...الماتىدان زايداحان جەڭگەي تەلەفوندايدى.
– «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن كۇنىگە اسىعا كۇتىپ, قولىما الىپ, اعاڭ جايىندا سەنىڭ ماقالاڭ شىقتى ما ەكەن دەپ الاڭداپ اسىعىپ قارايمىن...
مەن نە دەرىمدى بىلمەي ىشتەن تىنامىن.
بۇدان بۇرىن ماكيزا, كۇلجاميلا, باعداد, بادەش, قازىنا, ءۇرسۇلۋ... جەڭگەيلەر تەلەفوندار ەدى. ءبارىنىڭ تىلەگى – ءبىر تىلەك. حالقىنا قالامىمەن قۇلانداي جورتىپ قىزمەت ەتىپ, جارىق دۇنيەدەن باقيلىققا اتتانىپ كەتە بارعان جارلارىن اڭساۋ. اعىمداعى باسپاسوزدە ءوز ءومىرىنىڭ بۇكىل ءمان-مازمۇنىنا اينالدىرعان جارلارى جايىندا جاقسى لەبىز ايتىلسا دەگەن تىلەك. تىلەك تە ورىندى-اق. حالقىمىزعا دارىن دارەمەتى جەتكەن جەرگە دەيىن قىزمەت ەتكەن ارداقتى اعالار جايىندا جازىلىپ تا جاتادى. بىراق, كوزى تىرىسىندەگى ءۇلپى قۇرمەت جوق. نەمەسە ورتايعان. ول دا زاڭدى. اعالار قانشاما داۋىلداردان ءوتتى, قانشاما سەلدەتكەن جاۋىنداردان ءوتتى. ول ۋاقىت تا كەلمەسكە كەتتى. ۋاقىت-زامانامەن جاعالاسا ءجۇرىپ جاساعان اعالار ادەبيەتى جايىندا اڭگىمە اۋەنى دە ولاردىڭ كوزى تىرىسىندەگىدەي «قالامىمەن سوۆەتتىك وتانىنا ادال قىزمەت ەتتى» دەگەن سارىننان ءتىپتى بولەك ساباقتالاتىن ۋاقىت جەتتى. دەگەندە, جارلارى جايىندا ءتىپتى قانداي ءسوز ايتىلسا دا كوز كورگەن, جاقسىلىعىن كورگەن, سىيلاسقان ىنىلەرى ايتسا دەگەن تىلەك-اۋ جەڭگەيلەردىڭ كوكسەگەنى.
...الماتىدان زايداحان جەڭگەي تەلەفوندايدى.
– «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن كۇنىگە اسىعا كۇتىپ, قولىما الىپ, اعاڭ جايىندا سەنىڭ ماقالاڭ شىقتى ما ەكەن دەپ الاڭداپ اسىعىپ قارايمىن...
مەن نە دەرىمدى بىلمەي ىشتەن تىنامىن.
بۇدان بۇرىن ماكيزا, كۇلجاميلا, باعداد, بادەش, قازىنا, ءۇرسۇلۋ... جەڭگەيلەر تەلەفوندار ەدى. ءبارىنىڭ تىلەگى – ءبىر تىلەك. حالقىنا قالامىمەن قۇلانداي جورتىپ قىزمەت ەتىپ, جارىق دۇنيەدەن باقيلىققا اتتانىپ كەتە بارعان جارلارىن اڭساۋ. اعىمداعى باسپاسوزدە ءوز ءومىرىنىڭ بۇكىل ءمان-مازمۇنىنا اينالدىرعان جارلارى جايىندا جاقسى لەبىز ايتىلسا دەگەن تىلەك. تىلەك تە ورىندى-اق. حالقىمىزعا دارىن دارەمەتى جەتكەن جەرگە دەيىن قىزمەت ەتكەن ارداقتى اعالار جايىندا جازىلىپ تا جاتادى. بىراق, كوزى تىرىسىندەگى ءۇلپى قۇرمەت جوق. نەمەسە ورتايعان. ول دا زاڭدى. اعالار قانشاما داۋىلداردان ءوتتى, قانشاما سەلدەتكەن جاۋىنداردان ءوتتى. ول ۋاقىت تا كەلمەسكە كەتتى. ۋاقىت-زامانامەن جاعالاسا ءجۇرىپ جاساعان اعالار ادەبيەتى جايىندا اڭگىمە اۋەنى دە ولاردىڭ كوزى تىرىسىندەگىدەي «قالامىمەن سوۆەتتىك وتانىنا ادال قىزمەت ەتتى» دەگەن سارىننان ءتىپتى بولەك ساباقتالاتىن ۋاقىت جەتتى. دەگەندە, جارلارى جايىندا ءتىپتى قانداي ءسوز ايتىلسا دا كوز كورگەن, جاقسىلىعىن كورگەن, سىيلاسقان ىنىلەرى ايتسا دەگەن تىلەك-اۋ جەڭگەيلەردىڭ كوكسەگەنى.
ەندى, مىنە, زايداحان جەڭگەي بەكحوجينا. قادىرمەندى قالەكەڭ, قازاقتىڭ ادۋىن اقىندارىنىڭ ءبىرى – قاليجان بەكحوجيننىڭ جارى.
ەكى دۇنيە اراسىندا جاتىپ, باقيلىققا اتتاناردا: «اشىپ قويشى تەرەزەمدى, زايداحان. مىنا كەڭ الەمگە كوزىمدى تولتىرىپ ءبىر قارايىن», دەپ اقىن جىر ارناعان ارۋ جان. «اينالادى جەل بيلەپ, ىسىرادى ءتۇن الەمىن. وتىر انا الديلەپ, سول سۇيكىمدى بوبەگىن», دەپ ميراسگ ۇلىن كەۋدەسىنە قىسقان انا وبرازىنا بەينە ەتىپ العان زايداحان.
تابيعاتتىڭ ميزامى سول اۋەلگى, –
كۇن بولماسا تۇنەك باسار الەمدى.
مەڭىرەۋ بولىپ جۇرمەسىن دەپ
ەركەكتەر,
شۇعىلادان جاراتىپتى ايەلدى,
– دەپ تولعانعاندا تۇپتۇلعا ەتىپ العان زايداحان!
اسىلى زايداحان جەڭگەمىز, كولەڭكە باسى ۇزارعان شاعىندا اقىن باۋىرىنا جار بولىپ كىرىپ, ەرلان, ميراسگۇلدەي پەرزەنت ءسۇيگىزىپ, ەڭكەيگەن ەكىندىسىن شاڭقاي تۇسكە اينالدىرعان, قاليجانداي اعامىزدى الدىمەن ادام رايىندا ومىردە قايتا تۇلەتكەندەي اسىل جار. كەۋىپ قالعان الپىس ەكى تامىرىنا قايىرا قان جۇگىرگەنى سەكىلدى, زايداحان جەڭگەمىزگە وڭتايىمەن جولىققان اقىننىڭ سول تۇستا: «جاسا-جاسا, مەنىڭ سوۆەتتىك قازاقستانىم» دەگەن جالاڭداۋ پافوسقا قۇرىلىپ سەمىپ بارا جاتقان پوەزياسىنىڭ دا قايتا گۇرلەپ, قايتا دۇرلەپ جۇرە بەرگەنىن قايتەرسىز...
سويتكەن, قالەكەڭ جوق مىناۋ جالعاندا. جالعاندى جالپاعىنان باسىپ, كوڭىلىنە العان تاقىرىبىن جىرلاپ-جىرلاپ وتە شىقتى ءومىردەن. زايداحان جەڭگەمىزدىڭ قالەكەڭ جايىنداعى ادەبيەتتەگى ەندىگى ءسوز قالاي ساباقتالار ەكەن دەپ الاڭداپ وتىرىسى اناۋ! جارىنىڭ قولىنان تالاي ءدام تاتتىق. بىردە بالا, ءبىردە دانا شايقى شالمەن تالاي سىرلاستىق. كسرو جازۋشىلار وداعىنا مۇشەلىككە وتۋگە ءوز قولىمەن جازىپ كەپىلدىك بەردى بىزگە. قارىزدارمىز.
ادەبيەتكە بىرەۋ كەزدەيسوق كەلەدى, ءىز تاستاي الماي كەزدەيسوق كەتەدى. ەندى بىرەۋ زاڭدى جولمەن كەلەدى, ادەبيەتكە قىزمەت ەتەدى. ءارالۋان ءىز قالادى قالامگەردەن. قاليجان بەكحوجيننىڭ ادەبيەتكە كەلۋى تابيعي قۇبىلىس. اكەسى نۇرعوجا ترويتسكىدەگى زەينوللا يشاننىڭ مەدرەسەسىنەن ەسكىشە وقىعان كىسى. ترويتسك – مۇحامەدجان سەراليننىڭ اتاقتى «ايقاپ» جۋرنالىن اشاتىن قالاسى. وندا تاتار, باشقۇرت, قازاقتار ميداي ارالاسىپ, «اتامىز ءبىر تۇرىك» دەپ قورالاس تىرشىلىك كەشكەن. زيالى شاھاردا شيعابۋددين مارجانيدىڭ «كۋلتى» جۇرگەن. «ايقاپتىڭ» ءىشى-سىرتى تۇرىكشىلدىككە تولى بولاتىن سەبەبى وسى جەردەن باستاۋ الادى. ول كەزدىڭ وقىعانى تاتار ىقپالىندا. ال اناسى تاتار قىزى مۇحامەدجان سەراليننىڭ قازاقى ۇلتشىلدىعىنا كىسى قايران قالادى. تاتار ۇلتشىلدىعىنان امان. كەزىندە ماتەريال جيناۋ ماقساتىندا قارابالىققا بارىپ, كوزكورگەندەرگە جولىققاندا تۋىسقانى اقىش اقساقال بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنا: «مۇقاڭ اسقان ۇلتشىل كىسى ەدى عوي. ونى زەرتتەۋ قاتەر ەمەس پە؟!» دەگەن ەكەن. مۇحامەدجاننىڭ ناعاشىسى ياۋىشەۆ اتاقتى باي كىسى. قازاقتىڭ ءجۇن-جۇرقاسىن جيناپ الىپ رەسەي اسىرىپ ساتىپ بايىعان. بىراق, بارىنشا زيالى. جيەنى مۇحامەدجانعا ءوز قارجىسىنا «ايقاپ!» سياقتى جۋرنال اشىپ بەرۋىنىڭ ءوزى نە تۇرادى دەسەڭىزشى؟! نۇرعوجا, مىنە, وسىنداي ورتادان ءبىلىم العان كوزى اشىق كىسى. كىتابي اقىن, سۋىرىپ سالمالىعى بار, شەجىرە كىسى.
نۇرعوجا ەكى ۇلىنىڭ ۇلكەنى قايىرجاندى جاڭاشا, ءتىپتى, ورىسشا وقۋعا, كىشى ۇلى قاليجاندى ءدىني ەسكىشە وقۋعا بەرەدى. مۇندا جاڭا زامان جاڭالىعىن دا, جاڭا زامان ءزايىلىن دە ءجىتى اڭعارعان زيالىلىق جاتادى. ەسكىنى قيماۋ, جاڭانىڭ اڭىسىن اڭدۋ. «ديقاننىڭ ءبىر ءيىنى بولماسا, ءبىر يىنىنەن...» اكەلىك بەيىلى تاعى بار. ءوزى ايتادى: «ءسىرا مەن التى جاسىمدا حات تانىعان شىعارمىن. مەنى اكەم سول التى جاسار كەزىمنەن ەسكىشە حات تانۋعا باۋلىدى دا, جالدامالى مولداسىماقتارعا ءدىني وقۋعا بەردى. ال مەنەن ءۇش جاس ءۇلكەن قايىرجاندى اراب ءالىپپەسىن ۇيرەنىپ, حات بىلگەننەن كەيىن جاستايىنان ورىس مەكتەبىندە وقىتتى...
ال اكەم مەنى ءدىن وقۋىنا قارشادايىمنان شىرماپ قويدى. اراب الىپپەسىنىڭ ارىپتەرىن اتاۋدىڭ ءوزى ءبىر قيامەت. «ءبيسىن بە, ءبياسىن-بي, ءبا-بي-بو» دەگەن بىردەمەلەردى ەجەلەپ بىرنەشە كۇن جاتتاپ قاقسايتىنبىز», دەپ قياس تارتا سويلەگەنى ءمالىم. شاماسى, كەڭەستىك يدەولوگيادان قايمىعۋ, كەزەڭ ساياساتىنا جالپاقتاۋ... ايتپەسە, قاليجان بەكحوجيندى اقىن ەتكەن مەكتەپ سول ءدىني وقۋ ورىندارى. ارينە, «قادىم» مەن «ءجاديد» اراسىندا ايتىس, تارتىس جۇرگەنى حاق. ءبارىبىر, ول كەزدىڭ ءدىني وقۋ ورىندارى ءارى ءبىلىمدى, ءارى جاڭاشا. ۋاقىتىندا «باتىر ناۋان» داستانى ءۇشىن قاتتى قۋعىندالعان جۇرەكشايلى اقىن ءدىني وقۋدى كوز قىلىپ جامانداپ وتىرعانى. ايتپەسە, ءبىلىمدار اقىن قاليجان تاپ سول جەردەن ءدىني وقۋ, ءدىني قيسسا-داستانداردان باستالادى.
ونىڭ ءوزى دە: «الايدا, سول بالا شاعىمدا اراب الىپپەسىن جەتە بىلگەندىگىمنەن قانشاما تاڭعاجايىپ قيسسالار, اڭىز-حيكايالار, ەرتەگى-داستانداردى كانىگە وقىپ شىقتىم. اكەمنىڭ قوس ابدىرەسى كىتاپتارعا تولى بولاتىن. جانە قالاداعى (كەرەكۋ – ق.ە.) تاتار دۇكەندەرىندە بۇحارادا, قازاندا, تاشكەنتتە باسىلىپ شىققان كىتاپتار كوپ ساتىلاتىن. بالا كەزىمدە سول قازان, تاشكەنت شاھارلارىندا باسىلىپ شىققان قيسسا-داستانداردى, باتىرلار جىرلارىن تۇگەل وقىسام كەرەك. سولاردىڭ ىشىنەن بالا كەزدە وقىعانىم تاتاردىڭ ۇلى شاعيرى عابدوللا توقايدىڭ 1913 جىلى شىققان «كوڭىل يەمشىلەرى» اتتى ولەڭدەر جيناعى», دەپ تاعى بىردە ەسكى وقۋعا قياس قاراعان كوزقاراسىن قايىرا تۇزەيتىنى بار. اقىندىق مىنەز!
قالەكەڭنىڭ اقىندىق جولعا شىنداپ دەن قويۋى, جورعا اشۋى– وتىزىنشى جىلدارى. وتىزىنشى جىلدارى اقىن رومانتيكالىق سارىندا ءبىرسىپىرا ولەڭ جازدى. مەنىڭ ارحيۆىمدە ءبىر فوتوسۋرەت بار. كۇمىس قوسپادان ارىلا باستاعان كەزەڭنىڭ جۇقالتاڭداۋ فوتوتۋىندىسى. ابدوللا اقىن (جۇماعاليەۆ) جانە قاليجان. قاليجان قالىپتى بوزبالا كەيپىندە. «جانى ءسابي, ءانشىل بوبەك, ەركەلەدى-اۋ دۇنيەگە از؟! اقىن ەدى تۋعان بولەك, جاستاي ءولىپ كەتتى-اۋ, ساباز!» دەپ جىرلايتىن اقىن دوسى – ابدوللا بۇيرا شاشىن سىلكىپ جىبەرىپ بارىپ فوتووبەكتيۆ الدىنا وتىرا قالعان بولۋى كەرەك. تولقىندى بۇيرا شاشى توگىلىپ بەتىن جاۋىپ تۇر... رومانتيك اقىنعا جاراسادى. بايرونعا ەلىكتەپ ءوسىپ كەلە جاتقان قوس قازاق اقىنى. ءبىرىنىڭ ولەڭى رومانتيكالىق رۋحتا تابيعي ورىلەدى. ەكىنشىسىنىڭ ولەڭى جاساندىلاۋ شىعا بەرەدى. قولىما قايدان تۇسكەنىن بىلمەيمىن ول فوتوسۋرەتتىڭ. تىسىنا: «تەنگە! سۇيگەن جۇرەكتەن!» دەپ جازىلعان. تەن – ابدوللا جۇماعاليەۆتىڭ سوعىسقا دەيىن سۇيگەن, سۇيگەن دە ۇيلەنگەن جارى دەسەدى. (سوعىستان سوڭ قازاق ۇشقىشىنا تۇرمىسقا شىققان). كورەي قىزى.
ءبىر سۋرەتتىڭ ىزىنە ءتۇسىپ اڭگىمەلەۋدە ءمان بار. قاليجان مەن ابدوللا جان اياسپاس, قيىسپاس دوستار. ەكەۋى دە بايرون پوەزياسىن كۇندىز قولتىقتاپ جۇرەدى, تۇندە جاستىقتىڭ استىنا جاستاپ جاتادى... قاليجان اقىننىڭ وتىزىنشى جىلدارداعى پوەزياسى رومانتيكالىق رۋحتا. كۇيىنگىش تە سۇيىنگىش. قانداي تاقىرىپتى جىرلاسا دا ءوز كوڭىل اۋەنىن قىزىقتاپ وتىرىپ الادى. ءوز كوڭىل ءسوزىڭدى ايتۋدى ول ۋاقىتتا ساياسات كوتەرمەيدى. ينتيمدىك ليريكا سانالادى. ۇلى بايرونعا ەلىكتەۋدەن جاس اقىن ولەڭدەرىنە لەپتىلىك (بالكىم, وتتىلىق) دارىدى. الايدا, تاجىريبەسىز جاس رومانتيكالىق ساز, رومانتيكالىق لەپتى ەپتىلىكپەن دامىتىپ الا جونەلگەن جوق. ونى ۋاقىت تا كوتەرمەدى. اقىندىق تابيعات دەگەن جانە بار. جاس اقىن ءاپ دەپ باستاعاندا ءۇنىن اسقاق الا وتىرا ءوزى جوعارىدا ايتقان قيسسا-داستاندار رۋحىنا ءتۇسىپ كەتە بەردى. پوەتيكالىق شەشىمنىڭ ءبىرى – كومپوزيتسيا ءال-ءازىر اقىن قاپەرىندە جوق. الايدا, اقىندىق سان تاراۋ ىزدەنىس بار. ءتىپتى سۇلتانماحمۇت رۋحىمەن سىرلاسۋى دا ءساتتى. اساۋ جۇرەك اقىن جايىندا قالەكەڭ ىلگەرى-كەيىندى ءۇش ولەڭ جازعان. ءساتتى دەرلىك. اقىننىڭ اقىندى تانۋى بار. اقىندى اقىننىڭ رۋحپەن سىرلاسا وتىرىپ تۇلعالاۋى بار.
اقىندىق كەيدە ءبىر عانا ءسوز, ءبىر عانا جولدىڭ ادەمىلىگى, وبرازدىلىعى, توسىندىعىنان دا جالت ەتىپ كورىنىپ قالىپ جاتادى. اقىننىڭ جىر سۇلتانى – سۇلتانماحمۇت جايلى ولەڭىندە:
تۇنگى بوزداق, جۇلدىزداي,
جارق ەتتى دە, ول ءسوندى.
ازالى بولعان ارقانى,
جىرى كەزىپ جونەلدى – دەگەن جولدار بار.
قازاق اعىپ تۇسكەن جۇلدىزدى قۇيرىقتى جۇلدىز اتايدى. ۇلى ابايدا وسىنداي ءداستۇرلى ايادا قولدانىلادى. «قۇيرىقتى جۇلدىز سەكىلدى, تۋدى دا كوپ تۇرمادى.» جان پەرزەنتى ءابدىراحمانىن جوقتاپ سويلەۋ. «قۇيرىقتى جۇلدىزدى» «اققان جۇلدىز» اتاپ, شوقان جايىندا شىعارما جازعان ۇلكەن جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ. كەيدە «اققان جۇلدىز» اتاماي, شوقان جايىنداعى شىعارمانى «قۇيرىقتى جۇلدىز» اتاسا قايتەر ەدى دەپ ويلايسىڭ. قالىپتى ويلاۋ, ماشىقتى ويلاۋ. بىراق, ءداستۇرلى. الايدا ەسكى. «اققان جۇلدىز» ءداستۇرلى ۇعىمنىڭ ءوزىن جاڭالاپ بەرۋ. ۇعىمنىڭ مازمۇنىن ساقتاپ, جاڭاشا تۇرلەپ بەرۋ! ءساتتى. سول سەكىلدى قاليجان اقىن سۇلتانماحمۇتتى مەزگىلسىز اعىپ تۇسكەن جۇلدىز رەتىندە اتاي وتىرا ونى «تۇنگى بوزداق, جۇلدىزداي, جارق ەتتى دە, ول ءسوندى» دەپ جاڭاشا بەرە ءبىلدى. اقىن سول سياقتى باۋىرجان مومىش ۇلىنا ارناعان «قول باستاعان باتىر» ولەڭىندە: «قارسى ۇشقان قارداي بوراپ اشۋلارى», دەپ كەيىپكەر مىنەزىنە تۇپ-تۋرا باستاي جونەلەتىن پوەتيكالىق تىركەس تابادى. پوەتيكالىق شەبەرلىك كوپ كومپونەنتتى. قاليجان اقىننىڭ بىرىڭعاي ۇتىستان عانا ەمەس, ءبىرسىپىرا ۇتىلىستان دا تۇراتىن وتىزىنشى-قىرقىنشى جىلدارداعى ىزدەنىس سوراپتارى كوبىنە تۇتاس ولەڭنەن گورى, ولەڭنىڭ ءون بويىنا جان بەرىپ, قان تاراتىپ, پوەتيكالىق رۋح دارىتىپ تۇراتىن جەكەلەگەن ۇتقىر ايتىلىم, ۇشقىر قيال جەمىسىندەي جەكەلەگەن وبرازدى جولداردان باس قۇرايدى.
جاسىن جىر قالدىرىپ وتكەن سۇلتانماحمۇت – قاليجان بەكحوجين ءجيى بارعان, ءتالىم العان ءبىر اقىندىق مەكتەبى. سۇلتانماحمۇت اۋىز ادەبيەتى مەن جازبا ادەبيەت اراسىنا ولەڭدى رومان جازىپ كوپىر سالسا, قاليجان اقىن ولەڭمەن كادىمگى رەاليستىك رومان جاراتقان سيرەك اقىنىمىز. ونىڭ «ءماريام جاگور قىزى» دەپ اتالاتىن تۋىندىسى ادەبيەت تاريحىنا «داستان» اتىمەن ەنگەن. الايدا, اتالعان كولەمدى پوەتيكالىق شىعارمانى جانرى جونىنەن داستان ەمەس, ولەڭدى رومان دەپ تانيمىز. شىعارمادا جىر جاسىنى سۇلتانماحمۇت اسەرى ايقىن جاتادى. سونىمەن قاتار, كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ىلگەرىدە «جۇمباق جالاۋ», بەرتىندە «بوتاگوز» اتالاتىن قاراسوزدى رومانىنىڭ اسەر-ىقپالى مول-اق.
سۇلتانماحمۇتتى قاليجان اقىن سۇيۋدەيىن سۇيەدى. رۋحىمەن سىرلاسىپ جىر جازادى. ءبىلىپ, تانىپ, كوزگە كورسەتە ەلىكتەيدى. سويتە تۇرا, انا ءبىر قيلى كەزەڭ, قيىن جىلدارى ءوزى سۇيگەن سۇلتانماحمۇتىنىڭ قورعاۋشىسىنا اينالۋ ورنىنا, ونى زەرتتەۋشىلەردى جازالاۋشىعا اينالىپ سويلەگەنى بار. سۇلتانماحمۇتتى ءۇزىلىس-ۇزدىكسىز زەرتتەگەن (سودان دا سولاقاي ساياساتتان امان الىپ قالدى عوي) تاباندى زەرتتەۋشىسى پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىن ۋاقىتشا ناۋقانعا بەرىلىپ «بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىل اقىننىڭ ادۆوكاتى» اتاپ «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە سولاقاي ماقالا دا جازعان قالەكەڭ. ۋاقىت سولاي, زامانا جەلى جويداسىز سوققاندا مايىسپاي, قايىسپاي تۇرا الماعان اقىن. ونىڭ ۇستىنە ءوزىنىڭ ۇرما مىنەزى دە جەتەرلىك. ءجا, ول ءۇشىن ۇلكەن اقىن, ءبىلىمدار جان قاليجان بەكحوجينگە وكپە ارتىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. نەگە؟ سۇلتانماحمۇتتى ايتامىز, قالەكەڭ ءوزى جازعان, ءوزىنىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنداعى ۇلتتىق بولمىستى, ايرىقشا اسقاق تۋىندى «باتىر ناۋاننان» بەزىنگەن كەزىندە. جازدىم, جاڭىلدىم دەپ سوتسياليزم جاينامازىنا باس ۇرعان قالبالاقتاپ...
اقىن زامانانىڭ تەرىس ۇدەرىسىندە اياعىن شالىس باسقانىن قادىر اقىنعا:
ساعان قىزىق كوكتەمدەي عوي
وتكەن كۇن,
جاس شاعىڭنان ماداقتى دا
كوپ كوردىڭ,
ءبىز جۇقارساق, ءمانى بار عوي,
قادىر-اۋ,
قاتەرىنەن وتتىك تالاي وتكەلدىڭ, – دەپ مۇڭ شاعا وتىرىپ سىر ەتىپ ايتقان.
وتىزىنشى-قىرقىنشى جىلدارى قاليجان بەكحوجين قازاقتىڭ بەلدى, بەدەلدى قالامگەرىنە اينالادى. مۇحتار اۋەزوۆ جاس اقىنعا سەنىپ قاباتىنا الىپ «مويىنسەرىك» ەتىپ ماقالانى بىرگە جازادى. ءسابيت مۇقانوۆ وقۋلىق-حرەستوماتيانى بىرگە قۇراستىرىپ شىعادى. تاعى دا سەنىم. تاعى دا «مويىنسەرىك». ۇلكەن سەنىم ەدى. وتىزىنشى جىلدارى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «كۇي», «كۇيشى», «قۇلاگەر» پوەمالارى جارىق كوردى. سوۆەتتىك ساياساتقا يىعىن بەرە جازىلعان ەپيكالىق دۇنيەلەر شىنىندا ادەبيەتتەگى ۇلكەن قۇبىلىس دەرلىك. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «سۇلۋشاش» پوەتيكالىق رومانىن دا وقىرمان جۇرت اتالعان شىعارمالارعا تەرەزەسى تەڭ قۇبىلىس رەتىندە قابىلداپتى. (بۇگىنگى جاي باسقاراق). بوزىم قاليجان ەلىكتەگەن دە, ەلىكتەي وتىرىپ ۇيرەنىپ داستاندىق ويلاۋ بيىگىنە كوتەرىلۋىنە سەبەپكەر دە وسى اتالعان شىعارمالار شوعىرى. اسىرەسە, ءسابيت مۇقانوۆتى ۇستازى رايىندا اۋزىنان تاستاماي ايتىپ تا, جازىپ تا ءوتتى اقىن. ساپارلاردا شاكىرتتىك بەيىلدەن قوسىنا ىلەستى ءىنى بولىپ. 1962 جىلى جازۋشى شىعىس قازاقستان وبلىسىنا ساپارلاعاندا قالامگەرلىك قۇرامدا بىرگە بولعان قاليجان قالامداس اعاسىمەن وكپەلەسىپ قالادى جول-جونەكەي. بۇرتيۋى وڭاي ەدى جارىقتىقتىڭ. شىعىستىڭ شىڭىنىڭ بىرىنە «ءسابيت شىڭى» (بۇرىنعى «قىزىل شىڭ») اتاعى بەرىلىپ, ول رەسمي قاتتالىپ جاميعاتقا حابارلانعان ءبىر ساتتە بايقامپاز سابەڭ: «ءشيىرىپ مۇرتىن, بۇرتيتىپ ۇرتىن, وتىرىسىن قاراشى انتۇرعاننىڭ», دەپ ولەڭمەن قاعىتادى. اقىن ءىنىنىڭ ارقاسىنىڭ قۇرىسى, كوڭىلىنىڭ تىرىسى جازىلىپ, قايتا جادىرايدى. كەلەسى ءبىر اۋىلدا «قاليجان اسۋى» پايدا بولادى. سابەڭنىڭ باعالاۋى, حالىقتىڭ قۇرمەتى. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ كىتاپقا جازعان ەڭ سوڭعى العىسوزى دە قاليجان بەكحوجيننىڭ الپىس جىلدىعىنا ارناپ شىعارىلعان «التى اسۋ» قوس تومدىعى!
بالكىم وتىزىنشى جىلدارداعى ويراننىڭ, سودىرلى سويقاننىڭ سالدارى, بالكىم قوعام بويىنان ءوتىپ جاتقان قاتەرلى شىندىقتى ايتۋ, وقىرمانعا جەتكىزۋ جولىنداعى تابىلعان پوەتيكالىق ءتاسىل – ول كەزەڭ اقىندارىنىڭ اڭىزدىق تاقىرىپتارعا كوبىرەك دەن قويعانىن بايقايسىز. ءا.تاجىباەۆ, ح.ەرعاليەۆ, ق.بەكحوجين ەسىمىن وسى ورايدا اتاپ ايتۋ پارىز. وتىزىنشى جىلداردىڭ اياق شەنىندە «اقساق قۇلان», «باتىر ناۋان» اتالاتىن ەكى پوەما كەلدى دۇنيەگە. ەكەۋى دە قاليجان اقىننىڭ ەلەۋلى تابىسى. بالا كەزدە قۇنىعا وقىعان قيسسا-داستانداردىڭ سيۋجەت وتكىرلىگى, شىعىستىق ورنەكتەر, ءتىل قۇنارى پوەتيكالىق شەبەرلىك بولىپ قىزمەت ەتتى قاليجان اقىنعا.
اقىن وسى ەكى شىعارما ارقىلى ءوزىن, ءوزىنىڭ بويىنداعى اقىندىق دارىن بەيىمىن تاۋىپ, اقىندىق اڭعارىن ءبىرجولاتا پوەما, داستانعا بۇردى دەپ بىلەمىز. «ورمان قىزى», «اقساق قۇلان», «سۇڭقار تۋرالى اڭىز», «ءماريام جاگور قىزى», «تۇرلاۋلى تاعدىر», «مەنىڭ مەكەندەستەرىم», سەرى كۇيشى», «تەڭىز داستانى», «اپپاق-نامە» سەكىلدى ەپيكالىق تۋىندىلار تۋدى اقىن قالامىنان. اتالعان شىعارمالاردىڭ قاي-قايسىسى دا قازاق پوەزياسىنا قوسىلعان ۇلەس بولىپ كەلدى كەزىندە. بۇگىنگى ۇرپاققا قالەكەڭدەي بەكزات اقىننىڭ ۋاقىت ەلەگىنەن وتكەن ەلەۋلى تۋىندىلارىنا اينالىپ جەتىپ وتىر.
پوەما, داستانداردى اقىن ەرەكشە ىزدەنىسپەن جازعانىن اڭعاراسىز. كەيىپكەرى ارەكەت ەتەر تاريحي كەزەڭ اقىن تاراپىنان شۇقشيا زەرتتەلەدى. تاقىرىپتى اشاتىن ۋاقىت, كەزەڭگە ساي ءتىل ورنەگى, ءسوز, سويلەم بايلامدارى, پوەتيكالىق ىرعاق اسا تالعامپازدىقپەن سۇرىپتالىپ, شىعارما اعزاسىنا بارىنشا تابيعي جىمداسىپ پايدالانىلادى ول ەپيكالىق تۋىندىلاردا.
«داريعا, قانداي ەدى سىعاناعىم؟ ساۋلەتى جادىراتقان سىر الابىن. ورتەلدى ماۋەلەرى, كۇمبەزدەرى, تۇلدىر جوق, وباسىنداي سۇر دالانىڭ», – دەگەندەي اڭىزدىق تاقىرىپتى تاريحي دەرەكتەرمەن دايەكتەپ, ناقتىلاندىرا تۇسەدى. «ءاپپاق-نامەدە» ەل جۇرەگىندەگى اڭىز بەن تاريحي شىندىق تەلقابىسىپ, ءوزارا ادەمى جاراسىم تۇزەدى.
ەپيكالىق تۋىندىلارىندا قاليجان اقىن ءدراماتيزمدى دە اسقىندىرا تۇسەدى. ءامىرشى جوشى حاننىڭ قاھارى جەر باسىپ جۇرگەن جۇمىرباستى پەندە تۇگىلى تابيعاتتى دا تىتىرەتكەندەي ەتىپ بەينەلەيدى. بۇل ءبىر جاعىنان تابيعات پەن ادامنىڭ تىلقاتىسۋ ديالوگى سەكىلدى. «اقساق قۇلان» پوەماسىنداعى
تاۋ شىركىن, تىتىرەنەدى:
«تىقپادىم» – دەپ,
سىلكىندى جەر:
« ۇلىڭدى جۇتپادىم» – دەپ.
ەركەسى ەن دالانىڭ جەل جۇگىردى,
«اۋدارىپ اتىنان مەن
جىقپادىم»,
– دەپ كەلەتىن تەبىرەنىستى جولدار سونىڭ ايعاعى.
اڭىزى مەن تاريحى ارالاس, اقىندىق فيلوسوفيامەن ادەمى كومكەرىلگەن «اقساق قۇلان» ءبىر عانا جوشى حان ەمەس, بيلەۋشى اتاۋلىنىڭ استامشىلىعىن اياۋسىز سىنايتىن شىعارما. تاريحي تۇرعىدان العاندا شىڭعىس حاننىڭ قىپشاق دالاسىنا جورىعى ەسكى كوزقاراسپەن (جاۋلاۋشى, كۇيرەتۋشى, جويىمپاز) جىرلانادى. ول ءۇشىن اقىنعا كىنا ارتا المايسىز. شىڭعىس حان جايىندا كۇنى كەشەگە دەيىن تاريحي كوزقاراس كىناراتتى بولىپ كەلگەنى ءمالىم. ونىڭ ۇستىنە كەز كەلگەن سوعىس, بەلگىلى دارەجەدە قانتوگىس, كىسى ولىمىنە سوقتىرادى, وركەنيەتتىڭ كۇيرەۋىنە الىپ بارادى. ەسەسىنە, اقىن شىڭعىس حان تۋرالى كوزقاراسىن «باتىر ناۋاندا» اقىرىنداپ, ابايلاپ بىلاي بەرەتىنى بار:
ول ءوزى قالىڭ جولدان
تايمايدى ەكەن,
ءبىر ءوزى مىڭ كىسىنى
جايپايدى ەكەن.
بەينە ءبىر اتىشۋلى
شىڭعىس دەيدى,
داۋىلداي ءورت ىشىندە
وينايدى ەكەن.
ەر ناۋرىزبايدى بەينەلەي وتىرىپ, ونىڭ ارعى اتاسى شىڭعىس حاندى اقىن وقىرمان ەسىنە وسىلاي باسپالاي سالىپ وتىر. ۋاقىتىندا بۇلاي سويلەۋ, سويلەي الۋ – ۇلكەن ەرلىك. بۇدان ارتىق اشىق ايتۋدى, اشىپ سويلەۋدى ساياسات كوتەرمەيدى ول كەزدە.
سول سياقتى, پاتشالىق رەسەيگە شەن-شەكپەن ءۇشىن ساتىلعان شەن قۇمار, شەكپەن قۇمار قازاقتى دا اقىن:
ىرجىڭداپ اڭگىمە ايتىپ
وتىر قازاق,
شەلتيگەن وفيتسەرگە تاعزىم
جاساپ:
«بار قازاق باس يەدى ەندى سىزگە,
كونبەسە تارتقىزامىن
بارىنە ازاپ»,
– دەپ ليريكالىق كەيىپكەرىن اشا ىشتەي اشكەرەلەپ بەرەدى.
اقىننىڭ بەلگىلى ءبىر شىعارماسىنا ناقتىراق توقتالۋدا ءمان بار. «باتىر ناۋان» – ۋاقىتىندا زامانا شىندىعىن تاريحي تاقىرىپقا ارقا سۇيەپ اششى ايتا بىلگەن شىعارما. ارىپتەس اعاسى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ «ءستالينيزمدى» اڭىزدىق استارلى تۋىندىسىمەن سىنايتىن, سىنايتىن دا ايىقپاس بالەگە باسى شاتىلاتىن (كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسى الىنعان) «ءبىز دە قازاقپىز» پوەتيكالىق دراماسى سەكىلدى ۇلتتىق مۇددە ايقىن جىرلاناتىن, پوەتيكالىق اجارى اشىق تۋىندى. شىعارما كەلەر كۇندەرى دە ۇلت باتىرى رۋحىن اسقاقتاتا جىرلاعان شىعارما رايىندا ءومىر سۇرە بەرەدى.
«اقساق قۇلان», «باتىر ناۋان» سياقتى تاعى ءبىر اسىل تۋىندىسى «اپپاق-نامە» پوەماسى اقىننىڭ. اپپاق اپامىزدىڭ نيزاميدەي ۇلى اقىننىڭ جارى رەتىندە كەشكەن باقىتتى ءومىرى, تۋعان جەردەن جىراقتا عۇمىر كەشكەن قىپشاق قىزىنىڭ تۋعان ەلىن, تۋعان جەرىن ساعىنۋ شەرى, اقىن جارىن ازاعا بولەپ قاپيادا قازا تابار باقىتسىز ءولىمى قاليجانداي كورنەكتى اقىنىمىز قالامىنان ءورىستى ولەڭ, شىعىس سازىنا بولەنگەن ورنەكتى پوەزياعا اينالىپ, تاماشا جىرلانادى.
پوەما, داستان جازۋ جولىنداعى تاريحي ىزدەنىس, ەپيكالىق جانر تالابىنا ساي اسقىنعان درامالىق قۋات, الەۋمەتتىك تارتىس اقىندى اقىر-سوڭى دراماتۋرگياعا الىپ كەلدى. ول قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن اڭساپ «ۇلان اسۋ» پوەتيكالىق دراماسىن اكەلدى دۇنيەگە. قازاق حاندىعى ءداۋىرى شىندىعىن ۋاقىتتان وزا ايشىقتى تارتىستى كورسەتە بىلگەن تۋىندى «ۇلان اسۋ» پوەتيكالىق دراما ۋاقىتىندا كادەلى تەاتر ساحنالارىنا قويىلدى. ادەبيەتپەن بىرگە رەجيسسەر, اكتەر دەگەندەي تەاتر ترۋپپاسى قاتىسۋىمەن ساحناعا كوتەرىلگەن تۋىندى تەاتر ونەرىنە شەگىلگەن ءساتتى ساپارى بولدى اقىننىڭ.
اقىن سوڭىنا ءبىرسىپىرا «م ۇلىك» قالدىرىپ, ماڭگىلىككە اتتانىپ كەتكەلى دە ءبىرسىپىرا ۋاقىت. ءبارى بىردەي اسىل بولماس, ءبارى بىردەي جاسىق بولماس. ۇلتتىڭ ۇلان اسۋ جولدارىن جىرلاعان اقىن ۇلتتىڭ رۋحانياتىنا ءبىرسىپىرا اسىل دۇنيەلەر بەرىپ كەتتى. اقىننىڭ ەندىگى عۇمىرىن ۇزارتارى دا, ەگەر تۇتىنار ۇرپاق بولسا, ءدۇيىم جۇرت يگىلىگىنە جارار سول جاھۇت جىرلار! اقىن جىر, داستاندارى بەينە كونەدەن جەتكەن ءبىر كۇي كۇمبىرىندەي...
...اقىننىڭ تابيعي عۇمىرىن ۇزارتقان, ەندى كەلىپ ونىڭ جىر-مۇراسىنىڭ جايىنا اق-ادال بەيىلدەن الاڭداپ وتىرعان زايداحان جەڭگەيگە دە, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وقىرماندارىنا دا ايتارىمىز مىنە, وسى جايلار!
قۇلبەك ەرگوبەك.
تۇركىستان.
