دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اياسىندا 1948 جىلى 9 ماۋسىمدا حالىقارالىق ارحيۆتەر كەڭەسى قۇرىلىپ, 2007 جىلدان بەرى بۇل تاريحي كۇن «حالىقارالىق ارحيۆتەر كۇنى» رەتىندە اتاپ وتىلەدى. بۇگىندە 190 ەل مۇشە بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق كەڭەس الەم ارحيۆتەرىنىڭ تاريحي مۇراعاتتارىن ساقتاۋعا جانە پايدالانۋعا ىقپال ەتەدى, بارلىق ەلدەردىڭ ارحيۆ ءىسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. حالىقارالىق ۇيىمنىڭ تۇراقتى تۇردە شىعىپ تۇراتىن «Archivum» جۋرنالى بار, سونىمەن قاتار حالىقارالىق مۇراعاتشىلار كونگرەسى 4 جىلدا 1 رەت ءوتىپ تۇرادى. جىلىنا حالىقارالىق ارحيۆتەر اپتالىعى وتكىزىلەدى. ء«بىلىم قوعامىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ» ماسەلەسى بويىنشا 8-14 ماۋسىم ارالىعىندا ءىس-شارالار وتكىزۋدى ۇسىنادى. مۇنداي ايتۋلى جوبالاردىڭ ءبىرى رەتىندە جاقىندا نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى ۇيىمداستىرعان «ارحيۆتەر مەن قوعام: ۋاقىت سىناعى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلدى اتاپ وتۋگە بولادى. ونلاين-جيىندا نۇر-سۇلتان قالاسى تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تىلەۋعالي قىشقاشباەۆ ارحيۆ ۇجىمىن, تاريحشى-عالىمداردى حالىقارالىق ارحيۆتەر كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, ەلوردا ءارحيۆىنىڭ عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت سۋبەكتىسى رەتىندە اككرەديتتەلگەنىن اتاپ ءوتتى.
نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى مەيرام بەكتەمباەۆ قالا اكىمدىگى, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسى قولداۋىمەن اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى, استاناداعى تاريحشى- عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن ارحيۆ جانىنان عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەس قۇرىلعانىن بايانداي كەلىپ: «ەلوردا ءارحيۆىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا سايكەس وتكەن جىلدان بەرى 3 ميلليون پاراق قۇجات تسيفرلاندى, اسا قۇندى قۇجاتتار ءتىزىمى ارحيۆ سايتىندا جاريالاندى. 2019 جىلدىڭ تامىزىنان بەرى اقىلى قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرى دە ەنگىزىلە باستادى, تۇسكەن قارجى قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىن كوتەرۋگە, قوسىمشا سىياقى بەلگىلەۋگە, مامانداردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە, قاجەتتى قۇرىلعىلاردى ساتىپ الۋعا جۇمسالىپ وتىر. لاتىن, اراب ارىپتەرىمەن جازىلعان قۇجاتتاردى جارىققا شىعارۋ دا جوسپاردا بار», دەدى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە ارحيۆ ماماندارىمەن قاتار ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى قاتىسىپ, ۇسىنىس-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. ماماندار قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋداعى ارحيۆتەردىڭ ءرولى, ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ ساقتالۋى مەن ولارعا قولجەتىمدىلىك ماسەلەلەرى, سالا ماماندارىنىڭ زاماناۋي تالاپتارعا ازىرلىگى, قۇجاتتاردى تسيفرلاندىرۋ تاجىريبەلەرى تۋرالى وي قوزعادى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى دۇنيە ءجۇزى تاريحى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلجاۋحار كوكەباەۆا: «تاقىرىپتى زەرتتەۋ كەزىندە تۋىندايتىن ءبىرىنشى ماسەلە – بەلگىسىز مەرزىمگە اسا قۇپيا تۇردە ساقتالعان ارحيۆتىك ماتەريالدارعا عالىمداردىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. مىسالى, شەتەلدىك تاجىريبەدە بۇلار وڭاي شەشىلگەن. بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتكەننەن كەيىن (30 جىل) قۇپيا قۇجاتتاردى زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ءۇشىن ءبارى تولىقتاي كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلادى. ال بىزدە بۇل ماسەلە ءالى دە شەشىلمەگەن.
ەكىنشىدەن, ارحيۆ دەرەكتەرىن جاريالاۋعا قاتىستى زاڭنامانى قايتا قاراستىرۋىمىز قاجەت. نەگە دەسەڭىز, كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ارحيۆ دەرەكتەرىن باسقا ماقساتتارعا پايدالانادى جانە سول ارقىلى بەلگىلى ءبىر تاريحي دەرەكتەردىڭ بۇرمالانىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس.
ۇشىنشىدەن, ارحيۆ ماتەريالدارىن جەكە جيناق ەتىپ باسىپ شىعارۋ نازاردان تىس قالماۋعا ءتيىس. مۇنداي قۇقىق جەكە ادامدارعا ەمەس, ارحيۆتەر مەن ءىرى عىلىمي ورتالىقتارعا عانا تيەسىلى بولۋى كەرەك.
تورتىنشىدەن, ارحيۆ قورىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىنە كوڭىل بولگەنىمىز ابزال. ارحيۆ مۇرالارىنىڭ ساقتالۋى جانە اتالعان بايلىقتى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋىنە بايلانىستى جۇمىستىڭ بۇل ءتۇرى وتە قاجەت جانە ەڭ باستىسى, ونى ارنايى بىلىكتى ماماندار, ارحيۆ ماماندارى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك» دەسە, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى عاليا الپىسپاەۆا الەۋمەتتىك جادتى ساقتاۋداعى ءارحيۆتىڭ رولىنە توقتالدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى قىزمەتكەرى قانات ەڭسەنوۆ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى ۇلتتىق ارحيۆ دەرەكتەرىنە شولۋ جاساپ, ارحيۆ ماتەريالدارى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ پروفەسسورى گۇلنار تولەۋعازىقىزى اتالعان وقۋ ورنىنىڭ تاريح فاكۋلتەتى مەن نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ورتاق ءىس-تاجىريبەسى تۋرالى ويلارىمەن ءبولىستى. عالىم كاسىبي بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا جىل سايىن ستۋدەنتتەر قالالىق ءارحيۆتىڭ تاجىريبەسىنەن وتەتىنىن, مۇنداي باستامالار وڭ ناتيجەسىن كورسەتە باستاعانىن ايتىپ, وتكەن جىلى ارحيۆ ماماندارىمەن بىرلەسىپ «تاريح جانە ارحيۆتانۋ» ماماندىعى بويىنشا ء«بىلىم بەرۋ باعدارلاماسى» جاسالعانىن, الايدا ماماندار دايارلاۋ باعىتى بويىنشا «تاريح» ماماندىعى «گۋمانيتارلىق عىلىمدارعا», «ارحيۆ ءىسى» ماماندىعى «الەۋمەتتىك عىلىمدارعا» قارايتىندىقتان ءبىراز قيىندىقتار تۋىنداعانىن العا تارتتى. «ارحيۆ ءىسى» ماماندىعى بويىنشا ماماندار دايارلاۋ جوباسىنا مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلسە, دەگەن ۇسىنىن جەتكىزدى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ءسابيت شىلدەباي ارحيۆ ءىسىن باسقارۋ دەڭگەيىن كوتەرۋدى, ەلىمىزدەگى ارحيۆتەر جۇيەسىن باسقارۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە نەمەسە پرەزيدەنت اپپاراتىنا قاراستى «قازارحيۆ» باسقارماسىن قۇرۋ قاجەتتىلىگىن ءسوز ەتتى. «ارحيۆتەردىڭ عىلىمي جاريالاۋ بولىمدەرىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت, زەرتتەۋلەر ءۇشىن ماڭىزدى قۇجاتتاردى باسىپ شىعارۋ جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەرىلسە, پرەزيدەنت ارحيۆىندەگى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قۇجاتتارىن, ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەگى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ, حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ قۇجاتتارىن جيناقتاپ شىعاراتىن ۋاقىت جەتتى. اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىس انىقتامالىقتارى تاريحشىلار ءۇشىن اسا قاجەت, ارحيۆ جۇمىسىندا وسى جاعى باسا ەسكەرىلسە, سەبەبى جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىنىڭ اتاۋىن انىقتاۋ قيىندىق تۋدىرادى. ەلىمىز ارحيۆتەرىندەگى تاريحي سانا مەن مەملەكەتتىك يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. وسىنداي جۇمىستار ۇلت تاريحىن عىلىمي تانۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە جول اشادى, ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاندىرۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى قۇجاتتاردى جاريالاۋ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ جولىمەن جاسالادى» – دەپ ارىپتەستەرىنە وي سالدى.
الماتى قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ابزال بوتانوۆ ارحيۆ سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى العا تارتسا, نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى عازيزا يساحان قالا ءارحيۆىنىڭ جۇمىس تاجىريبەسى توڭىرەگىندە وي ءوربىتىپ, سالانىڭ قازىرگى احۋالىنا توقتالدى.
قالالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ ماماندارى تاريحشى-عالىمدارمەن الداعى ۋاقىتتا دا تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. بۇل باعىتتا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءىس-شارالار از ەمەس. سالا ماماندارىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, مۇندا قانشاما تاريحي ساباقتار, ۆەبينار مەن قۇجاتتىق كورمەلەر, سەمينارلار وتكەن.
– توتەنشە جاعداي جۇرتقا تسيفرلاندىرۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنىن ۇقتىردى, – دەيدى كاسىبي مامان. – جاڭا تەحنولوگيالار ارحيۆ زەرتتەۋشىلەرىنە قىزمەت كورسەتۋدىڭ قۇرالىنا اينالا باستادى, بۇگىندە ءار وڭىردەگى ارحيۆتەردىڭ ءوز ۆەب-سايتى بار. ول ارقىلى ۇيىڭىزدە وتىرىپ-اق سايت كومەگىمەن ارحيۆتەن كەز كەلگەن اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىگىڭىز بار. ءتىپتى بەينەكونفەرەنتسيالارعا, ارنايى تاقىرىپتىق فورۋمدارعا قاتىسا الاسىز. ءارحيۆتىڭ اقپاراتتىق رەسۋرستارىنا قول جەتكىزۋگە, ەلەكتروندى تىزىمدەمەلەر, جەكەلەگەن قۇجاتتاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن الۋعا, ارحيۆتە وتكىزىلگەن ءىس-شارالار تۋرالى, حالىقارالىق ارحيۆ قاۋىمداستىعىمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىستى دامىتۋ تۋرالى اقپاراتتاردى الۋعا بولادى.
قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەر مەن ارنايى ارحيۆتەر الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق سيپاتتاعى سۇرانىستاردى «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالى ارقىلى جەتكىزە الادى, جەكەلەگەن تاقىرىپتىق, گەنەالوگيالىق سۇرانىستار دا ونلاين تۇردە قولجەتىمدى. مىسالى, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىنە وتكەن جىلى اكىمشىلىك-قۇقىقتىق سيپاتتاعى 10 331 سۇرانىس كەلىپ تۇسسە, بيىل, قازىرگە دەيىن 3 مىڭعا جۋىق سۇرانىس قابىلدانعان.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار سونداي-اق كەلەشەكتە ارحيۆ ماماندارىن دايارلاۋ, سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ, عىلىمي جۇمىستارعا تاريحشى-عالىمداردى تارتۋ, ارحيۆ قۇجاتتارىن قۇپياسىزداندىرۋ, جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ, تسيفرلى داۋىردە قۇجات جاساۋشىلار مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيا يندۋسترياسى وكىلدەرىمەن ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋ, ونلاين-رەجىمدە اقپاراتتى پايدالانۋ كەزىندە كيبەركەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىك قاتەرىنىڭ الدىن الۋ سياقتى ماڭىزدى جايتتارعا ءمان بەردى.
