وجان قالي – جۋرناليستيكا سالاسىنداعى العاشقى قادامىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق «لەنين تۋى» (قازىرگى «سولتۇستىك قازاقستان») گازەتىندە باستاپ, كەيىن «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») باسىلىمىندا پاۆلودار وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشى رەتىندە 20 جىلعا جۋىق قىزمەت ەتكەن, زەينەتكەرلىككە شىقسا دا شىعارماشىلىق جۇمىستان قول ۇزبەگەن قايراتتى قارت قالامگەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى. ءبىز بۇگىن اعامىزدىڭ وسى شىعارماشىلىق قىرى جايلى سىر شەرتكەندى ءجون كوردىك. ويتكەنى, جۇرتشىلىق قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە ەركىن كوسىلەتىن ونىڭ قالامىنان «ەحو ۆرەمەني», «ءداۋىر جاڭعىرىعى» روماندارى, «سىرتولعاۋ» ولەڭدەر, «ويتولعاۋ» داستاندار جيناعى, «جەلتوقسان جاڭعىرىعى» رومان-داستانى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارناعان «ەلوردا» جانە «بەۋ, قازاعىم, قازاقستانىم» سەكىلدى تولىمدى دۇنيەلەردىڭ تۋعانىن, ولاردى اۆتوردىڭ ءوزى كوركەمدەپ, بەزەندىرگەنىن بىلە بەرمەۋى مۇمكىن.
وجان قالي – جۋرناليستيكا سالاسىنداعى العاشقى قادامىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق «لەنين تۋى» (قازىرگى «سولتۇستىك قازاقستان») گازەتىندە باستاپ, كەيىن «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») باسىلىمىندا پاۆلودار وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشى رەتىندە 20 جىلعا جۋىق قىزمەت ەتكەن, زەينەتكەرلىككە شىقسا دا شىعارماشىلىق جۇمىستان قول ۇزبەگەن قايراتتى قارت قالامگەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى. ءبىز بۇگىن اعامىزدىڭ وسى شىعارماشىلىق قىرى جايلى سىر شەرتكەندى ءجون كوردىك. ويتكەنى, جۇرتشىلىق قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە ەركىن كوسىلەتىن ونىڭ قالامىنان «ەحو ۆرەمەني», «ءداۋىر جاڭعىرىعى» روماندارى, «سىرتولعاۋ» ولەڭدەر, «ويتولعاۋ» داستاندار جيناعى, «جەلتوقسان جاڭعىرىعى» رومان-داستانى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارناعان «ەلوردا» جانە «بەۋ, قازاعىم, قازاقستانىم» سەكىلدى تولىمدى دۇنيەلەردىڭ تۋعانىن, ولاردى اۆتوردىڭ ءوزى كوركەمدەپ, بەزەندىرگەنىن بىلە بەرمەۋى مۇمكىن.
الدىمەن پروزاشىلدىق قىرى تۋرالى. «ەحو ۆرەمەني» جانە «ءداۋىر جاڭعىرىعى» روماندارىندا تاريحي ماسەلەلەر جان-جاقتى قامتىلعان. « ۇلى» دەپ ايدار تاققان قازان توڭكەرىسى قازاق حالقىن دا قاندى قىرعىنعا ۇشىراتسا, داۋلەتتىلەردى جاپپاي كامپەسكەلەۋ تۋعان جەردەن شەتەلگە بەزدىرۋگە ءماجبۇر ەتكەنى بەلگىلى. ونىڭ سوڭى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە جالعاسىپ, حالقىمىزدىڭ بەتكەۇستار ازاماتتارى وپات بولدى. وسىنداي الاپات وقيعالاردى كوزىمەن كورىپ, جانىمەن سەزىنگەن اۆتور مۇراعات دەرەكتەرىمەن قوسا جەرگىلىكتى ناقتى وقيعالارعا سۇيەنۋ ارقىلى ەلەۋلى ەڭبەك جازىپ شىعارعانى قۋانتادى. باس كەيىپكەر قاپار مەن ونىڭ زايىبى– قىزىلجار وڭىرىندەگى سارمان اۋىلىنان شىققان تۇڭعىش زيالى قاۋىم وكىلدەرى. ەكەۋى دە ومبى ينستيتۋتىن بىتىرگەن. ماسكەۋدەگى جوعارى پارتيا مەكتەبىن اياقتاعان سوڭ لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان قاپار «حالىق جاۋى» اتانىپ, تۇتقىندالىپ كەتە بارادى. وجەكەڭ وسى ءبىر ازاماتتىڭ ءومىر-دەرەگىن رومانعا ارقاۋ ەتە وتىرىپ, سول كەزەڭنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك استارلارى مەن قۇبىلىستارىن نانىمدى كورسەتە بىلگەن. وجەكەڭنىڭ قازىرگى ۇرپاقتى اتا-بابالارىنىڭ 20-40 جىلدار ارالىعىندا قانداي كۇيگە ۇشىراعانىن تانىپ بىلۋگە, وتكەننەن اششى ساباق الۋعا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلدىرۋى كىتاپتىڭ باستى قۇندىلىعى دەر ەدىك. قالامگەردىڭ پروزالىق قاي شىعارماسىن الساق تا, فاكتىلەرگە, دەرەكتەرگە, اۋىل ءومىرىن سۋرەتتەيتىن كورىنىستەرگە باي. ءتىلى شۇرايلى.
ەندى پوەزياسى جايلى. اعامىز بۇل سالادا دا قۇلاشتى كەڭگە جازعانى بايقالادى. سولاردىڭ اراسىندا ولەڭدەر مەن داستانداردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن «ويتولعاۋ» جيناعىنىڭ شوقتىعى بيىك. داستانداردىڭ ىشىندە ەڭ قوماقتىسى دا, شۇرايلىسى دا – «امانات». اۆتور ۇلى ابايدان بەرگى ەكى عاسىرلىق زامانعا ليريكالىق شەگىنىس جاساي وتىرىپ, قازاق دالاسىنىڭ تاريحىن, تۇرمىسىن جىرلايدى, وزىندىك باعا بەرىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزەدى. ەلىنىڭ بولاشاعىنا الاڭدايدى, ەلەڭدەيدى, ابىز, اقساقال رەتىندە تولعانىپ, تەبىرەنەدى. ۋاقىتىنان وزىپ تۋعان ابايداي دانا, ابايداي جۇمباق جاننىڭ وبرازى ارقىلى سول زاماننىڭ پولوتنوسىن جاساۋعا ۇمتىلادى. ىشكى جان تولقىنىن اقتارادى. ءار تاراۋدى تۇيىندەپ, تياناقتاپ وتىرادى. ءبىر ۇتىمدىلىعى, ابايدى دارىپتەۋ سەكىلدى جاتتاندى ادىستەر, تاپتاۋرىن ويلار جوق. كەرىسىنشە, «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىمنان» العان ونەگەمەن وزگەشە سيپات بەرەدى. وي جانە جىر تۇتاستىعى ءبىر-بىرىنە دانەكەر بولىپ, جالعاسىپ جاتادى. اقىننىڭ «ورداباسى قوجابەرگەن» داستانى دا – قۇرىلىمدىق وزگەشەلىگىمەن, ەپيكالىق كەڭدىگىمەن, قيلى زاماننىڭ اۋىرتپالىعىن بارىنشا نانىمدى سۋرەتتەي بىلۋىمەن نازار اۋدارتاتىن كەسەك دۇنيە. ەلگە تۇلعا, تۇتقا بولا بىلگەن باتىردىڭ, داۋىلپاز جىراۋدىڭ بەينەسى كوز الدىمىزعا كەلەدى. تاريحي ۋاقيعالاردىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ءۇڭىلۋ ارقىلى «ەلىم-اي» جىرىنىڭ تۋ تۋرالى دەرەكناماسىن دالەلدى تۇردە اشىپ كورسەتەدى. «ويتولعاۋ» جيناعىندا ومىردەن تۇيگەن سىرلارىن جىرعا اينالدىرىپ, كوڭىلدىڭ كۇپتى ويلارىن وتتى سەزىمدەرگە ۇلاستىرادى.
وجەكەڭ وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى اتى اڭىزعا اينالعان قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن كەزدەسكەن, سىرلاسقان. ومىرىندەگى وسى ءبىر ۇمىتىلماس, قايتالانباس ءساتتى «كۇنتوبەدە كۇلاندا» پوەماسىندا قاز-قالپىندا سۋرەتتەيدى. كەيىن بۇل شىعارما باۋكەڭنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا جارىق كورگەن 30 تومدىق جيناققا ەنگىزىلگەن. ال «ادام مەن جەر-انا» عىلىمي گيپوتەزالىق داستانى تىڭ تاقىرىپتى جىرلاۋىمەن قۇندى دەر ەدىك. جاراتىلىستىڭ تىلسىم قۇبىلىستارىن پوەزيا تىلىندە ورنەكتەۋ مول بىلىمدىلىكتى قاجەت ەتەرى انىق. مۇندا ادامنىڭ وي زەردەسى ۇعىپ بولمايتىن دۇنيە جۇمباقتارىن پالساپالىق تۇردە زەردەلەۋدى ماقسات تۇتقانى انىق اڭعارىلادى. شىعارما ەرتەدەگى ساق (سكيف) زامانى كوسەمدەرىنەن قالعان اڭىز-تاعىلىم, كەلەر ۇرپاققا ەسكەرتۋ سوزدەرىمەن اياقتالادى.
وجەكەڭ بويىنا انا سۇتىمەن دارىعان ونەردىڭ ءبىرى– سۋرەتشىلىكپەن بالا جاسىنان اۋەستەنگەن. پەداگوگيكالىق ۋچيليششەدە وقىپ جۇرگەندە ءسالىم يبراگيموۆ دەگەن ۇستازدان ءتالىم الىپ, قارىنداشپەن, اكۆارەلمەن, تۋشپەن سالۋدى ۇيرەنگەن. كەيىن قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆتى جولىقتىرىپ, مايلى بوياۋمەن سۋرەت سالۋدى تياناقتى مەڭگەرەدى. ونىڭ «تۇنگى استانا» سۋرەتىن سۋرەت ونەرىنىڭ كوريفەيى جوعارى باعالاپ, اق باتاسىن بەرگەن. وجەكەڭ ءۇيىنىڭ تۇتاس قابىرعاسىن تابيعات كورىنىستەرى مەن قازاقتىڭ اقىن-باتىرلارىنىڭ, سال-سەرىلەرىنىڭ تۇتاس گالەرەياسى الىپ تۇر. بىرقاتار پورترەتتىك جانە پولوتنو ەڭبەكتەرى ءتۇرلى كورمەلەرگە قويىلىپ, ءتۇرلى دارەجەلى ديپلومدارمەن ماراپاتتالعان. ماسەلەن, «اقان سەرى قورامسا ۇلى» پورترەتى «ۆدنح»-نىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ الىپ, اعامىز بۇكىلوداقتىق كورمەنىڭ لاۋرەاتى اتانعان. بەينەلەۋ ونەرىندەگى ەكى ەڭبەگىنە ايرىقشا توقتالا كەتكەن ءجون سەكىلدى. ءبىرىنشىسى – قازاق تاريحىندا ەسكەرۋسىز قالىپ بارا جاتقان حV عاسىرداعى كوشىم حان كوشى. ورىس تاريحشىلارى وسى تۇستاعى قاندى قاراقشى ەرماكتىڭ سىبىرگە جورىعىن, باسقىنشىلىق ارەكەتتەرىن جاعىمدى تۇرعىدا دارىپتەسە, اعامىز العاشقىلاردىڭ قاتارىندا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن سۇزگە سۇلۋدىڭ تراگەديالىق بەينەسى ارقىلى تولىقتىرا العان. ونىڭ بويىنا قازاق قىزدارىنا ءتان ءور مىنەزدى شەبەرلىكپەن قيىستىرعان. ەكىنشىسى – ترويتسكىدەگى «ۋازيفا» مەدرەسەسىن ءبىتىرىپ, وقۋ-ءبىلىم ىزدەپ, شەتەل اسقان, مىسىرداعى ءال-اسحار وقۋ ورنىندا 5 جىل وقىعان, قازاق قىزى «ۇمسىن سۇلۋ» پورترەتى, سۇيگەنىنە قوسىلا الماعان ونىڭ مۇڭ-زارلىق ءحالى. سول سياقتى, بايان باتىر, تۇرسىنباي باتىر, قۇلسارى اۋليە, سەگىز سەرى, تاعى باسقا پورترەتتەرى دە ەرەكشە شابىتپەن سالىنعان.
سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى وجان اعامىزدىڭ وتان الدىندا سىڭىرگەن كوپ جىلعى ءمىنسىز قىزمەتى ونداعان مەدالدارمەن اتاپ وتىلسە, تاياۋدا عانا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى سالتاناتتى جاعدايدا تاپسىرىلدى. مۇنىڭ ءوزى 85-ءتىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا, قاتاردان قالماعان قارت قالامگەرگە كورسەتىلگەن ۇلكەن قۇرمەتتەردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
