڭ تۇراقتىلىعى جانە تومەن­دەۋى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ادامداردىڭ ورتاق ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتە ءجۇرىپ-تۇرۋ ەركىندىگى. ءبىز كەدەن وداعىنىڭ وڭىرلىك رىنوكتى كەڭەيتەتىنىنە جانە ونى الەمدەگى بارىن­شا تارتىمدى رىنوكتاردىڭ بىرىنە اي­نالدىرا وتىرىپ ءۇش مەملەكەتتىڭ ەكسپورت-تارىن ءىل­گەرىلەتۋگە جاعداي جاسايتىنىنا سەنىمدىمىز. مىسالعا, مينەرالدى جانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ ءىرى قورىنا يە بولىپ تابىلاتىن باتىس قازاقستان وبلىسى مال شارۋاشىلىعى مەن وسىمدىك شارۋاشى­لىعىنىڭ دايىن ونىمدەرىن ءوندىرۋدى جانە ەكسپورتتاۋدى ىنتالاندىرا وتىرىپ, ەكو­نو­ميكانىڭ شيكىزاتتىق باعىتىن اۋىستى­رۋعا ۇمتىلۋدا. بىرىگۋدىڭ كەدەن وداعىن قا­لىپ­تاستىرۋعا قاتىسقان ەلدەردىڭ ەكونومي­كا­سىنا, ەڭ الدىمەن وسى ەلدەردىڭ بيزنەس-قوعامداستىعىنا پايدا اكەلەتىندىگى تۋرالى پىكىر داۋ تۋدىرمايدى. ءبىز كەدەن وداعى­نىڭ قۇرىلۋىن بيزنەستى قاراپايىم ساۋ­دادان كووپەراتسيا مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نۇسقالارىن ىزدەۋگە كوشۋگە, سونىڭ ىشىندە ءۇشىنشى ەلدەردىڭ رىنوكتارىنا شىعۋ ءۇشىن ىنتالاندىراتىن ءتيىمدى باعدارلاما رەتىندە قاراستىرعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. ەلدىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىن نازارعا الا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تەك قىتايمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ساۋدا جاساعانى قولايلى جانە اڭگىمە تەك كوپشىلىك قولداناتىن تاۋارلار­دى الىپ كىرۋ تۋرالى عانا ەمەس. قازاق­ستاندىق بيزنەستىڭ, اسىرەسە, شەكارالاس وڭىرلەردەگىلەرىنىڭ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جونىندەگى ناقتى ۇسىنىستارى بار, كەدەن وداعىنىڭ, سودان سوڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ  قىزمەت ەتۋ تيىمدىلىگىن تالقىلاۋعا دايىن. وتاندىق بيزنەس كەدەن وداعىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە دايىن, بىراق ءاربىر ەلدىڭ زاڭناماسىندا ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار, ونىڭ نيۋانستارىن ءبىز بىلمەۋىمىز دە مۇمكىن. سوندىقتان ءبىز ارىپتەستىك باعدار­لا­مالاردى دامىتۋعا مۇددەلىمىز, رەسەيلىك جانە بەلورۋسسيالىق بيزنەستى ۇنقاتىسۋعا, كووپەراتسيانىڭ جاڭا نىساندارىن, جۇمىس نۇسقالارىن, سونىڭ ىشىندە ءۇشىنشى ەلدەر رىنوگىن ىزدەۋگە, شاقىرۋعا دايىنبىز. ءبىز كەدەن وداعىن قۇرۋ ناتيجەسىندە ءسوزسىز ۇتاتىنداردىڭ قاتارىندا ءۇش ەلدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىنىڭ كاسىپكەرلەرى بو­لاتىنىنا سەنىمدىمىز. قازاقستان بيزنەس­مەندەرى كەدەن وداعىنا قاتىسۋشىلار ارا­سىندا ءوندىرىسىن ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا سايكەس دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىرعان تاۋار­لارعا قاتىستى قول جەتكەن كەلىسىم­دەرگە وڭ باعا بەرىپ وتىر. قازاقستاندا وتپەلى كەزەڭدە ءارتۇرلى سالالارداعى سالىنىپ جاتقان زاۋىتتار­دىڭ ءوندىرىس قۋاتىنا شىققانىنا دەيىن تومەنگى ستاۆكالاردى قولدانۋ مۇمكىندىگىن, سونداي-اق تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىق­تار, ولار­دىڭ قۇراۋشىلارى مەن قوسالقى بولشەك­تەرىن كەدەن باجىن تولەمەي ينۆەستيالىق جوبالار شەڭبەرىندە الىپ كىرۋگە رۇقسات ەتىلۋىن سىرتقى ەكونومي­كا­لىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى قولداپ وتىر. جالپى, كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك كودەكسىنىڭ اعىمداعى جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنۋى بيزنەستى قاناتتاندى­رىپ وتىر, وندا كەدەن وداعىنا قاتىساتىن ەلدەردەن شىعاتىن تاۋارلاردى كەدەندىك رەسىمدەۋدى جويۋ كوزدەلىپ وتىر, بۇل – برو­كەرلەر قىزمەتىنە, ۋاقىتشا ساقتاۋ قوي­ما­لا­رىنا اقى تولەۋ جانە بىرقاتار ليتسەن­زيالار الۋ جويىلادى دەگەن ءسوز. قوسىمشا قۇن سالىعى مەن اكتسيزدەر تولەۋدىڭ كەلى­سىلگەن تەتىكتەرى ماقۇلدانىپ, قابىلداندى. ءسوزسىز, كەدەن وداعى قازاقستاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس شوعىرلانعان ساۋدا مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا جان بىتىرەتىن بولادى. الايدا, سۇرانىستىڭ پايدا بولۋى وتاندىق بيزنەس تاراپىنىڭ ۇسىنىستارىن قامتاماسىز ەتە المايدى. بۇل جەردە دە ۇكىمەتتىڭ (قولداۋ كورسەتۋ بولىگىندە) جانە كاسىپكەردىڭ ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعى قاراستىرىلادى. وسىعان بايلانىستى بيزنەسمەندەر كەدەن وداعىنىڭ مۇشەلەرى­نە تەك كەدەندىك تاريفتەردى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جەڭىلدىكتەردى, سۋبسيديالار مەن باسقا دا كاسىپكەرلەر مەن حالىقتى قولداۋ قۇرالدارىن ءبىر ىزگە سالۋدى ۇسىنىپ وتىر. ءىرى ينۆەستورلار ولارعا بيزنەستى دامى­تۋعا ءتيىمدى, جاناشىرلىق جاعداي جا­سايتىن جەرلەرگە كەلەدى. وزگە سوزبەن ايت­قاندا, بىزدەر ينۆەستيتسيالىق كليماتتىڭ جاڭا جانە جاڭارتىلاتىن كاسىپورىندار ءۇشىن سالىق بويىنشا مەملەكەتتىك پرەفە­رەن­تسيالار, مەملەكەت-جەكە مەنشىك ءارىپ­تەستىگى شەڭبەرىندە جانە گرانتتىق شارت­پەن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدار ۇسىنۋ, پايىزدىق ستاۆكالاردى سۋبسيديالاۋ, جوبا­لاردى ىسكە اسىرۋعا, وندىرىستىك-يندۋس­تريالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان بانكتەر نەسيەلەرى بويىنشا ءىشىنارا كەپىلدىك بەرۋ, بيزنەستى جۇرگىزۋگە سەرۆيستىك قولداۋ جانە كادرلاردى دايىن­داۋ سياقتى كومپونەنتتەرىن بارىنشا قاجىرلى پايدالانۋعا ءتيىسپىز. تۇتىنۋ نەسيەلەرىن قايتادان جانداندىرۋ قاجەت. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزشا, كوپ نارسە كە­دەن وداعى جۇمىسىنىڭ باس كەزەڭىندە شي­كىزاتتىق ەمەس باسىمدىق سالالاردى  مەم­لەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى قۇرال­دارىن ءساتتى تاڭداي بىلۋگە بايلانىستى بولادى. تاياۋ ۋاقىتتا تاراپتاردىڭ شەكارا كونتۋرلارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندە كەلىسىمگە قول جەتكىزۋى, ءىشىنارا العاندا كەدەن قىزمەتتەرى قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن, اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتۋگە قانشالىقتى دايىن بولاتىنىن انىق­تاۋى, كەدەن بەكەتتەرىندەگى ءىس-قيمىلدىڭ ءبىر­لەسكەن رەگلامەنتى تۋرالى كەلىسۋى قاجەت. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ايتارلىق­تاي قيىن, ويتكەنى ءاربىر كەدەن مەملە­كەت­تىڭ مۇددەسىن قورعايدى, ال ەندى ەگەمەن ەلدەردىڭ كەدەن قىزمەتتەرىنە وزگەرگەن جاعدايدا جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنۋ كەرەك. كەدەن وداعى ءبىرتۇتاس ەكونوميكا­لىق كەڭىستىك قۇرۋدىڭ ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى. بىرىنشىدەن, ءۇش ەل وراسان رەسۋرستىق بازاعا يە, سونىڭ ىشىندە جەتكىلىكتى بىلىكتى جۇمىس كۇشى بار. ەكىنشىدەن, سىيىمدى رىنوك بار. بەلا­رۋس, قازاقستان جانە رەسەي ەكونوميكالارى وزدەرىنە جەتەر­لىكتەي تولىسقان. ەڭ باستى­سى – بولاشاقتا ەلدەر ورتاق اقشا بىرلىگى نەگىزىندە ۆاليۋتالىق وداق قۇرا الادى. وسىلايشا, بۇگىنگى تاڭدا كەدەن وداعىن قۇرۋ ۇدەرىسى كەرى شەگىنبەس سيپاتقا يە بولدى دەپ نىق سە­نىممەن ايتۋعا بو­لادى. ز.مۋسينا, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى  جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق بيزنەس-ورتالىقتىڭ ديرەكتورى. باتىس قازاقستان وبلىسى.