دەربەستىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلباسىنا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان تاۋەلسىزدىگىن العان ءوز ەلىنە جانە ايماق ەلدەرىنە تونگەن وتپەلى كەزەڭ قيىنشىلىقتارىن جەڭۋ مەن جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت قۇرۋ ۇلەسى تيگەن بولاتىن. وسى ايماقتىڭ وزگە مەملەكەتتەرى سول كەزەڭنىڭ اۋىرتپالىقتارىن جەڭە الماي, ونى ءالى دە باسىنان وتكەرىپ جاتقان ۋاقىتتا, قازاقستان قيىندىقتى ەڭسەرىپ قانا قويماي, زاماناۋي مەملەكەت قۇرۋدىڭ ۇلگىسىن دەر كەزىندە ۇسىنا ءبىلدى.
قازاقستاننىڭ ازاماتتىق قوعام ومىرىندە بايقالاتىن تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق دامۋعا قول جەتكىزۋدەگى ونىڭ جەتىستىگىن ايعاقتايتىن تاعى ءبىر دەرەك نازار اۋدارتادى. دالىرەك ايتساق, ن.نازارباەۆ باستاعان ەل الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە ورىن العان قيلى قاقتىعىستار مەن كيكىلجىڭدەرگە سەبەپشى بولعان يدەولوگيالىق جانە كونفەسسيالىق ايىرماشىلىقتارمەن ساباقتاس عالامدىق جانە ايماقتىق وقيعالاردىڭ تەرىس ىقپالىنا ۇشىرامادى. كەرىسىنشە, قازاق قوعامى 120-دان استام ءتۇرلى ەتنوستان قۇرالسا دا, بارشا ءدىني نانىم-سەنىمدەردىڭ ايىرماشىلىعىنا, ولاردىڭ كۇللى ەرەكشەلىكتەرىنە, قاۋىپ-قاتەرلەر مەن قايشىلىقتارعا قاراماستان, بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ ىسىندە وراسان زور جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. قازاقستان ومىرىندە ەلدىڭ قوعامدىق ءومىرىنىڭ مازمۇنىن بايىتۋعا ىقپالداساتىن بەلگىلى ءبىر ماعىناداعى مادەني پليۋراليزم سالتانات قۇردى. بۇعان ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 17 جىل بويى ەلوردا تورىندە ءوتىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ سالماقتى ۇلەسىن اۋىز تولتىرا ايتۋعا بولادى.
قازاقستاننىڭ ازاماتتىق قوعام قۇرۋداعى جانە مادەنيەتتى دامىتۋداعى جەتىستىگى ايرىقشا سيپات العاندىقتان, كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەنى ساراپتاۋعا دەگەن ىنتاسىن تۋدىردى. بۇل تۇرعىدا قازاق باۋىرلاردىڭ قول جەتكىزگەن باعا جەتپەس وسىنداي جەتىستىكتەرى تىكەلەي ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسقانى بارشامىزعا بەلگىلى.
ەلباسىنىڭ بولمىس-ءبىتىمى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى قازاقستان ءومىرىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىندە ەڭ ماڭىزدى ءرول اتقاردى. مادەني, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق تۇرعىدا ەل دامۋىنىڭ تىزگىنىن باعدارلاۋعا وراي ەلباسى وزىندىك ەرەكشە كوزقاراسقا يە. سونداي-اق ونىڭ باسقا مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋدا دا ەرەكشە ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى جاساۋدا وزىندىك باستامالارى بولدى. بۇل جايىندا ساۋد ارابياسىنىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان ساۋد ءال-فايسال مىرزا بىلاي دەگەن بولاتىن:
– ن.نازارباەۆ مىرزانىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ جولىندا جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى – ەلدىڭ ەڭسەسى بيىك ءارى يسلام الەمى مەن حالىقارالىق ارەنادا ەلەۋلى ورىنعا يە بولعاندىعى. دوس پەيىلدى قازاقستان ومىرىندەگى ساياسي تۇراقتىلىق, كونفەسسياارالىق ورلەۋ مەن قالىپتى دامۋ, ەكونوميكالىق ءوسۋ جاعدايلارى ونى ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى مەملەكەتكە اينالدىردى. رەسپۋبليكانىڭ گەوگرافيالىق جاعدايى مەن ساياسي ىقپالدىلىعى وڭىردە تۇراقتىلىققا جەتۋدىڭ پارمەندىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدە, وڭىرلىك شيەلەنىستەردى رەتتەۋدە ماڭىزدى فاكتور قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق ارەنادا دىنارالىق ديالوگ ورناتۋ مەن لاڭكەستىك ءتۇرلى ارەكەتتەرگە قارسى تۇرۋعا باعىتتالعان ۇمتىلىستاردى قولداۋدا قازاقستان ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا قازاق حالقى ەلباسىنىڭ سارا جولىمەن مۇلتىكسىز ءجۇرىپ كەلەدى. مۇنداي تۇراقتى ادىمنىڭ ارقاسىندا قازاقستان بۇگىنگە دەيىن بارلىق دىندەر مەن كونفەسسياارالىق كەلىسىمىنە كەپىلدىك بەرىپ, ولاردىڭ قىزمەتتەرىنىڭ وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋدە. سونداي-اق قازاقستان يسلامنىڭ جانە باسقا دا الەمدىك ءداستۇرلى دىندەردىڭ وزىق عۇرىپتارىن قۇرمەتپەن دامىتا وتىرىپ, زاماناۋي زايىرلى قوعام قۇردى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى اياسىندا اتقارىلىپ وتىرعان جۇمىستار وسىنىڭ كەپىلى. وسى سەكىلدى ماڭىزدى ىستەردى اتقارۋ ارقىلى ەلباسى ءوز ەلىن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى جانە جاۋاپتى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورگىسى كەلەتىنى انىق.
بۇعان قوسا ن.نازارباەۆ ۇلتارالىق, دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق كەلىسىمدەردى, قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۇتاس ىلگەرىلەۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ەرتەدەن قالىپتاسقان ولاردىڭ مادەنيەتى, ءدىنى مەن ءتىلىن ساقتاۋدى باستى نازارعا قويدى. بۇگىندە وندا ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى ەركىن قىزمەت ەتىپ, ءداستۇرلى يسلامي ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارى جىل سايىن بىلىكتى دە ءبىلىمدى ماماندار دايارلاپ وتىر. ولاردىڭ بارلىعى الداعى ۋاقىتتا ەلدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن جاندار ەكەنى ءسوزسىز.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلعا جۋىق كەزەڭىندە قازاقستان ءۇشىن مۇسىلمان الەمىندەگى ەلدەرمەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن مادەني اراقاتىناس قۇرىلىمىنا بەلسەنە قاتىسۋ بارىنشا شىنايى سيپات الدى. وسى تۇستا ن.نازارباەۆتىڭ ەلدىڭ الەمگە تانىمال بولۋ جولىندا كوپتەگەن يسلام مەملەكەتتەرىمەن جانە شىعىس اراب ەلدەرىمەن, سونىڭ ىشىندە ساۋد ارابياسىمەن ءوزارا ءتيىمدى جانە ءوزارا جەتىلدىرىلگەن ەكىجاقتى قاتىناستاردى بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتكەنى بەلگىلى.
ايتا كەتەتىن جايت, قازاقستان ەجەلدەن يسلام ءدىنىن بەرىك ۇستانعان ەلدەردىڭ ءبىرى سانالادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدەگى ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇسىلمانداردان تۇرادى. سونداي-اق قازاقستان ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا مۇسىلمان الەمىنە جانە وعان كىرىگەتىن وزگە دە مەملەكەتتەرمەن بايلانىستى دامىتۋعا نەلىكتەن كوڭىل بولەتىندىگى ايقىن. بۇعان قاتىستى ەلباسى 2006 جىلعى ناۋرىز ايىندا رەسپۋبليكا پارلامەنتىندە ايتقان مىناداي ءسوزى بار:
– ءبىز ءۇشىن مۇسىلمان الەمىندەگى ەلدەرمەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا بەلسەنە اتسالىسۋىمىز مەيلىنشە تابيعي نارسە. ءبىز سونداي-اق يسلام جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىمەن ءوزارا ءتيىمدى جانە ءوزارا بايىتاتىن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى بەلسەندى دامىتىپ كەلەمىز. سوندىقتان دا مەن قازىردىڭ وزىندە مۇنداي تاجىريبە جيناقتاعان قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مادەنيەتارالىق جانە كونفەسسياارالىق ءۇن قاتىسۋ ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قىزمەت اتقارۋعا ءازىر ەكەنىنە تاعى دا توقتالعىم كەلەدى.
سونىمەن قاتار حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق سالاسىنان الەم ەلدەرى قازاقستاننان كوپ نارسە كۇتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ تابىلادى. ول ءارتۇرلى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمدار مەن ورگانداردىڭ جۇمىستارىنا بارىنشا ىسكەرلىكپەن قاتىسۋدا. قازاقستان كوپتەگەن ەۋروپالىق جانە ازيالىق ۇيىمدارعا قوسىلدى. تاۋەلسىزدىك الىسىمەن-اق قازاقستان يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە بولدى. كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە مەكەمەلەرمەن بايلانىسى ارتىپ كەلەدى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى ارقىلى كونفەسسياارالىق ديالوگ جولىندا تاياۋ شىعىستاعى بۇكىلالەمدىك يسلام ليگاسى جانە يسلام ىستەرى جونىندەگى مينيسترلىكتەر سىندى الپاۋىت ۇيىمدارمەن قاتىناسى نىعايدى. مۇنداي سەنىمدى قادام قازاقستاندى تاعى ءبىر ساتى العا جىلجىتتى.
وركەنيەتتىك نەمەسە ءدىني قاراما-قايشىلىقتارعا قارسى ارەكەت ەتۋدە دىندەر اراسىندا ۇنەمى ديالوگ جۇرگىزۋ قاجەت. مۇنداي دىنارالىق جانە كونفەسسياارالىق ديالوگ قوعامداعى دىندەر مەن كونفەسسيالاردىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ جەتىستىگىنە جەتۋ جانە ۇلتتار اراسىنداعى ءدىني ءفاناتيزمدى ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتۋ ءۇشىن قاجەت. وسىنداي كەدەرگىلەردىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن قازاقستان ەلباسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن سەزد جۇمىستارىن ۇزدىكسىز اتقارىپ كەلەدى. وعان الەمدىك دىندەر مەن كونفەسسيالاردىڭ – يسلامنىڭ, ءبۋدديزمنىڭ, حريستياننىڭ, ءيۋدايزمنىڭ, ءداوسيزمنىڭ, ءيندۋيزمنىڭ, ءسينتويزمنىڭ جەتەكشى وكىلدەرى قاتىسادى. بۇلاردىڭ بارلىعى الەمدىك دەڭگەيدە دىنارالىق تاتۋلىق ورناتۋ ارقىلى ادامزاتتىڭ اسىل ارمانى بولعان بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتى قوعام قۇرۋدى كوزدەيدى. مۇنداي باستاماعا مۇرىندىق بولىپ وتىرعان قازاقستان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ, ونى ۇتىمدى جۇرگىزىپ وتىر.
بۇدان باسقا دا قازاقستان بارلىق سالادا: ساياساتتا, ەكونوميكادا, مادەنيەتتە, دىنارالىق قاتىناستا كوشباسشى رەتىندە تانىلىپ ۇلگەردى. قازاق ەلى بارلىق حالىقارالىق كۇشتەر اراسىندا ۇلكەن قۇرمەتكە بولەنگەن حالىقارالىق سەنىمدى ارىپتەس بولىپ وتىر. حالىقارالىق لاڭكەستىككە, ەسىرتكى ساۋداسىنا, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋعا قارسى كۇرەسكە ءوزىنىڭ قوماقتى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. قازاقستان بۇل باعىتتاعى ءىس-ارەكەتتىڭ تەرەڭ ويلاستىرىلعان باعدارلاماسىن قابىلدادى. ول ءوز الدىنا جانە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ الدىنا قويعان مىندەتتەرىن بۇلجىتپاي ورىنداۋدا. بۇل باسقا ەلدەردىڭ الدىندا قازاقستاننىڭ جاس مەملەكەت ەكەنىنە قاراماستان, بەدەلىن بۇرىنعىدان دا جوعارى كوتەرە ءتۇستى. ارينە وسىنىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتى مەن سارا جولى ارقىلى جۇزەگە اسىپ كەلەدى.
ءماجيد ابدۋل ازيز ءات-تۇركي,
اقپارات جانە اراب-ورىس تىلدەرىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
