ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى بەس باۋىرلاس ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ارتتىرۋ ورايىنا قازاقتىڭ وسىناۋ كونە ناقىلى قۇپ جاراسار ەدى-اۋ
ادامزات وركەنيەتىن ساقتاۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى جولى ۇنقاتىسۋ ۇلگىسى ەكەنىن بۇگىنگى دۇنيە مويىنداعان الپەت تانىتادى. بىراق, مويىنداي تۇرا, سول ۇلگىگە جۇگىنبەي, شوقپار الا جۇگىرەتىن مىسالدار دا جەتەرلىك. «ادام سويلەسكەنشە...» دەگەندى دە اتام قازاق الدەقاشان ايتقان. ولاي بولسا, قازاق تارابىنىڭ ۇيتقىلىعىمەن قىرعىزدىڭ ىستىقكولىندە تامىزدىڭ سوڭعى اپتاسىندا «جىبەك جولىنداعى سۇحباتتار» اتتى تۇراقتى حالىقارالىق سەمينارعا قاتىسۋشىلاردىڭ ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, بولاشاعىن, قازىرگى مۇڭ-مۇقتاجى مەن ارمان-اڭسارلارىن ءۇش كۇن بويى تالقىلاۋى الەمدىك دەڭگەيدەگى ورەلى ۇنقاتىسۋ بيىگىنەن كورىندى دەپ ايتا الساق كەرەك.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى, «مۇحتار اۋەزوۆ قورى» جانە «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الەۋمەتتىك كونسورتسيۋمى» قوعامدىق قورلارى مۇرىندىق بولعان وسىناۋ القالى جيىننىڭ بيىل جەتىنشى رەت ءوتۋى. وسى جولى قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ, قىرعىزستاننىڭ, تاجىكستاننىڭ, تۇركىمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ عىلىمي جانە شىعارماشىلىق زيالىلار وكىلدەرىن جيناعان سەميناردىڭ اڭگىمەگە وزەك ەتىپ العان تاقىرىبى دا ەرەكشە كورىندى: « ۇلى جىبەك جولىنىڭ جادىنداعى سوعىس پەن بەيبىتشىلىك». بۇرناعىلار سياقتى, بۇل كەزدەسۋ دە ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ەلدەرى مەن حالىقتارى اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستاردى جاڭعىرتىپ, جاڭا ساتىعا كوتەرۋدى ماقسات ەتكەنى انىق.
ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى بەس باۋىرلاس ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ارتتىرۋ ورايىنا قازاقتىڭ وسىناۋ كونە ناقىلى قۇپ جاراسار ەدى-اۋ
ادامزات وركەنيەتىن ساقتاۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى جولى ۇنقاتىسۋ ۇلگىسى ەكەنىن بۇگىنگى دۇنيە مويىنداعان الپەت تانىتادى. بىراق, مويىنداي تۇرا, سول ۇلگىگە جۇگىنبەي, شوقپار الا جۇگىرەتىن مىسالدار دا جەتەرلىك. «ادام سويلەسكەنشە...» دەگەندى دە اتام قازاق الدەقاشان ايتقان. ولاي بولسا, قازاق تارابىنىڭ ۇيتقىلىعىمەن قىرعىزدىڭ ىستىقكولىندە تامىزدىڭ سوڭعى اپتاسىندا «جىبەك جولىنداعى سۇحباتتار» اتتى تۇراقتى حالىقارالىق سەمينارعا قاتىسۋشىلاردىڭ ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, بولاشاعىن, قازىرگى مۇڭ-مۇقتاجى مەن ارمان-اڭسارلارىن ءۇش كۇن بويى تالقىلاۋى الەمدىك دەڭگەيدەگى ورەلى ۇنقاتىسۋ بيىگىنەن كورىندى دەپ ايتا الساق كەرەك.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى, «مۇحتار اۋەزوۆ قورى» جانە «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الەۋمەتتىك كونسورتسيۋمى» قوعامدىق قورلارى مۇرىندىق بولعان وسىناۋ القالى جيىننىڭ بيىل جەتىنشى رەت ءوتۋى. وسى جولى قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ, قىرعىزستاننىڭ, تاجىكستاننىڭ, تۇركىمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ عىلىمي جانە شىعارماشىلىق زيالىلار وكىلدەرىن جيناعان سەميناردىڭ اڭگىمەگە وزەك ەتىپ العان تاقىرىبى دا ەرەكشە كورىندى: « ۇلى جىبەك جولىنىڭ جادىنداعى سوعىس پەن بەيبىتشىلىك». بۇرناعىلار سياقتى, بۇل كەزدەسۋ دە ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ەلدەرى مەن حالىقتارى اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستاردى جاڭعىرتىپ, جاڭا ساتىعا كوتەرۋدى ماقسات ەتكەنى انىق.
تاقىرىپقا ساي, قوردايدان وتكەن سوڭ, ىستىقكولگە بارار جولدا سول جاقتان كورىنگەن, ۇرپاقتاردىڭ كەشىرىم ءوتىنۋ بەلگىسى رەتىندە قويىلعان كەنەسارى حانعا ارنالعان سىنتاسقا الىستان قۇرمەت ءبىلدىرىپ, ارۋاققا ءتاجىم ەتۋىمىز دە كوڭىلدە ءبىر تولقۋ تۋدىردى. ال ەندى جيىننىڭ شالقار ءتىلدى, سالقار ويلى, تىزگىن ۇستاۋشى ساردار مودەراتورى م.اۋەزوۆ قورىنىڭ پرەزيدەنتى, ايتۋلى مادەنيەتتانۋشى, التىننىڭ سىنىعى, اسىلدىڭ تۇياعىنداي مۇرات اۋەزوۆتىڭ بولۋى بۇل ۇنقاتىسۋلارعا وزگەشە ۇندەستىك بىتىرگەندەي ەدى.
فورۋمدى, ادەتتەگىشە, ونىڭ بارلىق اۋىرتپالىق سالماعىن, جاۋاپكەرشىلىگىن تەڭ ءبولىسىپ كوتەرىسىپ جۇرگەن, مۇرات مۇحتار ۇلىنىڭ پىكىرلەس تە تىلەكتەس قولداۋشىسى دەرلىك, جىلما-جىل جيىنعا قاتىسۋشىلار سايلاپ قويعان ءبىرىنشى حانىم, «قحا الەۋمەتتىك كونسورتسيۋمى» قوعامدىق قورىنىڭ باس ديرەكتورى ليۋبوۆ ءنيدىڭ اشۋى دا بەك جاراسىپ تۇردى. رەسمي راسىمدەرىن ىندەتە ايتساق, سەمينارعا قىرعىزستاننىڭ مادەنيەت مينيسترى سۇلتان راەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ دەپارتامەنت ديرەكتورى دانيار تاۋمۇرات, يۋنەسكو مەن يسەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيالار وكىلدەرى اسەل وتەگەنوۆا (باس حاتشى, قازاقستان), شاحلو ابدۋراحيموۆا (باس حاتشى, تاجىكستان), سايدفازال ماللاحانوۆ (باس حاتشىنىڭ ورىنباسارى, ءوزبەكستان), قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, «ميتسۆا» ەۆرەي مادەني ورتالىقتارى قاۋىمداستىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر بارون, قحا عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەسىنىڭ حاتشىسى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ناتاليا كالاشنيكوۆا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ يۋنەسكو كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عادىلبەك شالاحمەتوۆتەر قۇتتىقتاپ, وي ءبولىستى.
البەتتە, سەميناردا ساليقالى وي تيەگى اعىتىلدى, جانايقايلى تولعانىستار ءوربىدى, پىكىر دە تالاستىرىلدى. سونىڭ ءبارى «ىرىس الدى – ىنتىماق» دەيتىن ءبىر ارناعا توعىسىپ جاتتى. «بولىنگەندى ءبورى جەيدى, بىرلەسەيىك, ۇندەسەيىك, تىلدەسەيىك, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى بىرىگىپ اقىلداسىپ شەشەيىك» دەيدى. وسى ورايدا ءوز باياندامالارىندا فارحود توليپوۆ (وزبەكستان) « ۇلى جىبەك جولىنىڭ كەڭىستىگى بۇگىنگى تاڭدا كيكىلجىڭدەردەن ازات ايماق پا؟» دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويىپ, سوعان جاۋاپ بەرۋگە تىرىستى. گوللانديادان كەلگەن قارىنداسىمىز, «ەۋرازيا كەلەشەكتەرى» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى زيفا-الۋا اۋەزوۆا بۇرىنعى كەڭەستىك اۋقىمداعى تاريحتار سوعىسىن زەردەلەسە, رەسەي عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, شەتتە جۇرگەن تاعى ءبىر قانداسىمىز الەكساندر قادىرباەۆ ۇلى جىبەك جولىنىڭ تاريحىن وي ەلەگىنەن وتكىزدى.
ءوڭىر تاعدىرى, ونىڭ قيلى شيەلەنىستەرى زياتكەرلەردىڭ پىكىر تالاستىرعان تولعانىستى سوزدەرىندە قىزعىلىقتى تۇرعىدان كورىنىس تاپتى. تاجىكستان عىلىم اكادەمياسى ءتىل, ادەبيەت, شىعىستانۋ جانە جازبا مۇرا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اكبار تۋرسۋنوۆ, كورنەكتى قازاق جازۋشىسى سماعۇل ەلۋباي, بەلگىلى شىعىستانۋشى, ابىلاي حان اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى سافار ابدۋللو سىندى زياتكەرلەردىڭ كوكىرەك كورىگىندە بالقىتىلعان ۇستامدى دا ۇلاعاتتى تولعامدارى كوپشىلىك كوڭىلىنە بىرلىكشىل دە بەيبىت ءومىر كوگەرشىندەرىندەي قوناقتاپ جاتتى. ۇزىن-ىرعاسى قىرىققا جۋىق گۋمانيتارلار جىبەك جولى بىرىكتىرگەن حالىقتاردىڭ جادىندا ساقتالعان ءتۇبى بىرگە تۋىستىقتى, رۋحاني باۋىرلاستىقتى, ورتاق مادەنيەتتى قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىنىڭ جولدارىن نۇسقاپ, امالدارىن ىزدەستىردى. مۇستافا شوقاي ايتقان ەكەن كەزىندە: «قازاقتار, تۇركىمەندەر, وزبەكتەر, قىرعىزدار, تاجىكتەر بىرگە بولايىق» دەپ. ال ءبىزدىڭ قازىر ءبىر-ءبىرىمىزدى جاتىرقاپ, جاتباۋىر بولىپ بارا جاتقانىمىز وتىرىك پە؟ ءتىپتى, مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عافۋر گۇلام, بەردى كەربەباەۆ, ميرزو تۋرسىن زادە, تۇگەلباي سىدىقبەكوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆ كەزىندەگى ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعان مادەنيەت سالاسىنداعى باۋىرلاستىق قايدا؟ كەي-كەيدە «ولەتۇعىن تاي ءۇشىن, قالاتۇعىن ساي ءۇشىن» شەكارادا شەكىسىپ قالىپ جاتقانىمىز ءۇشىن وسىنداي ۇلى ارۋاقتاردان ۇيالمايمىز با؟ وسىنداي ۇساق-تۇيەكتىڭ ۋشىعۋىنا الدەن توقتاۋ بولماسا, جاتسىنۋىمىز بۇدان ءارى دە ۇلعايا تۇسسە, قۋىرداقتىڭ كوكەسى سوندا بولىپ جۇرمەگەي. ءيا, اششى دا بولسا وسىنداي كوپ اقيقاتتار ايتىلىپ باقتى. اسىرەسە, ەلدەرىمىز بەن حالىقتارىمىز اراسىنداعى مادەنيەتتەر ۇنقاتىسۋىنىڭ اۋاداي قاجەتتىگىنە ەشكىم شاك كەلتىرمەدى. بۇل دەگەنىمىز ورتالىق ازياداعى باۋىرلاس بەس ەلدىڭ بيلىگىنە قازىرگى كۇردەلەنە تۇسكەن گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسىنەن ءشيسىز شىعۋعا اقىل قوسىپ, دەم بەرەتىن ناعىز حالىقتىق ديپلوماتيانىڭ شىنايى كورىنىسى بولدى دەسەك, ارتىق ەمەس.
ال ەندى كونە تاريح نە دەيدى؟ وسىناۋ «سۇحباتتاردىڭ» ۇلكەن مۇراتىن مازداتقان ۇلى جىبەك جولى جايىندا نە بىلەمىز؟ وسى سۇراققا ماسكەۋلىك عالىم ا.قادىرباەۆ بىرسىدىرعى جاۋاپ بەرگەن سياقتى. ۇلى جىبەك جولى تۋرالى العاشقى دەرەكتەر ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىى عاسىردا پايدا بولادى. بۇل – ەرتەدەگى قىتايلىقتاردىڭ گەوگرافيالىق تانىمدارىن كەڭەيتۋىنە بايلانىستى. ولار بۇعان دەيىن وزدەرىنە بەيمالىم بولىپ كەلگەن «سي-يۋي» دەلىنەتىن باتىس ولكەنى, بىلايشا ايتقاندا, «الەم تەرەزەسىن» اشقان. بۇل ولكەگە, ەڭ الدىمەن, قازىرگى شىعىس تۇركىستان, قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان, تۇركىمەنستاننان قۇرالعان ورتالىق ازيا, ودان ءارى قىتايدىڭ باتىسىندا جاتقان بارلىق جەرلەر كىرگەن. حان اۋلەتىنەن شىققان قىتاي يمپەراتورى عۇنداردان قورعانۋ ءۇشىن وداقتاس ىزدەپ ورتالىق ازياعا ەلشى اتتاندىرادى. وسىلايشا كەيىن « ۇلى جىبەك جولى» دەگەن ات العان ترانسكونتينەنتالدىق حالىقارالىق جول قىزمەت ەتە باستايدى. ول ەجەلگى قىتايدى قاشعار, جەتىسۋ جانە فەرعانا وازيستەرى ارقىلى ورتالىق جانە باتىس ازيا, ەۋروپا وركەنيەتتەرىمەن بايلانىستىرادى. ال عىلىمي ادەبيەتتەگى «جىبەك جولى» دەگەن اتاۋ جاڭا زاماندا پايدا بولادى.
ورتالىق ازيا ەلدەرى تاريحىنداعى جىبەك جولىنىڭ ءمان-ماڭىزى قايشىلىققا تولى. ول ءبىر جاعىنان بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق, رۋحاني جانە مادەني بايلانىستاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتتى. ورتالىق ازيا قۇرلىقتىڭ ۇلى وركەنيەتتەرى توعىسقان توعىز جولدىڭ تورابىنا اينالدى. ساۋدا كەرۋەندەرى ارقىلى تاۋار عانا ەمەس, ءدىن مەن ءدىل دە اعىلدى. قىتايعا بۋدديزم كەلدى. ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلاردا جىبەك جولىنىڭ قىزمەت ەتۋى ارقاسىندا ورتالىق ازيادا قالالار مەن وازيستىك وتىرىقشى مادەنيەت گۇلدەندى. سولارمەن وسىناۋ ءوڭىر حالىقتارىنىڭ كوشپەندىلەر وركەنيەتى ۇيلەسە دامىدى. VI-VIII عاسىرلاردا تەك شۋ القابىندا عانا سۋياب, تاراز سياقتى 18 ءىرى قالا تىرشىلىك ەتىپ تۇردى.
ۇلى جىبەك جولى سوعىستى دا كوپ كوردى. اسىرەسە, ورتالىق ازياعا قاراي باعىتتالعان قىتاي باسقىنشىلىعى دۇركىن-دۇركىن ورلەپ تۇردى. اقىرى, 751 جىلعى تالاس شايقاسىندا تاريحي تاڭداۋ جاسالدى. جەرگىلىكتى وداقتاستارعا سۇيەنگەن ارابتار قىتاي اسكەرىن جەڭىلىسكە ۇشىراتقاننان كەيىن ءوڭىر حالىقتارىنىڭ حاق ءدىندى قابىلداۋىنا جول اشىلعان ەدى. موڭعول شاپقىنشىلىعى مەن شىڭعىس حان يمپەرياسى تۇسىندا ۇلى جىبەك جولى ورتاعاسىرلىق العاشقى جاھاندانۋعا ىقپال جاسادى. ۇلى گەوگرافيالىق اشىلىمدار داۋىرىندە ۇلى جىبەك جولىنىڭ كۇنى باتادى. الەمدىك ساۋدا جولدارى مۇحيت ايدىندارىنا اۋىسادى. ءسويتىپ, ورتالىق ازيانىڭ قالالارى توقىراپ, رەسەي يمپەرياسى شەڭگەلىن سالعان ۋاقىتتاردا ءوڭىر ءوزى دە داعدارىڭقى كۇي كەشكەن مۇسىلمان الەمىنىڭ ءبىر شالعاي تۇكپىرىنە اينالعان-دى.
جاقىندا تاۋەلسىزدىك العان ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ۇلى جىبەك جولىن جاڭعىرتۋ ۇرانى تىم جاقىن ەكەندىگىن سەمينارعا قاتىسۋشىلار ءبىر كىسىدەي قۇرمەتتەپ, ءبىراۋىزدان ۋستو, ياعني ۇستاز دەپ اتاپ كەتكەن اكبار تۋرسۋنوۆتىڭ وي-پايىمدارىنان دا جاقسى بايقالدى. بۇل كىسى شىڭعىس ايتماتوۆپەن سىيلاس دوس بولعان, ەندى شىقاڭنىڭ باياعى «ىستىقكول فورۋمىن» قايتا جاڭعىرتۋعا مۇرىندىق بولىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى كورىنەدى. اكبار ۋستو وسى سەمينارعا داڭقتى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بالاسىنان شاقىرۋ العانىنا قاتتى قۋانعانىن ايتتى. مۇندا ىزگىلىك وركەنى بار. باسقا ءبىر گۋمانيست شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ دا باستى مۇراتى مادەنيەتتەردى جالعاستىرۋ بولاتىن. قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا مۇنىڭ ءمانىسى بولەك. سەبەبى, جىبەك جولى جاھاندانۋدىڭ العاشقى ۇلگىسى بولعان-دى. بۇل جولمەن ەكى بالاما – بەيبىتشىلىك پەن سوعىس قاتار ءجۇردى. وسى جايدى ايقىنداپ زەردەلەگەندە عانا ءبىز جىبەك جولىنىڭ تاريحي وزىندىك قۇنىن ءدال باعامداي الماقپىز. سوندىقتان, اكبار ۋستونىڭ بۇل ەكى ۇعىمدى تەرەڭنەن تۇسىنۋگە شاقىرۋى تەگىن ەمەس-ءتى. جاڭا زامانداعى جاھاندانۋ امەريكالانۋمەن استارلاسىپ جاتىر. وسى جاعدايدا ءاربىر ەل ءوزىنىڭ دارالىعىن, بەت-بەينەسىن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلۋى زاڭدى. بۇل دەگەنىمىز – سول ۇلتتىڭ ساقتالۋى, جاھاندانۋ الاساپىرانىندا امان قالۋى. لەنين بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتىن العا تارتقان بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا ونى مادەنيەتتەردىڭ, ۇلتتار مەن وركەنيەتتەردىڭ بەيبىت قاتار ساقتالۋ قاعيداتى ىعىستىرىپ جاتقانى انىق. ارينە, ءبىز وسى رەتتە اكبار ۋستونىڭ دىندەر قازىر ۇنقاتىسۋعا دايىن ەمەس, ولار جاقىنداسا المايدى دەگەن پىكىرىمەن ىشتەي كەلىسىڭكىرەمەي دە وتىردىق. ال ەندى مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ دەگەن نە؟ الدىمەن وسىنى انىقتاۋ قاجەت. ايتپەسە, اۋەلى ماقسات-مۇراتىن ايقىنداپ الماي, ۇلى مەملەكەتتى قۇلاتىپ تىنعان گورباچەۆتىڭ كەبىن كيىپ جۇرمەيىك. مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ ءبارىن ءبىر تىلگە, ءبىر داستۇرگە تىقپالاسا, سوعىس سودان شىعادى. توبىرلىق مادەنيەت ز ۇلىمدىق اكەلەدى, وشپەندىلىك تۋعىزادى.
توزىمدىلىك تانىتۋ مەن بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋدە, قانشا ايتقانمەن, ءبىر-بىرىنە دەگەن سامارقاۋلىق, ەنجارلىق باسىم. ال بىزگە تۇسىنىكتىرەگى, جانىمىزعا جاقىنىراعى – مادەنيەتتەردىڭ ورتاق ىندەتتەن بىرلەسە قورعانىپ, ءبىر-بىرىنە دەگەن جاناشىرلىقپەن جان ساقتاۋى. ولاي بولسا, الدا وتكەلى جاتقان «ىستىقكول فورۋمىنىڭ» دا, بۇگىنگى «جىبەك جولىنداعى» سۇحباتتاردىڭ دا مۇراتى ءبىر. سۇحباتتاس شىن پەيىلمەن, دوس رەتىندە قابىلدانادى. مۇندا ءبىر-بىرىنە دەگەن جاناشىرلىق, تىلەكتەستىك باسىم. «مەن جانە سەن», «ءبىز جانە ولار» دەگەن ەكىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋ ساتىندەگى قارىم-قاتىناس مادەنيەتى قانداي بولماق كەرەك؟ ەتنوستار ءبىز ولاردان كەم ەمەسپىز, ءبىز ولاردان جاقسىمىز دەگەندى ورنىقتىرسا, «ءبىز نە ولار» دەپ ماسەلەنى شيرىقتىرىپ شەكەسىنەن قويسا, ونداي وركوكىرەكتىك وركەنيەتتەردى تىعىرىققا تىرەيدى. بەيبىت قاتار جان ساقتاۋ قاعيداتى «بىزگە دە بولسىن, ولارعا دا بولسىن» بولۋى ءتيىس. ونىڭ ءداستۇرى مەنىكىن, مەنىڭ ءداستۇرىم ونىكىن جوققا شىعارمايدى. مەنىڭ ساۋ-سالامات ساقتالۋىم باسقالاردىڭ دا اماندىعى. بارلىق مادەنيەتتەر ءوز دارالىعىمەن امان بولسىن, جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتپەي, ساقتالىپ, ءومىر ءسۇرسىن دەپ ويلاۋىمىز ءلازىم. ايتپەگەندە, ءبىر مادەنيەت ەكىنشى ءبىر مادەنيەتتىڭ ىسكە اسپاعان مۇمكىندىگى ەمەس ەكەندىگىنە كىم كەپىل؟ ۇلتتاردىڭ جاقىنداسۋى, قوسىلۋى دەگەن كوممۋنيستىك ەرتەگى بولعان. ول بۇگىنگى تاڭدا قابىل الىنبايدى. عارىشتىق تەمپەراتۋرالار تەڭەلسە, عالام كۇيرەيدى ەكەن. جەر بەتىندەگى حالىقتاردىڭ بارىنە بىردەي ورتاق ءبىر مادەنيەت بولسا, بىتكەن جەرىمىز دە وسى. ەندەشە, الەمدىك پروگرەستىڭ قوزعاۋشى كۇشى – ارالۋاندىق.
وسى ارادا قازاق – قىرعىز, قازاق – وزبەك, قازاق – تاجىك, قازاق – تۇركىمەن ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندەگى ۇلاعاتتى بايلانىستاردى ەسكە ءتۇسىرىپ قانا قويماي, قايتا جانداندىرعان ابزال. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مادەنيەتتەردىڭ بىرلەسە ساقتالۋى قاعيداتىن ۇسىنىپ وتىر. ءبىر كەزدە مۇحتار اۋەزوۆتى باباجان عافۋروۆ قورعاعان ەكەن. بۇگىندە تاجىك سافور ابدۋللونىڭ قازاقتارعا سىيعانى بىلاي تۇرسىن, سىيلى زياتكەرىنە اينالعانىنا قۋانىشتىمىز دەي كەلە, اكبار تۋرسۋنوۆتىڭ باسقا مادەنيەتتى قۇرمەتتەي وتىرىپ, ءوز دارا مادەنيەتىمىزدى ساقتاۋعا شاقىرۋىن سۇحبات-سەمينارعا قاتىسۋشىلار ابدەن قۇپ الدى.
سماعۇل ەلۋباي اعامىزدىڭ وسىناۋ جيىندا امبە ورەلى ويلار ايتىپ, قانشاما ەلدەردىڭ تانىمال زياتكەرلەرى الدىندا زيات بيىكتەن تابىلعانىنا تاقىمىمىزدى ءبىز دە قىسا تۇسكەن ەدىك. ول اكبار ۋستو ورتاعا تاستاعان مادەنيەتتەردىڭ امان قالۋى تەورياسى وسىنداعى ءار مادەنيەتتىڭ, ءار ەتنوستىڭ وكىلىن تولعاندىراتىنىنا توقتالدى. بىلايشا ايتقاندا, مادەنيەتتەردىڭ تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەس, جويىلىپ كەتپەۋ جولىنداعى جانتالاسى. اسىرەسە, شاعىن حالىقتاردىڭ باسىنداعى وسى جاعدايدى سماعۇل ەلۋبايدىڭ جانايقاي دارەجەسىنە جەتكىزە ايتۋى تۇسىنىستىكپەن قابىل الىندى. ىزگىلىككە تولى جىبەك جولىن ادامزاتتىڭ قارۋ ۇستاعان قۇدايسىز بولىگى قاۋىپ-قاتەر جولىنا, ۇلتتىق مادەنيەتتەردىڭ جويىلۋ جولىنا اينالدىرۋى قىنجىلتادى. بۇل زۇلماتتى جول – جاھاندانۋ دەپ اتالادى. ىزگى نيەتتى ادامزاتتىڭ وعان قارسى شىعۋى دا سوندىقتان. بۇل كوكەيكەستى ماسەلە كەڭەس داۋىرىندە ءوزىنىڭ انا ءتىلىن جوعالتىپ الا جازداعان قازاق ۇلتىنىڭ الدىندا دا وتكىر تۇر. البەتتە, مۇنداي پروبلەمالار ورتالىق ازيانىڭ باسقا رەسپۋبليكالارىندا دا جوق ەمەس. دەمەك, مادەنيەتتەرىمىزدىڭ بىردەي ساقتالۋىنا, قاتار ءومىر سۇرۋىنە ءبىزدىڭ ءبارىمىز بىرگە ۇمتىلامىز. اتا-بابالارىمىز, اكەلەرىمىز مۇراعا قالدىرعان مادەنيەتتى ساقتاۋعا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسامىز.
ۇلى اۋەزوۆتەر, ايتماتوۆتار, سادريددين اينيلەر, بەردى كەربەباەۆتار, عافۋر عۇليامدار ءبىر-بىرىمەن دوس بولدى. سولار كوتەرگەن, بىزگە سول ۇلىلاردان قالعان مادەنيەت. ولار بىزگە وسى مادەنيەتتى ساقتاۋدى امانات ەتتى. قازاقتا امانات ءسوزى وتە قاسيەتتى. ەندەشە, ورتالىق ازيانىڭ ۇلدارى مەن قىزدارى ءتول مادەنيەتىمىزدى جاھاندانۋدىڭ جالماۋىز ارانىنا تۇسىرمەي, سول اماناتتى ادال ورىنداۋىمىز كەرەك.
قازاق جازۋشىسىنىڭ كورشىلەس ەلدەردىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگى ءبىر-بىرىنەن اجىراپ قالعاندىعى تۋرالى پىكىرى دە نازار اۋدارتتى. تەلەديدار ارنالارىندا ولاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى كورىنىس تاپپايدى. 20 جىل بويى قىرعىز, وزبەك, تۇركىمەن, تاجىك زيالىلارى نە ىستەپ, نە قويىپ جاتقانىنان بەيحابارمىز. قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ ءومىر تىنىسىن ولار دا بىلمەيدى. اسىرەسە, اقپاراتتىق تۇرعىدان ءبىز نەگە وسىنشاما الىس بولۋعا ءتيىسپىز. تۇسىنبەيمىن. ولاي بولسا, مادەنيەت جانە اقپارات سالاسىنداعى بەس مينيسترىمىزدەن دە ءبىر ۇستەل باسىنا جينالىپ, وسىنداي اقپاراتتىق بىتىراڭقىلىقتى جويۋىن, مۇنداعى كەدەرگىلەردى الىپ تاستاعانىن سۇراۋىمىز كەرەك شىعار دەگەن سماعۇل اعا پايىمدارى كىمدى بولسا دا ويلاندىرعانداي ەدى.
وزبەك عالىمى فارحود توليپوۆتىڭ ويلارى دا بەس تۋىسقان ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ساقتاۋ ورايىنداعى قازاق جازۋشىسىنىڭ پايىمدارىمەن ورايلاس كەلدى. ءيا, بۇرىن كەڭەس وداعى دەگەن الىپ ءبىر ەلدىڭ بەس ساۋساعىنداي بولىپ, ءبىر جۇدىرىققا جۇمىلعانىمىز راس. قازىر ءوڭىردىڭ بەس رەسپۋبليكاسى ارقايسىسى ءوز الدىنا ەگەمەن مەملەكەتتەر. دەمەك, وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ساياسات تۇرعىسىنان العاندا ولاردىڭ ارقايسىسى ۇلتتىق مۇددەگە جۇگىنۋى زاڭدى. مىنە, كەيبىر قايشىلىقتار مەن كەلىسپەۋشىلىكتەر دە ناق وسىدان شىعادى. ارينە, ءار ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەسى وزىنە قىمبات. بىراق وسى كاتەگوريانىڭ دا وبەكتيۆتى ءارى سۋبەكتيۆتى جاقتارى بار ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك سياقتى. ءوز ءمۇددەسىندە اركىم-اق ارتىق وزىمشىلدىك تانىتارى ايان. ەندەشە, ۇلتتىق مۇددەلەردى ۇيلەستىرۋدىڭ جولدارى قانداي؟
كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي-اق ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ بەس پرەزيدەنتى وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق قۇرىلىم – ءوز دوستاستىقتارىنىڭ قۇرىلعانى تۋرالى جاريا ەتتى.
تاريحي ايعاق مىنانى ايتادى: شىققان تەكتىڭ بىرلىگى, مەكەن ەتكەن ورتانىڭ بىرلىگى, مادەنيەتتەر مەن تىلدەردىڭ جاقىندىعى, ءدىن مەن تاريحي تاعدىردىڭ بىرلىگى. سويتكەن باۋىرلاس مەملەكەتتەر جاي بەيبىتشىلدىكتى عانا پاش ەتىپ قويماي, جاڭا وداق قۇرۋعا تالپىنىسىن تانىتقان ەدى. ال 1997 جىلى وزبەكستان, قازاقcتان مەن قىرعىزستان اراسىندا جاساسىلعان ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى كەلىسىمشارت باعا جەتكىسىز قۇجات بولدى. باۋىرلاستىق پەن دوستىق سولاي بەكىتىلگەن ەدى. كەلەسى جىلى ءوڭىردىڭ بارلىق بەس مەملەكەتى تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام جاساپ, ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالادى. وسىناۋ ۇدەرىس ودان ءارى دامي ءتۇسىپ, 2001 جىلى ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قۇرىلدى. اقىرىندا, 2005 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ وداعىن قۇرۋدى ۇسىنىپ, بۇعان بەرىك نەگىز بار ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
ف.توليپوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, وسىناۋ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە ەكى جايت – ۇلتتىق مۇددە تۋرالى اسىرە تۇسىنىك پەن دايەكسىز گەوساياسات كەرى اسەرىن تيگىزگەن. سونىڭ سالدارىنان ءوڭىر ەلدەرى ءارتۇرلى شيەلەنىس, قاقتىعىس, جانجالدار, تىپتەن, سوعىس ىقتيمالدىعىمەن بەتپە-بەت كەلگەن. 1990 جىلى وش قالاسىندا وزبەكتەر مەن قىرعىزدار اراسىندا بۇرق ەتە قالعان ۇلتارالىق كيكىلجىڭ سونداي بەتالىستىڭ العاشقى نىشانى-تىن. ناق وسىنداي جانجال 2010 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ودان دا ۇلكەنىرەك اۋقىمدا قايتالاندى. ءوڭىردىڭ ءاربىر ەلىنىڭ ىشىندە ايتەۋىر ءبىر تۇيتكىل بار. تاجىكستانداعى 1992-1997 جىلدارداعى ازامات سوعىسى. 2005 جىلعى مامىرداعى ءاندىجان وقيعالارى. قازاقستانداعى 2011-2012 جىلعى بىرقاتار لاڭكەستىك ارەكەتتەر. سونىمەن بىرگە, اۋعانستانداعى احۋال, وسىناۋ ەلدىڭ اۋماعىنان باس كوتەرگەن قاۋىپ-قاتەرلەر دە ورتالىق ازياداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستى ايتارلىقتاي تەجەپ وتىرعانى انىق.
ەڭ ءبىر قىنجىلارلىق جايت, 2006 جىلى قايداعى ءبىر قايمانا سەبەپپەن ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىق ۇيىمى تاراتىلعاننان كەيىن وڭىردەگى تۇيتكىلدى احۋالداردى ۇيلەستىرەتىن جانە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستى ستراتەگيالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتەتىن دەربەس تە تاۋەلسىز ساياسي قۇرىلىم قالمادى. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ 2007 جىلى ورتالىق ازيا وداعىن قۇرۋعا تاعى دا شاقىرۋى سوندىقتان بولسا كەرەك.
ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قارىم-قاتىناسىندا شەكارالاردا ءجيى بولىپ جاتاتىن داۋ-داماي, اتىس, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعى دا بىرىگۋگە قىزمەت ەتپەيدى. جانجالدىڭ تاعى ءبىر كوزى – سۋ ماسەلەسى. مۇنىڭ دا شەشىم تاپپاۋىنىڭ سەبەبى اسىرە ءوزىمشىل ۇلتتىق مۇددەلەردە جاتىر. دەمەك, وسى جانە باسقا جانجال تۋدىرۋعا بەيىم ۇلكەندى-كىشىلى پروبلەمالاردى تار شەڭبەرلى, ءوزىمشىل, تەرىس تۇسىنىلگەن ۇلتتىق مۇددە ەمەس, يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان شەشۋ جولىنا تۇسكەن ابزال. مىنە, وسىنداي پايىمدارمەن كەلىسپەۋ دە قيىن. وسى رەتتە بيىلعى ماۋسىمدا قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويىلۋى ءوڭىردىڭ جاڭا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسىنە جول اشادى دەپ ۇمىتتەنۋگە بولار. «ينتەگراتسيا جونىندە بىرلەسكەن كونفەرەنتسيا نەگە وتكىزبەسكە؟» دەپ ساۋال تاستاۋدىڭ دا ءجونى بار سياقتى. ءيا, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الدىندا بىرلەسكەننەن, ۇندەسكەننەن, ۇيلەسكەننەن, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارعاننان باسقا جول جوق. قاي شەشەن سويلەسە دە, ءسوزىنىڭ تياناعى وسىعان سايادى.
عاسىرلار بويى بەيبىت ءومىر كەشكەن حالىقتارىمىزدىڭ اراسىندا كيكىلجىڭ تۋدىراتىن قيىندىقتار قولدان جاسالعان, دەدى سافار ابدۋللو. ءايتپەسە, ەكى تۇركىنىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ءتىلىن ءتۇسىنبەۋى قالاي؟ ءبىر كورپەنىڭ استىندا جاتىپ ءارتۇرلى ءتۇس كورۋىمىز نەلىكتەن؟ بىراق ەندى قاندى قاراباح قايتالانۋى ءتيىس ەمەس. وسىنى ۇقپاعاندار ەشتەڭەنى دە ۇقپايدى. حالىقتار ءبىرىن-ءبىرى ەشقاشان جەك كورگەن ەمەس. وسىنداي جۇرەكجاردى تولعانىستارىن ايتا كەلە, قازاقتىڭ تاجىك زياتكەرى سافور ابدۋللو قازاقستاندا «ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى» اتتى جۋرنال شىعارىپ تۇرۋدى ۇسىندى.
جيىندا اقپاراتتار سوعىسىنىڭ, تاريحتار سوعىسىنىڭ قاۋىپتىلىگى, ۇلتتىق تاريحتاردىڭ ءار ەلدە وزىنشە بۇرمالانىپ, ءوز مۇددەسىنە يكەمدەي جازىلۋىنىڭ كەلەڭسىز سالدارلارى جايىندا دا از ايتىلعان جوق. ارينە, بۇل رەتتە زياتكەرلەر اراسىندا از-كەم پاراساتتى پىكىرتالاس تا بولماي قالمادى. ءبىزدىڭ ءالىمجان حامراەۆتىڭ تاريحشىلاردا تۇتاس كوزقاراس جوق دەگەنىنە ا.قادىرباەۆ, ا.تۋرسۋنوۆتىڭ ءدىن مادەنيەت سياقتى وڭ ىقپال جاساي المايدى دەپ قايىرعانىنا ءبىزدىڭ گۇلنار انناقۇلوۆا كەلىسپەدى. دەگەنمەن دە, اكبار ۋستونىڭ ءوڭىر حالىقتارىنىڭ ۇندەسۋىندە زياتكەرلەر مەن زيالىلاردىڭ, مادەنيەتتەردىڭ ءرولى زور ەكەندىگى تۋرالى تولعانىس-پايىمدارى پارمەندى ەستىلدى. مەنىڭ ستۋدەنت كەزىمدە مادەنيەتتىڭ 250 انىقتاماسى بولعان, ودان بەرىدە وعان وركەنيەتتىڭ 70 انىقتاماسى قوسىلدى. وسى رەتتە ءبىز اعارتۋشىلىق قىزمەتكە كوپ كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك دەگەنى دە كوكەيگە قونادى. ال ەندى عىلىمنىڭ تىم ساياساتتانىپ بارا جاتقانى شىندىقتان الىس ەمەس-اۋ. تاريح عىلىم بولۋدان قالدى, ول يدەولوگياعا اينالدى دەگەن جانايقاي دا جايدان-جاي تۋماعانىن اڭعارامىز. كەڭەس كەزەڭىندە ءىس جۇزىندە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بولماعانىن ەسكەرسەك, ەندى تاۋەلسىز ەلدەردە ونىڭ ماڭىزى دا, جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتا تۇسپەك. تاريحتار سوعىسىنان تارتىنباسا, ساقتانباسا بولمايدى. انا جىلعى ارميان-ازەربايجان جانجالدارىنىڭ الدىندا اۋەلى تاريحشىلار مەن اكادەميكتەردىڭ ايتىسى بولعانىن ەستەن شىعارۋدىڭ رەتى جوق.
سەميناردا «ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى» حالىقارالىق ۇيىمى اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قانات تۋمىش مىرزانىڭ مازمۇندى بايانداماسى ىقىلاسپەن تىڭدالدى. شىنىندا, ورتالىق ازيانىڭ مەملەكەت قۇراۋشى بەس حالقىنا – قازاق, قىرعىز, تاجىك, تۇركىمەن مەن وزبەككە بۇگىنگى تاڭدا ەڭ كەرەگى باۋىرلاستىق, بىرلىك جانە ينتەگراتسيا ەمەس پە؟ ءتىپتى, 1940 جىلى جاپون ءمينيسترىن قابىلداي وتىرىپ, ءستاليننىڭ ءوزى: «ءبىز, ازياتتار, بىرگە بولۋىمىز كەرەك» دەگەن اۋليەلىك سوزدەردى ايتىپ جىبەرگەن ەكەن. ەندەشە, قانات تۋمىش باۋىرىمىزدىڭ اقپاراتتىق ماڭگۇرتتىكتىڭ الدىن الۋعا شاقىرىپ, «ءبىر ازيا – ءبىر ارمان» مۇراتىن العا تارتۋىن دا ازاماتتىق پاراسات ۇلگىسى دەپ تانىدىق. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى وڭىرلىك لاڭكەستىككە قارسى قۇرىلىمى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ اعا ساراپشىسى باحرام اۋاناسوۆتىڭ شىۇ كەڭىستىگىندەگى ەسىرتكى تەرروريزمى مەن ترافيگىنىڭ قاۋىپ-قاتەرى مەن زالال-زاردابىن ەگجەي-تەگجەيلى بايانداۋى جانە ونى السىرەتۋ ورايىنداعى ناقتى ۇسىنىستارى دا كوپشىلىكتى كەلەلى وي-تۇيىندەرگە جەتەلەگەنى كامىل.
ءۇش كۇن بويى وتكەن القالى جيىندا ايتىلعان ۇلاعات, كوتەرىلگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءبارىن ءبىر ماقالادا قامتۋ, ارينە, مۇمكىن ەمەس. سماعۇل ەلۋبايدىڭ سەمينار ماتەريالدارىن جەكە كىتاپشا ەتىپ شىعارۋدى ەسكە سالعانى دا سول سەبەپتەن بولار. قالاي بولعاندا دا, «جىبەك جولىنداعى سۇحباتتاردىڭ» ينتەگراتسيالىق, بىرلەستىرۋشى, بىرىكتىرۋشى, دوستىققا دانەكەر فاكتور ەكەندىگىن قوعامدىق پىكىر مويىنداپ ۇلگەردى. ىستىقكولدەگى كۇندەر حالىقتىق ديپلوماتيانىڭ مەرەيىن اسىرىپ, ىستىق ىقىلاس پەن ىنتىماقتى تىرلىك جولىن نۇسقاعانداي. جىبەك جولىنىڭ جاسامپاز تاريحي جادى ءبىز سالەم ەتكەن شولپان اتاداعى م.اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ۇيىندە, سەميناردىڭ ءبىرىنشى كۇنگى جيىنى وتكەن ش.ايتماتوۆ اتىنداعى «رۋح وردو» مادەني ورتالىعىندا دا جاڭعىرا كۇمبىرلەپ تۇرعانداي بولعانىن ۇمىتا الار ەمەسپىن.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى – ىستىقكول – الماتى.
