اسپان قىزى

انار اسپان ەسىمى قۇلاققا جاقسى ەستىلەدى, ايتىلعاندا دا ادەمى. انارى تۇسىنىكتى, ال اسپان دەگەن... قازەكەڭ قويا بەرەدى عوي دەيسىز. تۇتاس اۋىلدىڭ ءتۇتىنىن ءسوندىرىپ كەتەتىن وبا, شەشەك سەكىلدى اۋرۋلاردى, كوز ءتيۋدى الدايمىن دەپ يتباي, شۇلعاۋباي دەپ ات قويا بەرەتىن قازەكەڭنىڭ ءبىر ۇرپاعى كوڭىلى شارىقتاپ وتىرىپ قىزىنا ءتۇپسىز اسپاندى قيا سالعان عوي دەرسىز. قاتەلەسەسىز. رەسپۋب­ليكاعا بەلگىلى جۋرناليست, 2007 جىلى پرەزيدەنت گرانتىنا يە بولعان انار اسپان, ياكي باكىروۆا وزىنە وسى بۇركەنشەك اتتى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاماي تۇرعاندا ءوزى تاڭداپ الىپتى.بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ اسپانقىزى بولىپ جۇرگەن نە دەگەن پىسىق, اتجالمان قىز دەرسىز. پىسىقتىعىنا كەلى­سەر­مىز, ال ەكىنشىسىنە... جوق. وسى ەسىم­نىڭ استارىندا قارشاداي قىزدان بۇگىندە ەلۋ اتتى بەلەستەن ءوتىپ جات­قان ساليقالى جاننىڭ جۇرەگىن سىز­داتىپ كەلگەن ۇلى قاسىرەتتىڭ جاتقانىن بىلايعى جۇرت قايدان ءبىلسىن. بولىپ تولعان, ءبىر-ءبىرىن قاباق­پەن تۇسىنىسەتىن باقىتتى اكە-شەشە تاڭداپ الۋعا بالانىڭ قايدان قۇقىعى بولسىن. قۇيتاقانداي اناردىڭ قولاڭ شاشى بەلىن جاپقان اي ءجۇزدى اناسىنىڭ, قوي اۋزىنان ءشوپ المايتىن مومىن اناسىنىڭ ادۋىن, وتباسىنان اششى سۋدى ارتىق كورەتىن اكەسىنەن ۇنەمى تاياق جەپ جۇرەتىندىگى ەسىندە قالىپتى. وتباسىندا وسىنداي جاعداي ۇنەمى قايتالانادى ەكەن. ۇيدەگى جىلىلىقتى, اكە مەيىرىمىن ءازازىل اراق ۇرلاپ كەتكەن-ءدى. ۇنەمى اششى تاياق استىندا قايقاڭداپ جۇرەتىن ءازىز انا جىلاي-جىلاي توركىنىنە كەتتى. اعاسىن جىبەرىپ قوس ق ۇلىنشاعىن الدىردى. ناعاشى اۋىلى. ەشكىم بەتتەرىنە جەل بولىپ تيمەيدى. ۇيدەگى ءتاتتى-ءدامدى اۋىز­دارىندا. بىراق, ۇلكەندەردىڭ ءسابي جۇرەگىن ج ۇلىم-ج ۇلىم ەتىپ قازىمىرلانىپ كەتەتىن ءبىر ادەتى بار عوي. كىمنىڭ قىزى ەكەنىن, قالاي كەلگەنىن بىلە تۇرا كەزدەسە قالعانى “كىمنىڭ قىزىسىڭ؟” دەپ سۇرايدى. – ارىنتايدىڭ قىزىمىن. بەس جاسار قىز وسىلاي دەيتىن. – وۋ, ول سەنىڭ ناعاشىڭ عوي. تۋعان ناعاشىڭ قالاي ساعان اكە بولادى؟ ءبارىن ءبىلىپ تۇرىپ تاعى قاجايدى ۇلكەندەر. ءبىر كۇنى بەس جاسار قىزدىڭ ءتوزىمى تاۋسىلدى. ىشتەگى شەر جالىن بولىپ اقتارىلدى. – مەن ەشكىمنىڭ قىزى ەمەسپىن. اسپاننان ءتۇستىم, اسپان­نىڭ قىزىمىن. ال, نە دەيسىز, تاعى سۇراڭىزشى؟ ۇلكەندەرگە وكپەلەيمىن دەپ اس­پانقىزى بولىپ كەتكەن قارشاداي قىز ارادا جيىرما جىل ءوتىپ, اۋدان­دىق گازەتكە ءتىلشى بولىپ كەلگەندە وسى پسەۆدونيمدى تاڭداعان. “مەندە بالالىق شاق بولعان جوق قوي”. سىرت قاراعاندا ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل جانداي كورىنەتىن, قازداي مامىرلاپ باسىپ, جەتىم-جەسىردىڭ كوز جاسىن ءسۇرتىپ جۇرەتىن بەلگىلى جۋرناليست انار اسپان وسىلاي دەيتىن. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە اسقار تاۋداي كورەتىن ناعاشىسى دۇنيەدەن ءوتتى. اراعا جىل سالىپ الەمدەگى بار جىلىلىقتى قوس ق ۇلىنشاعىنا جيىپ بەرۋگە تىرىسىپ جۇرەتىن اناسى قايتتى. ون جاستا ەدى. اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي اۋىر ۋاقىت. ەسىنەن اداسا جازداپ ءجۇردى. كارى قويدىڭ جاسىنداي جاسى قالعان اجە, قالقايعان ناعاشى شەشە ءوز بالالارى جانە جيەن­دەرىمەن جەل وتىندە قالعان. ول ون جاسىندا بالالىقپەن قوشتاستى. كوز جاسىن كورسەتپەۋدى ۇيرەندى. وزدەرىنە اياپ, مۇسىركەي قاراعان ادامدارعا ىشتەي ەرەگىستى. “كورەرسىڭدەر, مەن ءالى مىقتى بولامىن. اتىم, اتاعىم شىعادى. الدىما كەلەسىڭدەر ءالى”... ال, وعان دەيىن كوپ ۋاقىت بار ەدى. سول جىلى جازدا ناعاشى شەشەسىمەن بىرگە ماقتاعا شىقتى. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ جوعارى وقۋ ورنىنا بارا الماعان. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ اياعىندا سەمەيدىڭ شۇبارتاۋ اۋدانىنىڭ جاستارى ۇندەۋ قابىلداپ, اۋىلدا قالىپ, مالشى, مەحانيزاتور بولۋعا شاقىرعان. كەڭەستىك يدەولوگيا اسەرى. انار دا بەلسەنىپ شىقتى. “الاۋ” كومسومول جاستار زۆەنوسىن قۇردى. “جۇزىمدىك” كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى راسۋل مىرزاحمەتوۆ زۆەنوداعى ون ەكى قىزعا بىردەي ەتىپ, قىپ-قىزىل ماتادان كويلەك تىكتىرىپ بەردى. كامشات دونەنباەۆا, جادىرا تاسپامبەتوۆا اپكەلەرى سەكىلدى تراكتورعا ءمىندى. جەتى جىلدان سوڭ اناسىنداي بولعان ناعاشى شەشە­سىنىڭ رۇقساتىن الىپ, قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. ءاسىلى, تاعدىر انارعا قىرىن قاراۋىن, قاتال سىنىن قويماپتى. ءوز ەركىمەن اسكەرگە سۇرانىپ بارعان باۋىرى ءبىر سودىرلاردىڭ لاڭىنان باسىنا كىرپىش ءتيىپ, جۇيكەسى زاقىم­دانىپ ورالعان. توسەككە تاڭىلعان باۋىرىن ارقالاپ ءجۇردى انار. سىرتتاي بولىمگە اۋىسۋعا بەل باي­لادى. دۇنيەدە جاقسى ادامدار كوپ قوي. سىرتى سۋىق, ءىشى جىلى ۇستازى تەمىربەك قوجاكەەۆ: – ءىنىڭدى وسىندا اكەل. ەكەۋىڭە ءبىر بولمە بەرەمىن. وقۋىڭنان قالما,– دەگەن. الايدا, اۋىلدىڭ ءدامى تارتىپ تۇر ەكەن. انار اسپان كەلەس اۋدانىنداعى “ماقتاشى” گازەتىنە جۇمىسقا تۇردى. سارىاعاشتاعى “قىزىل تۋ” گازەتىندە ءتىلشى بولدى. كەيىننەن وبلىستىق “وڭتۇستىك قا­زاقستان” گازەتىنە قىزمەتكە ور­نالاستى. 1999 جىلى قۇقىقتىق تاقىرىپتارعا نەگىزدەلگەن “اقيقات-يستينا” گازەتىن اشىپ, تاۋەلسىز باسىلىمدا باعىن سىنادى. وبلىس جۋرناليستيكاسىندا ايتارى, جا­زارى بار جۋرناليست شىمكەنت قالالىق “شىمكەنت كەلبەتى”, “پانوراما شىمكەنتا” گازەت­تەرىنىڭ باس رەداكتورى, وبلىستىق “وڭتۇستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. قازاقستانداعى ەڭ حالقى كوپ, قازاق زيالىلارى كوپ شىققان وبلىستىڭ بەل گازەتىنە ايەل زاتىنان تۇڭعىش رەداكتور بولۋ انار اسپانعا جازىلعان ەكەن. ونىڭ جازعان ماقالالارىنان جىلىلىق, جۇرەك ءلۇپىلى اڭعارىلىپ تۇرادى. قوس قولىمەن باسىن ۇستاپ, قانداي جاقسى تەڭەۋ تابامىن, ماقالام قايتسە اجارلى بولادى دەمەيدى, بوياۋى قانىق تىلمەن قاراپايىم جازادى. بالاعا دا تۇسىنىكتى, قارياعا دا ۇعىنىقتى. تاقىرىپ قويۋعا شەبەر. ماقالانى وقىتپاسقا قويمايدى. اتىن اتاماي-اق قويالىق, وڭتۇستىكتە ۇلكەن ءىزى قالعان وبلىس باسشىسى بار ەدى. سوناۋ قيىن ۋاقىتتاردا ۇيدە جىلۋ, جارىق بولماي, جۇرت تاماعىن ءپىسىرۋ ءۇشىن تەزەك تەرىپ كەتكەندە, ەلدىڭ بار كەرەگىن تۇگەندەپ بەرگەن سول اكىم ءبىر ادامعا قيانات جاسادى. مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ ستاديوندا وتكەن كەرەمەت كەشى ەدى. سول كۇنى جاڭبىر شەلەكتەپ قۇيعان. كليەنكادان قالقالاعان مىنبەدە وبلىس اكىمى ۇزدىكتەردى ماراپاتتاپ تۇرعان. قالقاعا ۇيمەلەگەن سۋ تولىپ, لاق ەتىپ اقتارىلدى. اكىمنىڭ ۇستىنە. گراموتالارعا سۋ وتكەن, وقۋشى­لاردىڭ اتى-ءجونىن ايىرۋ مۇمكىن ەمەس. اشۋعا بۋلىققان اكىم ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باستىعىن ورنىنان الدى. ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ىسكەر ايەل بولاتىن. انار اسپان “جاڭبىر جۋعان ەڭبەك” دەگەن ماقالا جازدى. وڭ­تۇستىكتە دە پاراسىز باستىق بولۋعا بولاتىندىعىن دالەلدەپ كەتكەن اكىم ماقالانى وقىعاننان كەيىن “قاپ, وبال جاسادىم-اۋ”, دەپتى. “ۇياتتان ولگەن شال” دەگەن ما­قالا جازدى. ءبىر اقساقالدىڭ قىزى وزگە دىنگە ءوتىپ كەتكەن. “بالامنىڭ مەنى تىڭداماعانى – مەنىڭ ولگەنىم” دەپ قاتتى نامىستانعان اقساقال جاقىن-جۋىعىنا حابار بەرگىزىپتى. قىزى اقىلسىز ەمەس ەكەن. اياعىنا جىعىلىپ جىلاپتى. ءوز دىنىندە قالعان. ءومىردىڭ وزىنەن وقيعانى ويىپ الىپ, قانىق جازاتىن اناردىڭ ماقالالارى جابىققان جاندارعا, اداسقان ادامدارعا اراشاشى بولىپ جۇرەدى. دوسىمىزعا بارعاندا ەسىك كوزىندە وتىرعان ادامداردى كوپ كورەر ەدىك. كەمباعالدار. كەزەك كۇتىپ كىرەدى. انار شۇلەن تارات­قانداي اقشا ۇلەستىرىپ وتىرادى. ولار دا ءبىلىپ العان. اي ارالاتىپ كەلەدى. باتاسىن بەرەدى. – بۇل ادامداردى كەدەي-كەپشىك دەپ بىرەۋلەر كەۋدەدەن يتەرەدى. ارتىقپىن دەپ ويلايدى. كوڭىلىن قالدىرادى. ەرتەڭ بۇلاردىڭ دا بالالارى ەرجەتىپ, ىشىنەن ەل اعالارى شىقپاسىنا كىم كەپىل. ادامدار ءبىر-بىرىنە قايىرىمدى بولۋ كەرەك قوي,– دەيدى انار. وسى قىزدىڭ جۇرەگى وزگەلەردەن ۇلكەن شىعار دەپ ويلايسىڭ. ويتكەنى, ونىڭ دا قار­جىدان تارىعىپ جۇرەتىن ۋاقىتتارى بولادى. ءومىردىڭ تاتتىلىگى وسىنداي جاق­سى ادامداردىڭ كوپتىگىنەن تانى­لادى. 2007 جىلى ش­ى­عار­ما­شى­لىعىنىڭ مازمۇندىلىعىمەن ەل­باسى گران­تىنىڭ يەگەرى اتانۋى دا كوپتىڭ تىلەۋى شىعار... باقتيار تايجان. شىمكەنت.