كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ سۋلى-نۋلى, جازيرالى جالپاق دالاسى ناعىز دەمالىس ءۇشىن جاراتىلعانداي. جەمىس-جيدەككە تولى ورمان-توعايى, ءمولدىر سۋى, ساف اۋاسى از عانا كۇننىڭ ىشىندە جەتكىنشەكتەردى قۇر اتقا مىنگەندەي قۋناتىپ, تىڭايتىپ جىبەرەر ەدى. قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا ەزىلىپ جاتقان اسفالتتىڭ ۇستىندە وكپەسىن شاڭ قاپقان وندىرلەردى تۇمسا تابيعاتتىڭ تۇنىعىنا ءبىر سۇڭگىتىپ السا جەتىپ جاتىر. بىراق سوعان مۇمكىندىك از. بار مۇمكىندىكتى بىرتىندەپ تالان-تاراجعا ءتۇسىرىپ جويعان ءوزىمىز. وسى جەردە وزەكتى ورتەيتىن وكىنىش بار. سوڭعى ەكى جىل ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمى مەن دەمالىسى اسسوتسياتسياسى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىمەن بىرلەسە وتىرىپ بارلىق بالالار لاگەرىن تۇگەندەدى. وتپەلى كەزەڭدە قانشاما قوعام بايلىعى بولىپ سانالاتىن بالالاردىڭ جازعى لاگەرلەرى ۇستاعاننىڭ ۋىسىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. ءتىپتى, تۇتاس لاگەردىڭ قانشاما عيماراتتارىمەن, بار جيھازىمەن قوسا بار بولعانى 25 مىڭ تەڭگەگە ساتىلىپ كەتكەنى انىقتالىپ وتىر. جاقسى, ساتىپ السىن دەلىك, بىراق بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىنا ۇلەسىن قوسپايتىنى, ياعني, باستاپقى باعىتىندا جۇمىس ىستەمەيتىنى قىلمىسقا تەڭ قارەكەت. تامىلجىعان تابيعات اياسىنداعى بۇرىن مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەپ تۇرعان بالالار لاگەرىن باۋىرىنا باسقان بايشىكەشتەر شيرەك عاسىر بويى ەسىكتەرىن تارس جاۋىپ العان. سوندا وسىنشاما دۇنيە ولارعا نە ءۇشىن قاجەت؟!
قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار مەن ماڭگى جاسىل قاراعايلار كومكەرگەن قاتاركولدىڭ باۋىرى جەر بەتىندەگى جۇماقتاي جايناپ تۇر. بار بالاعا تيەسىلى, نەسىبەسىنە جازىلعان, ساۋمال سامالى اعزاعا ءدارۋ وسىنداي جەردىڭ يگىلىگىن قاشان پايدالانادى ەكەنبىز؟! دەمالىس ايماعىنداعى 12 بالالار ساۋىقتىرۋ ورتالىعىنىڭ بۇگىندە بەسەۋى عانا جۇمىس ىستەيدى. بۇل مۇلدەم ازدىق ەتەدى. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءسال عانا تالداۋ جاسالىق. جاز ايلارىندا 8 ماۋسىمدا ءار ورتالىقتا 200-250 بالادان دەم الۋ مۇمكىن بولسا, جاڭاعى جۇمىس ىستەمەي تۇرعان ورتالىقتاردا 30 مىڭعا جۋىق بالا دەنساۋلىقتارىن نىعايتار ەدى. بۇل دەگەنىڭىز ۇلكەن ولجا ەمەس پە؟ قازىر نەمكەتتىلىكتىڭ سالدارىنان وسىنداي مۇمكىندىككە قولىمىز جەتپەي وتىر. بايىپتاپ قاراساڭىز, جالعىز بالالاردىڭ دەمالىسى عانا ەمەس, وسى كۇنى بيىك مىنبەرلەردەن ايتىلىپ جۇرگەن جۇمىسسىزدىق جاعدايىن ءبىرجولا بولماسا دا ءبىر ماۋسىمدا ءىشىنارا شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن جاي. جاڭاعى ءبىز ارمانداپ وتىرعان ورتالىقتار تۇگەل ىسكە قوسىلعاندا 550 قوسىمشا جۇمىس ورنى اشىلادى ەكەن.
قازىر وبلىستىڭ ءار اۋدانىندا جۇمىس ىستەمەي تۇرعان لاگەرلەر بار. وعان قالا سىرتىنداعى بەس بىردەي اپاتتى جاعدايداعى بالالاردىڭ مەملەكەتتىك ساۋىقتىرۋ ورتالىعىن قوسىڭىز. سوندا قانشاما مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي وتىرمىز. ماسەلەن, جاقسى اۋدانىنداعى «بەرەزكا» بالالار لاگەرىنە كۇردەلى جوندەۋ قاجەت. بۇل وڭىردەگى بالالار قازىر قيماداعى ورتا مەكتەپتىڭ جانىنداعى جازعى لاگەردە دەم الادى.
شىنىن ايتۋ كەرەك, مەكتەپ جانىنداعى لاگەرلەر امالسىزدان ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان شارا. ول جەردە تازا اۋا جۇتىپ, سۋعا تۇسە الماسا, تابيعات اياسىندا تاي-ق ۇلىنداي شاپقىلاپ بوي جازا الماسا, ونىڭ قاي جەرى دەمالىس؟ انشەيىن جازعى دەمالىستا بالالاردىڭ ۋاقىتتارىن ءتيىمدى پايدالانسىن دەگەن, تىعىرىقتان جول ىزدەگەن تالپىنىس.
شورتاندى اۋدانىنداعى «اق قايىڭ» بالالار لاگەرىنىڭ سانيتارلىق جاعدايى تالاپقا ساي بولماعاندىقتان 2009 جىلدان بەرى قاڭىراپ بوس تۇر. اقكول اۋدانىنداعى ۋريۋپينكا اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى «بەرەزنياچوك» بالالار لاگەرىنە دە جوندەۋ قاجەت. 1989 جىلى ستەپنوگورسك پودشيپنيك زاۋىتى بۇل لاگەردى ۋريۋپينكا بالالار ءۇيىنىڭ قاراۋىنا بەرگەن بولاتىن. سودان بەرى جۇرت ەسىنە جازدا عانا تۇسەتىن, ءبىر كەزدەگى جايناپ تۇرعان لاگەر بۇگىندە توزىپ بارادى. قاتاركولدەگى «وگونەك» بالالار لاگەرىنىڭ يەسى – نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى. بۇل دەمالىس ورتالىعى دا 2010 جىلدان بەرى بالعىندارعا قۇشاعىن ايقارا اشقان ەمەس. استراحان اۋدانىنداعى جەكە كاسىپكەرگە تيەسىلى «دەلفين» بالالار لاگەرى تابانى كۇرەكتەي 25 جىل بويى جۇمىس ىستەمەيدى. تابيعاتى اسەم وڭىرلەردىڭ ءبىرى ساندىقتاۋ اۋدانىنداعى بالكاشينو اۋىلىنداعى جەكەمەنشىك يەلىگىندەگى «لەسنايا پوليانا» بالالار لاگەرى سانيتارلىق نورمالارعا ساي بولماي, جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەندىكتەن 2009 جىلدان بەرى جۇمىسىن توقتاتتى. بۇلاندى اۋدانىنداعى «شاعالا», بۋراباي اۋدانىنداعى «ۆوسحود», «زۆەزدوچكا», «سپۋتنيك», «كونتينەنت», «چايكا», «داشەنكا» بالالار لاگەرلەرى دە وسى تىزىمنەن تابىلادى.
ماڭىزدى ماسەلەگە وبلىس باسشىلىعى نازار اۋدارماي وتىرعان جوق. بىرنەشە مارتە قارالىپ, تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەلگەن. بىراق ازىرگە ناتيجە جوق. بىزدىڭشە, ءبىر كەزدە سۋ تەگىن العان, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋگە قاۋقارلى بالالاردىڭ جازعى لاگەرلەرىن سول قۇنىنا قايتادان قايىرىپ العان ءجون. ايتپەسە, نە وزدەرى جۇمىس ىستەپ پايدا تاپپايدى, نە قوعامعا, جاس ۇرپاققا قىزمەت ەتپەيدى.
جەردىڭ جىرتىعىن جامايتىن, قيانداعى پايدانى شولىپ تۇراتىن بيزنەس وكىلدەرى بۇل باعىتتا نەگە تالپىنىس جاسامايدى؟ ونىڭ ەڭ نەگىزگىسى, بىزدىڭشە تابىستىڭ ازدىعى بولار. كەشەگى كەڭەس كەزىندەگى بالالاردىڭ جازعى لاگەرلەرىندەگى جيھازدىڭ بارلىعى دەرلىك توزىپ ءبىتتى. ەندى ءبارىن جاڭالاۋ قاجەت. ەگەر دەمالىس لاگەرلەرىنىڭ يەلەرىندە اينالىمداعى قارجى تاپشى بولسا, كادىمگى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءتارىزدى جىلدىق مولشەرى 2-3 پايىزدى قۇرايتىن ليزينگ ارقىلى نەسيە الۋعا بولماس پا؟ كەپىلدىك رەتىندە ونسىز دا كادەگە اسپاي جاتقان لاگەردىڭ ءوزىن قويسا شە؟
مەملەكەت تاراپىنان بالالار ءتۋريزمىن قولداۋعا كوڭىل بولىنسە, بۇل سالا جىل بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەر ەدى. بالكىم سول كەزدە تابىس مولايار. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىستا دا قيىندىق از بولماۋى مۇمكىن. ماسەلەن, بالالار لاگەرلەرىن جىلىتۋ ءۇشىن كومىر جاعۋعا تۋرا كەلەدى. ىرگەدەگى زەرەندى اۋدانىندا جاعارمايمەن جىلىتاتىن لاگەر بار. ونىڭ شىعىنى قانشالىقتى ەكەنىن ءوزىڭىز ەسەپتەي بەرىڭىز. ال كاسىپكەر وسى شىعىندارىن جولدامانىڭ ەسەبىنەن جابۋى كەرەك قوي. مىنە, وسىدان بارىپ بالالار جازعى لاگەرىنىڭ جولداماسى قىمباتتاي بەرمەك. سولتۇستىك وڭىردە قىس ۇزاق, سوندىقتان بۇل تاراپتا كوگىلدىر وتىندى قولدانباساق, كوسەگەمىزدىڭ كوگەرمەيتىنى انىق.
مەملەكەتتىك دەمالىس لاگەرلەرىنىڭ مۇقتاجدىعىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس جاۋىپ تۇر. بۇل ارادا تاعى ءبىر كوپتەن بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان كيكىلجىڭ ماسەلە بار. سالىق كودەكسىنىڭ 592 بابىنا سايكەس ەرەكشە قورعالاتىن اۋماققا كىرۋ اقىلى. ال بۋراباي باۋرايىنداعى بالالار لاگەرلەرى وسىنداي ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتا تۇر. دەمەك, دەمالىسقا كەلگەن بالا ەرەكشە ايماققا قادام باسقان كەزدە لاگەر يەسى 265 تەڭگە تولەۋگە ءماجبۇر. ءار كۇن ءۇشىن. بيىلدان باستاپ جالعىز دەمالىسقا كەلگەن بالا ءۇشىن عانا ەمەس, لاگەردە جۇمىس ىستەيتىن ادامدارعا دا وسىنداي ءتارتىپ ورناتىلعان. وسى ارادا قيسىنسىز جايدى كوڭىل تارازىسىمەن ساراپتاپ قاراڭىزشى, جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن ادام اقشا تولەۋگە ءتيىستى. مۇنداي كەلەڭسىز كورىنىس قاي جەردە بار؟ بەيساۋات كوزگە بايقالا بەرمەيتىن وسىنداي كەدەرگىلەر بالالاردىڭ جازعى دەمالىس ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن قوجىراتىپ تۇر. مىسال ءۇشىن «بالداۋرەن» رەسپۋبليكالىق وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى ءبىر جىلعا 40 ملن تەڭگە قاراجات تولەگەن.
baigenews.kz
جەر بەتىن جامان تۇماۋ جايلاعالى اتا-انالار دا بيىلعى بالالار لاگەرى قالاي جۇمىس ىستەر ەكەن دەپ الاڭداۋلى. قاتەرلى جاي كۇردەلەنىپ كەتپەسە, جازعى دەمالىس تا مۇمكىندىگىنە وراي ۇيىمداستىرىلماق. ونىڭ دا ءوز ماسەلەلەرى از ەمەس. ايتالىق بۇرىنعى نورما بويىنشا ءار بالاعا 4 شارشى مەتر قاجەت بولسا, ەندى 14 شارشى مەتر بولۋى كەرەك. اسحانادا بالالار شاحمات تارتىبىمەن ءبىر-بىرىنەن الشاق وتىرعىزىلادى. ءار داستارقاننىڭ اراسى ەكى مەتردەن كەم بولمايدى. ءار توپقا تەپلوۆيزورلار الىنادى. ءبىر تەپلوۆيزوردىڭ قۇنى 30 مىڭنان 70 مىڭ تەڭگەگە دەيىن. ەگەر توپتا 10 بالا دەپ ەسەپتەسەڭىز, 700 مىڭ تەڭگە شىعىن. مەديتسينالىق باقىلاۋ جاساۋ دا قانشاما قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە دارىگەر-تەراپەۆتەر دە اۋاداي قاجەت.
اۋەلگى تاقىرىپقا قايتا ورالاتىن بولساق, ءوز ۇسىنىسىمىزدى سىنالاپ ايتا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. بيىل ارينە, قاڭىراپ بوس جاتقان بالالاردىڭ جازعى لاگەرلەرىن تولايىم تەكسەرىپ, قاقپاسىن قاعىپ تۇگەندەپ شىعۋعا كەشتەۋ بولار. كەلەر جىلعا دەيىن ءبىر كەزدە بالالار بازارىنا اينالعان بۇرىنعى 64 لاگەردى قايتارىپ الىپ, كادەگە جاراتساق, قانشاما بالانىڭ يگىلىگىنە اينالار ەدى, شىركىن؟!
اقمولا وبلىسى
