ارينە, التىن وردا قازىرگى قازاققا دا, تاتارعا دا, نوعايعا دا, باشقۇرتقا دا, قاپ تاۋىنداعى تۇركىتىلدەس حالىقتارعا دا, ت.ب. بارىنە ورتاق. ويتكەنى, وسى حالىقتاردىڭ ءبارى دە ونىڭ قۇرامىنا ەنىپ, تولىپ جاتقان جورىقتارعا دا قاتىسىپ, الەۋمەتتىك-مادەني ومىردە دە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. سوندىقتان ول جەكە-دارا بىرەۋگە تيەسىلى ەمەس, بارىمىزگە ورتاق وتان. سونىمەن قاتار, ونىڭ قاتارىنداعى ءاربىر حالىق ونى ءوز وتانىم دەپ ايتۋعا قاقى بار. الايدا, وسى ۋاقىتقا دەيىن كەڭەس وداعىنىڭ قول استىنداعى تۇركى حالىقتارى, سونىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز, ونى موڭعولدىكى دەپ ءوز بويلارىمىزدى اۋلاق سالىپ كەلدىك.
(ويلاسۋ ورنىنا)
قازىر تاريحىمىزدى تۇگەندەيىك دەگەن جاقسى باستاما كوتەرىلىپ جاتىر. بۇل – ماڭگىلىك ەل بولماقتى كوزدەگەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ماڭىزى وتە تەرەڭ باستاماسى. ەندى سوعان كوكىرەك كوزى وياۋ جاننىڭ ءبارى اتسالىسىپ, جوعالتقانىمىزدىڭ ءبارىن تاۋىپ, ايتۋعا بولماي كەلگەننىڭ ءبارىن قامتىپ, جيناپ الۋىمىز كەرەك.
وتاندىق تاريحتى وقىتۋدا مەملەكەتشىلدىك دۇنيەتانىمنىڭ جاڭا مودەلىن جاساپ, وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن تاريحي جەتىستىكتەر باعدارلارىن ۇرپاقتى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ ماقساتىندا ايقىنداپ الۋ مىندەتىنەن زور تالاپ جوق. ءتىپتى, مۇنداي ساتتەر الداعى ۋاقىتتاردا تۋا بەرمەۋى دە مۇمكىن. الدا-جالدا تاعى دا تارتىنشاقتاپ, الدەكىمنەن قورعالاقتاپ, «انانىڭ كەرەگى بار ما, مىنانى ايتپاي-اق قويايىق» دەپ تاريحىمىزدىڭ تۇتاس, قالىڭ قىرتىستارىن تاعى دا اتتاپ كەتەتىن بولساق, تەك شىندىقتى عانا بىلگىسى كەلەتىن بۇگىنگى باسى ازات ۇرپاق ءبىزدىڭ قىلىعىمىزدى بولاشاقتا كەشىرمەيدى. مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين دە: «ءوزىنىڭ وتكەنىن ۇمىتاتىن حالىقتى بولاشاق تا ۇمىتادى» دەدى ەمەس پە؟ سوندىقتان, «سىي قىلساڭ – سىپىرا قىل» دەگەندى باسشىلىققا الىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن باسىمىزدى الا قاشىپ, «ويباي, ول ءبىز ەمەس» دەپ جانىمىز شوشىپ كەلگەن بار شىندىقتى ايتۋعا ءتيىسپىز.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قىتاي كينەماتوگرافيستەرى «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» مەن وزدەرىندەگى باي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, «شىڭعىس حان» اتتى 30 سەريالى تاريحي فيلم ءتۇسىرىپ شىقتى. ونداعى وقيعالاردىڭ بەلگىلى شىندىقتارمەن بارىنشا سايكەس ەكەندىگى, ەشقانداي اۋىتقۋدىڭ, بىزدەگى كەڭەستىك كەزدەگىدەي اسىرە ساياسيلاندىرىپ, بۇرمالاۋشىلىققا جول بەرۋشىلىكتىڭ سالقىنى جوق ەكەنىن تالاي تاريحشى ماماندار اتاپ ءوتتى. ال كەڭەس تاريحى, سونىڭ ىشىندە قازاق, ورىس تاريحى شىعارماشىلىق ونىمدەردە بىزگە بۇرمالانىپ جەتكىزىلدى. ءبىر عانا مىسال ايتاتىن بولساق, كۇنى بۇگىنگە دەيىن, كەيبىر وبەكتيۆتى كوزقاراستاعى تاريحشىلار بولماسا, ورىستىڭ رەسمي تاريحى الەكساندر نەۆسكيدىڭ چۋد كولىندە 1242 جىلى نەمىس كرەستشىلەرىن تالقانداۋى جالعىز ءوزىنىڭ «ەرلىگى» دەپ دارىپتەپ كەلەدى. شىن مانىندە بۇل كەزدە ورىس كنيازدىكتەرى التىن وردانىڭ قول استىندا (1237 جىلدان) بولعان, سوندىقتان باتۋ حان ءوز باعىنىشتىلارىن قورعاۋعا اسكەري كۇش بەرمەۋى مۇمكىن ەمەس. ۆيكيپەديا ەنتسيكلوپەدياسى دا نەمىس رىتسارلارى تالقاندالعان سوڭ الەكساندر نەۆسكيدىڭ اكەسىن حان وزىنە دەرەۋ شاقىرتقانىن ايتادى. «سوگلاسنو نوۆگورودسكوي لەتوپيسي, رۋسسكيە 7 ۆيورست پرەسلەدوۆالي نەمتسەۆ پو لدۋ. پو ۋسلوۆيام ميرا وردەن وتكازالسيا وت ۆسەح نەداۆنيح زاۆوەۆاني ي ۋستۋپيل نوۆگورودتسام چاست لاتگالي, سرازۋ پوسلە چەگو وتەتس نەۆسكوگو بىل ۆىزۆان ك باتىيۋ». وسىمەن بارلىق اڭگىمە ءتامام بولادى. ەگەر چۋد كولىندەگى جەڭىسكە حاننىڭ قاتىسى بولماسا ءدال وسى كەزدە نەۆسكيدىڭ اكەسىن ول نەگە دەرەۋ شاقىرتقان؟ ول تۋرالى ورىس تاريحشىلارى جۇمعان اۋىزدارىن اشپايدى...
سول سياقتى كەزىندە ۇلى ليتۆين كنيازدىگى دەگەن مەملەكەت بولىپ, ارتىنان پولياك كورولدىگىمەن بىرىگىپ رەچ پوسپوليتا كونفەدەراتسياسىن قۇرعان ليتۆين دەگەن حالىقتى دا 1840 جىلى پاتشانىڭ پارمەنىمەن «وزدەرىنە تۋىس» بەلارۋس قىلىپ جىبەرگەنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە (ۆ.دەرۋجينسكي, «تاينى بەلارۋسسكوي يستوري, مينسك).
ال قىتايلىقتار بولسا, كەيىن وزدەرىنىڭ ۇلان-عايىر يمپەريا بولىپ بىرىگۋىندە شىڭعىس حاننىڭ ءرولى زور ەكەنىن جاسىرماي, وعان ءىشىنارا ماداق تا ارنايدى. كەرىسىنشە, ورىستىڭ ۋدەلدىك كنيازدارىنىڭ باسىن قوسىپ, بىرىگۋىنە ىقپال ەتكەن التىن وردانى ورىس تاريحشىلارى ءالى كۇنگە «موڭعول-تاتار ەزگىسى» دەپ اتاپ, قارالاۋمەن كەلەدى. ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز وسى قىتاي تاريحشىلارى سياقتى اقيقات شىندىق جولىندا بولىپ, «ساياساتقا بۇرمالانعان تاريحتىڭ» كەيبىر زياندى زاپىراندارىنان ارىلۋعا باعىتتالعانى دۇرىس. التىن وردانىڭ تاريحى قازاق ءۇشىن ۇراندى جىلدار, ەرلىك پەن ورلىكتىڭ ۇلان-بايتاق ۇلگىسى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. «باتىر, حاندار – اسقان جاندار...» ءبارى سول كەزدەردە بولعان. رۋحى مىقتى, «كۇندەي كۇركىرەگەن ەل» بولعانىمىز وسى كەزەڭ. قازاقتى جەكە ەل بولۋعا, باسقالارمەن تەرەزەسى تەڭ بولۋعا باستاعان دا وسى التىن وردا. سوندىقتان ونىڭ بارلىق جاعىنان ءوزىمىزدىڭ وردا بولعانىن ماقتان تۇتىپ وتىرۋدىڭ ەندىگى جەردە ەش ابەستىگى جوق.
***
اڭگىمەنى وسى كۇنى قالىڭ جۇرت بىلەتىن فاكتىدەن باستايىق. شىڭعىس حاننىڭ ۇلى جورىقتارى قازىرگى موڭعول اۋماعىنان باستالدى. بارلىق تۇركىتىلدەس قازاق, وزبەك, نوعاي, قاراقالپاق جانە قاپ تاۋىنداعى ءبىرشاما حالىقتاردى قۇراپ, ارقايسىنىڭ ىشىنە ءسىڭىپ كەتكەن كەرەي, نايمان, مەركىت, قوڭىرات, جالايىر جانە تاتار سياقتى تۇركىتىلدەس تايپالار كەزىندە قازىرگى موڭعوليا تەرريتورياسىندا وتىرعان. قازاقتىڭ «التى الاش» دەپ جۇرگەنى وسىلار ەكەنىن اكادەميك سايدوللا تىلەۋبەردين جازدى («ەق», 23.07.2013 جىل).
شىڭعىس حان موڭعولدىڭ قيات تايپاسىنان شىققان. ونىڭ ار جاعى تايمۋىت (كەيدە تايجۋىت دەپ اتالادى) دەگەن ەل. وسىنىڭ ءبىر تارماعى قيات-بورجىگەندەردەن شىڭعىس حان شىقتى. ول ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ءوز ماڭىندا جەكە-جەكە ەل بولىپ, تۋ كوتەرىپ وتىرعان كەرەي, نايمان, تاتار, قوڭىرات, مەركىت, جالايىر مەملەكەتتەرىنىڭ ءبارىن شاۋىپ, وزىنە قوسىپ الدى. وسى ادىسپەن قۇرىلعان شىڭعىس حان يمپەرياسىندا موڭعولداردىڭ ءوزى 20 پايىزداي عانا بولعان. قالعانىنىڭ ءبارى كەيىن قازاق جانە باسقا دا تۇركىتىلدەس حالىقتار وداعىن قۇراعان جوعارىدا ايتىلعان تايپالار (رۋلار) ەدى. قازىرگى كۇنگىدەي قاتاڭ بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك ءتىل ول كەزدە بولماعان, بىراق بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بارلىق بۇيرىقتار تۇركى تىلىندە جاريالانعانىن, جازۋلار كونە ۇيعىر گرافيكاسىنىڭ نەگىزىندە بولعانىن بەلگىلى عالىم ل.ن.گۋميلەۆ جازدى. «...منوگوچيسلەننىە فاكتى سۆيدەتەلستۆۋيۋت – سرەدي پلەمەن ي نارودوۆ, كوتورىمي ۋپراۆليال چينگيسحان, پلەمەني پود نازۆانيەم مونگول نە بىلو. ەگو وكرۋجالي تيۋركسكيە پلەمەنا: تاتارى, جالايرى, كەرەيتى, نايمانى, ونگۋتى, مەركيتى, ۋيگۋرى ي در. ۆسە وني گوۆوريلي پو-سۆوەمۋ, نا يازىكاح تيۋركسكوي وسنوۆى...» دەپ جازدى ءتىپتى ا.ولوۆينتسەۆ. («تيۋركي ي مونگولى؟ ەپوحا چينگيسحانا», ا, 2012 گ., س.86).
الايدا, كەڭەس تاريحناماسى مۇنداي ويلارعا قۇرىق بەرگەن جوق, ول شىڭعىس حان يمپەرياسى تەگىس موڭعولدار بولدى, ولار جاۋلاعان ەلدەرىن وزدەرىنە ءسىڭىرىپ الدى دەگەنگە ساياتىن تاريحي قاتە ۇستانىمدى قاتاڭ ساقتادى. ل.ن.گۋميلەۆ: «كاكيم وبرازوم نەمنوگوچيسلەننىە مونگولى, كوتورىح بىلو چۋت بولشە پولۋميلليونا, موگلي زاحۆاتيت پولميرا؟! تۋت چتو-تو نە تاك. وچەۆيدنو, مى ۋپۋستيلي كاكوي-تو فاكتور», («ريتمى ەۆرازي», م.2004. 128-ب.), دەپ ءدۇدامال كەلتىرۋىمەن-اق رەسمي, ساياساتقا بۇرمالانعان تاريحقا جەككورىنىشتى بولدى. ساياساتقا بۇرمالانعان تاريحي شىندىق ايتىلاتىن بولسا, قازاق, وزبەك, تاتار جانە ت.ب. حالىقتار «ءبىز التىن وردانىڭ ادامدارىمىز, سەندەر ءۇش ءجۇز جىل بويى ءبىزدىڭ قولاستىمىزدا بولعانسىڭدار» دەپ شىعا كەلۋىنەن ساقتانىپ, ولاردى موڭعولداردان ءبولىپ تاستاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. كەڭەستىك يدەولوگيا ەشقانداي وبال-ساۋاپقا قاراماي, اسىرەسە, ءبىزدى قوي سوڭىندا جۇرگەن ءيىس الماس, ءارى نادان, ءارى جاسىق, يت تە, قۇس تا يىعىنا ءمىنىپ العان, سورلى حالىق دەپ قانا تانىتتى. الدا-جالدا كۇشتىلىگىمىزدى بىلدىرگەن شىعارما تۋا قالسا, ول قازاقتىكى ەمەس, انانىكى, مىنانىكى, قازاقتاردىڭ قولىنان ونداي ءىس كەلمەگەن, وتىرىك جازىلعان دەپ تۇقىرتىپ تاستايتىن. ال اۆتورى قۋدالاۋعا تۇسەتىن. شىنشىل تاريحتى جازعان عالىم ە.بەكماحانوۆ وسىنداي جولمەن قۋدالانعان.
ەندى نەگىزگى اڭگىمەمىزگە كوشىپ, التىن وردانىڭ ءبىزدىڭ وردا ەكەنىن دالەلدەپ كورەيىك. شىڭعىس حان قازىرگى قىتاي اۋماعىنداعى مەملەكەتتەردى, ءسىبىر حالىقتارىن, جەتىسۋدى, حورەزمدى تۇگەل باعىندىرعان سوڭ حاندىقتى بورتەدەن تۋعان ءتورت ۇلىنا 1223 جىلى قۇلانباسىدا بولعان قۇرىلتايدا ءبولىپ بەرگەن. ەڭ ۇلكەنى جوشىعا قازىرگى قازاقستان اۋماعى تۇگەلگە جۋىق قاراعان. شىعىسىندا التاي, ەرتىستەن, باتىسىندا ەدىلگە, وڭتۇستىگىندە جەتىسۋ, قازىرگى وزبەك جەرلەرىنەن سولتۇستىگىندە سىبىرگە دەيىنگى بۇرىنعى دەشتى قىپشاق اتالعان ۇلى دالا ەندى «جوشى ۇلىسى» دەپ اتالىپ, ول ءبىرشاما ۋاقىت ورتالىق موڭعول مەملەكەتىنە باعىنىشتى بولدى. شىڭعىس حان اسكەرىندەگى تۇركىلەر قازىرگى قازاق جەرىنە حانمەن بىرگە جاۋگەرشىلىكپەن كەلسە, ەندى دەشتى قىپشاقتاعى بۇرىننان وتىرعان تۇركى تايپالارىمەن بىرىگىپ, ۇلىستىڭ نەگىزگى حالقى بولدى. جوشىنىڭ شەشەسى بورتە قوڭىرات قىزى ەكەنى بەلگىلى, ەندەشە, اناسىنىڭ ءتىلى دە تۇركى بولعاندىقتان حانعا مۇنداعى جۇرتتىڭ ءتىلى جات بولماعانى حاق. ءسويتىپ, حالقى قازاق سياقتى تۇركى حالىقتارىن قۇراعان رۋلار, جەرى تۇركىنىكى, ءتىلى تۇركىنىكى بولعان جاڭا ەل بۇگىنگى قازاققا ەش جاتتىعى جوق بولاتىن. ءتىپتى, حانى موڭعول دەگەنمەن ونىڭ دا شەشەسى قازاق.
كەيبىر دەرەكتەر جوشىنىڭ اكەسىنەن ءبولىنىپ, دەربەس مەملەكەت قۇرۋدى قالاعانىن ايتادى. الايدا, جوشىنىڭ كەزىندە ونىڭ ۇلىسى ءالى دە ورتالىق موڭعول يمپەرياسىنا باعىنىشتى بولعان. جوشىنىڭ ءوزى قازىرگى ورتالىق قازاقستاندا قايتىس بولىپ, جەزقازعان قالاسىنان 50 شاقىرىم جەردە جەرلەنگەن. كۇمبەزدەپ جاسالعان مازارىنىڭ ءالى كۇنگە مۇرتى دا قيسايماي, ۇلىتاۋدا جارقىراپ تۇر. دەمەك, سول كەزدە دە مىڭجىلدىق قۇرىلىستاردى سالۋ ونەرى قازاق دالاسىندا بولعان (التىن وردانىڭ سوڭعى بيلەۋشىلەرى توقتامىس پەن ەدىگە دە قازاقتىڭ وسى تاۋىندا جەرلەنگەن).
ۆيكيپەديا اشىق ەنتسيكلوپەدياسى جوشى ۇلىسى 1224 جىلى قۇرىلىپ, 1266 جىلعا دەيىن (42 جىل) عانا موڭعول يمپەرياسىنا باعىنىشتى بولعانىن ايتادى.
جوشى ۇلىسىن «التىن وردا» اتاندىرىپ, اتاعىن اسپانعا شىعارعان بالاسى باتۋ (باتىي). اكەسى ولگەننەن كەيىن حان بولعان ول 1236-1242 جىلدارى باتىسقا قاراي جاۋگەرشىلىك جورىقتار جاساپ, حاندىقتىڭ اۋماعىن ەسەلەي كەڭىتكەن. ەدىلدىڭ تومەنگى ساعاسىنا باتۋ ساراي قالاسىن سالدىرىپ, ەلدىڭ ورتالىعىن وسىندا اۋىستىرعان. قازىرگى ورىس ەلى ول كەزدە ءبىر-بىرىنە باعىنبايتىن ۇساق كنيازدىكتەرگە باعىنعان مەملەكەتتەر. باتۋ ولاردىڭ ءبارىن دە وزىنە باعىندىرىپ, الىم-سالىق سالىپ تۇرعان. سونىڭ ىشىندە, ورىس جەرىنىڭ ەڭ جوعارعى – سولتۇستىك-باتىسىنداعى ا.نەۆسكيدىڭ نوۆگورود كنيازدىگى دە بار.
20 جىلدان ارتىق حان بولعان باتۋ ولگەن سوڭ ورنىنا ءىنىسى بەركە تۇرادى. يسلام ءدىنىن العاشقى بولىپ قابىلداعان حان وسى. ول قالالار, مەشىتتەر سالۋعا كوپ كوڭىل اۋدارعان. كەڭەس تاريحشىلارىنىڭ جازبالارىندا التىن وردا تەك قاناۋشىلىقپەن, جاۋگەرشىلىكپەن عانا اينالىسقان ەل سەكىلدى اسەر قالدىرادى. شىن مانىندە ول كەزدە دە ساۋلەت ونەرىنە, عىلىمعا, قالا سالۋعا, ادەبيەتكە كوپ كوڭىل بولىنگەن. وزدەرىنىڭ اقشاسىن دا شىعارعان. ەڭ ۇلكەن اقشالارى دا «تەڭگە» دەپ اتالعان (ا.ولوۆينتسەۆ, «تيۋركي يلي مونگولى؟», ا., 144-ب). وسى بەركە حاننىڭ تۇسىندا (1257-1266) ەدىل بويىندا اسەم قالالار, مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەر, كەرۋەن-سارايلار كوپ سالىنعان. ەلدىڭ استاناسى جاڭادان سالىنىپ, ول بەركە سارايى اتانعان. حان يران مەن مىسىردان وقىمىستىلار, ءدىن ۇستازدارىن, اقىندار شاقىرىپ, حالىقتىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ءمان بەرگەن. كەيىنگى ۋاقىتتاردا بۇرىنعى نوعاي جەرلەرىندەگى, قازىرگى رەسەيدىڭ ەدىل بويى رەسپۋبليكالارىندا مەشىت, مەدرەسەلەردىڭ كوپ بولۋ تاريحى سول ۋاقىتتاردان باستاۋ العان.
بەركەنىڭ ورنىنا حان بولعان موڭكە تەمىر (مەنگۋ-تەمير) (1266-1280) التىن وردانى تاۋەلسىز مەملەكەت دارەجەسىنە كوتەرگەن. ول شاعاتاي ۇلىسىنىڭ حانىمەن مامىلەگە كەلىپ, ءوزارا دەربەستىكتەرىن تانيتىندىعى تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىمگە كەلگەن. ال ەگەر, سول كەزدەگى قۇبىلايدىڭ باسقارۋىنداعى موڭعولدىڭ ورتالىق مەملەكەتى بۇعان قارسى بولىپ, شابۋىل جاساسا, ەكەۋى وداقتاس بولىپ, قارسى تۇرۋعا شارت جاساسقان.
ءسويتىپ, ءىس جۇزىندەگى العاشقى قازاق ورداسى 1266 جىلى قۇرىلعان دەپ ايتا الامىز. ءويتكەنى, بۇل مەملەكەتتىڭ نەگىزگى بولىگى قازاق جەرىندە قۇرىلدى, ءتىلى قازاقشا, ءدىنى يسلام بولاتىن. اراب تاريحشىسى ءال-وماري موڭعولداردىڭ تۇركى تايپالارىنىڭ اراسىنا ابدەن ءسىڭىپ, تىلدەرى قىپشاق (قازاق) بولىپ كەتكەنىن ايتادى. كەيىنگى, قازاق ورداسىنىڭ حاندارى دا سولاردىڭ ۇرپاعى عوي. ەندەشە, بالالارىن قازاق دەسەك, اتالارىن نەگە قازاق دەمەسكە؟
ءبىز 1922 جىلى قۇرىلعان كسرو-نى 70 جىل بويى ءبىزدىڭ ەلىمىز دەپ كەلدىك. بويىمىزداعى بارلىق ونەرىمىزدى, ءبىلىمىمىزدى, كۇش-قايراتىمىزدى سونىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە جۇمسادىق. ونىڭ كەز كەلگەن جەرىن ءوزىمىزدىڭ وتانىمىز دەپ قارادىق. كەرەك بولعاندا قانىمىزدى توگىپ قورعادىق. ال ءدال سونداي التىن وردانى نەگە ءبىزدىڭ ەل دەپ اتاماسقا؟ التىن وردا بىزگە كسرو-عا قاراعاندا الدەقايدا جاقىن ەمەس پە؟ ونىڭ ءتىلى دە, ءدىلى دە, ءدىنى دە بىزدىكى بولدى. ەندى نە كەرەك؟
ءبىز سەكىلدى تاتار حاندىقتارى دا التىن وردادان بولىنگەن, بىراق قازىرگى تاتارلار التىن وردانى «ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز» دەپ جەكە مەنشىكتەگىسى كەلەدى. ماسەلەن, «يستوريا تاتار س درەۆنەيشيح ۆرەمەن. ۋلۋس دجۋچي (زولوتايا وردا). ءحىىى – سەرەدينا حVۆ.» (كازان, 2010 گ.) دەگەن كىتاپتىڭ ءون بويىنان وسىنداي سارىن ەسەدى. شىن مانىندە تاتار دەگەننىڭ ءوزى قىتايدىڭ موڭعولدى سولاي اتاعانىنان شىققان عوي. «كيتايتسى نازىۆالي مونگولوۆ «تاتارامي» (تار-تار). پوزجە ەتو نازۆانيە پرونيكلو ۆ ەۆروپۋ ي زەملي, زاۆوەۆاننىە مونگولامي ستالي يمەنوۆاتسيا «تاتاريەي», دەيدى ۆيكيپەديا ەنتسيكلوپەدياسى». ال قازىرگى تاتار دەگەنىڭىز بۋلعار دەگەن ۆولگا (وزەننىڭ اتى دا سولاردىڭ بۋلعا دەگەن سوزىنەن الىنعان) بويىنداعى ءتۇبى كوشپەلى تۇركى بولعانىمەن التىن وردا كەلگەنشە وتىرىقشىلىققا كوشكەن حالىق بولاتىن.
ارينە, التىن وردا قازىرگى قازاققا دا, تاتارعا دا, نوعايعا دا, باشقۇرتقا دا, قاپ تاۋىنداعى تۇركىتىلدەس حالىقتارعا دا, ت.ب. بارىنە ورتاق. ويتكەنى, وسى حالىقتاردىڭ ءبارى دە ونىڭ قۇرامىنا ەنىپ, تولىپ جاتقان جورىقتارعا دا قاتىسىپ, الەۋمەتتىك-مادەني ومىردە دە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. سوندىقتان ول جەكە-دارا بىرەۋگە تيەسىلى ەمەس, بارىمىزگە ورتاق وتان. سونىمەن قاتار, ونىڭ قاتارىنداعى ءاربىر حالىق ونى ءوز وتانىم دەپ ايتۋعا قاقى بار. الايدا, وسى ۋاقىتقا دەيىن كەڭەس وداعىنىڭ قول استىنداعى تۇركى حالىقتارى, سونىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز, ونى موڭعولدىكى دەپ ءوز بويلارىمىزدى اۋلاق سالىپ كەلدىك. اقىن-جازۋشىلارىمىز دا ونى «ءبىزدىڭ وتانىمىز» دەپ اتاۋدان رەسمي ساياساتتىڭ تالابىنان قورىقتى. التىن وردانىڭ جەتىستىگىن ماقتان تۇتقان جالعىز-اق ماعجان اقىن عانا شىعار. ول ءيسى تۇركى الەمىن شىڭعىس حان جانە ونىڭ ۇرپاقتارىمەن قوسا جىرلاپ, ماداقتادى. مىسالى:
ادامزاتتا تۋمايدى شىڭعىستاي ەر,
دانىشپان, تۇڭعيىق وي, بولات جىگەر.
شىڭعىستاي ارىستاننىڭ قۇر اتى دا
ادامنىڭ جۇرەگىنە جىگەر بەرەر.
شىڭعىستان شاعاتاي, ۇكىتاي, جوشى, تولە –
اتاعا تارتىپ تۋعان ءبارى ءبورى.
شىڭعىستىڭ قول باستاعان ەكى كوزى –
جولبارىس سۇپىتاي مەن كوكجال جەبە...
مىنە سولاي, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى اقىنى ۇلىستى ۇيىستىرۋ, جىگەردى جانىپ, نامىستى قايراۋ ءۇشىن كىمدى ۇلىقتاۋ كەرەك ەكەنىن سول كەزدەن بىلگەن.
التىن وردانىڭ داۋىرلەۋى وزبەك حان (1312-1342) مەن ونىڭ بالاسى جانىبەك حاننىڭ (1342-1357) تۇسىندا. وسى كەزدە يسلام مەملەكەتتىك ءدىن بولدى. اسان قايعى سياقتى ويشىل, فيلوسوف, اقىن ادامدار مەملەكەت قايراتكەرى حاننىڭ اقىلشىسى بولعان.
وزبەك پەن جانىبەكتىڭ تۇسىندا قالا سالۋ, ساۋدا ىستەرى قاتتى دامىعان. وردا ءبىر شەتى مىسىر, ءۇندىستان, قىتاي, ءبىر شەتى باتىس ەۋروپا ەلدەرىمەن ساۋدا جاساپ, كەرۋەن جۇرگىزىپ تۇرعان. وقۋ, ءبىلىم, ونەر دە قاتتى دامىعان. قازاق ءاز جانىبەك دەيتىن حانىمىزدى ءتىپتى ورىس جىلنامالارى دا «مەيىرىمدى» دەپ اتاعان. بىراق ول كەزدە ورىستىڭ ايتارلىقتاي ىقپالى جوق, ول وردانىڭ ءبىر ۇلىسى ىسپەتتەس باعىنىشتىلارى عانا بولاتىن. كنيازدەردى تاعايىنداۋ قۇقى دا وردانىڭ ەنشىسىندە ەدى. حاننىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, وعان بەرىلگەندىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەگەن ادامدار عانا كنياز رەتىندە تاعايىندالىپ, دۋانباسى بولعان.
بۇگىنگى كۇنگى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى وسى ءحىV عاسىردا التىن وردانىڭ دۋناي مەن ەرتىستىڭ اراسىندا مادەنيەتى ءوز زامانىندا بارىنشا جوعارى دامىعان 110 قالاسىنىڭ بولعانىن ايتادى. كەيبىر دەرەكتەر ءتىپتى ولاردىڭ سانى 150-گە جاقىنداعان دەيدى.
جانىبەكتەن كەيىن التىن وردادان باق تايدى دەپ ايتۋعا بولادى. الدىمەن, ونىڭ ورنىنا تۇرۋعا ءتيىستى بالاسى بەردىبەك قاستاندىقپەن ءولتىرىلىپ, باتۋ ديناستياسى اياقتالدى. وسى, جانىبەك ولگەن 1359 جىلدان 1380 جىلعا دەيىنگى 21 جىلدا التىن وردادا 25 حان اۋىسقان... حان اتانۋعا قۇقى بولماسا دا بەگدەربەك (حاننان كەيىنگى ەكىنشى لاۋازىم) ماماي دا بيلىككە تالاسىپ, حاندىقتىڭ كوپ بولىگىن ءوز ۇلىسىنا قاراتىپ الادى. وسىنىڭ كەزىندە, ورداعا باعىنعىسى كەلمەگەن ورىستارمەن كۋليكوۆو (ك ۇلىك) دالاسىندا بولعان شايقاستا التىن وردا اسكەرى العاش رەت جەڭىلىس تاپتى.
التىن وردانى ىدىراپ كەتۋدەن شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعى سانالاتىن توقتامىس الىپ قالدى. ول الدىمەن سىرداريا بويىنداعى ۇلىستاردى باعىندىرىپ, ارتىنان سارايدى دا باسىپ الدى. مامايدى دا قۋىپ شىعىپ, ونى جەڭگەن ماسكەۋ كنيازدىگىن دە قايتا شاۋىپ, وزىنە باعىندىردى.
***
التىن وردانى وزگە ەمەس, ءوز اعايىندارىمىز قۇرتتى. توقتامىستىڭ (1380-1395) كەزىندە 15 جىل بويى تۇتاستىعىن بۇزباي, كەرىسىنشە, ىرگەسىن بۇتىندەپ العان وردانى ءامىر تەمىر شاۋىپ, اقىرىندا ىدىراۋعا سوقتىردى.
وسى ارادا ءبىر اۋىز سوزبەن ءامىر تەمىردىڭ قايدان شىققانىن دا ايتا كەتەلىك. شىڭعىس حان ءوز حاندىعىن بورتەدەن تۋعان ءتورت ۇلىنا بولگەندە ەكىنشى ۇلى شاعاتايعا ءامۋداريانىڭ وڭتۇستىگىن (ماۋەرەنناحردى) بەرگەن. قازىر بۇل اۋماقتا وزبەكستاننىڭ ۇلكەن بولىگى, تاجىكستان مەن قىرعىزستاننىڭ باتىسى جانە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى ورنالاسقان. شاعاتاي حاندىعى دا ءبىرشاما ءومىر ءسۇرىپ, اقىرى 1340 جىلى بىرنەشە ۇلىستارعا ىدىراپ كەتتى. بىراق ءبىرازى قايتا بىرىگىپ, ايتەۋىر 1347 جىلدان ماۋەرەنناحر مەن موعولستان سەكىلدى ەكى مەملەكەتتىڭ پايدا بولعانى بەلگىلى. وسىنىڭ ماۋەرەنناحر بيلىگىن موڭعولداردىڭ تۇركىگە ءسىڭىپ كەتكەن بارلاس رۋىنان شىققان دارىندى قولباسشى تەمىر يەلەندى. ونىڭ اكەسى مۇسىلمانشا تەرەڭ ءبىلىمدى تاراعاي بي, ال اتاسى شاعاتاي حاننىڭ وڭ قولى, قاراشور نويان ەكەن. تەمىردىڭ ءتىلى شاعاتاي ءتىلى بولدى دەگەن دەرەك بار. شاعاتاي ءتىلى دەگەن ورتا ازيا تۇركىلەرىنىڭ ادەبي جازبا ءتىلى, ول حV-ءحVى عاسىرلارعا دەيىن قولدانىلعان. ونىڭ قۇرامىنا اراب-پارسى لەكسيكاسى دا مولىنان ارالاسقان. قازىر بۇل ءتىلدى «كونە وزبەك» دەپ اتاۋشىلار كوپ.
تەمىر ءوزىن حان دەپ اتاماعان, ويتكەنى ول تورە تۇقىمىنان ەمەس, سوندىقتان بيلىكتىڭ توبەسىنە شىققاندا ۇلى ءامىر دەپ اتالدى. تەمىر شاعاتاي ۇلىسىن تولىعىمەن جيناپ, قايتادان ءبىر ورتالىققا باعىندىردى. ونىمەن دە قويماي بارلىق ورتالىق ازياداعى ۇلكەندى-كىشىلى مەملەكەتتەردى باسىپ الدى. ودان ءارى سيريا, پەرسيا, ءۇندىستاندى, ت.ب. دا باعىندىردى.
ءامىر تەمىر 1391-1396 جىلدارى توقتامىسپەن سوعىسىپ, اقىرى التىن وردانى تۇپكىلىكتى جەڭدى. 1402 جىلى ول وسمان تۇركىلەرىنىڭ باسشىسى ءبايازيدتى دە جەڭىپ, كىشى ازيانى باعىندىردى. قارساقبايدان قانىش ساتباەۆ تاپقان ءامىر تەمىردىڭ 1391 جىلى ويىپ جازدىرعان تاسىندا ول ءوز مەملەكەتىن تۇران دەپ اتايتىنى بەلگىلى بولعان. سول تاس قازىر ەرميتاجدا تۇر.
ءامىر تەمىردىڭ جەڭىمپاز اسكەرىنىڭ قاتارىندا كەيىن قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن دۋلات, قىپشاق, نايمان, جالايىر, قيات, ت.ب. رۋلاردىڭ ۇلدارى كوپ بولسا دا بۇگىنگى كۇنى ونىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىن, ۇلى تاريحتىڭ بەتىندە قالدىرعان مول مۇراسىن نەگىزىنەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى جەكە دارا يەلەنىپ وتىر.
سونىمەن... التىن وردا ىدىراپ, بىرنەشە حاندىقتارعا ءبولىنىپ كەتتى. حV عاسىردا ونىڭ ورنىندا ءسىبىر, وزبەك, حاندىقتارى, ارتىنان نوعاي ورداسى, ودان قىرىم, قازان, قازاق, ت.ب. حاندىقتار قۇرىلدى... ال اق وردا مەن كوك ورداعا ءبولىنۋ التىن وردانىڭ كەزىندەگى ەلدى باتىس پەن شىعىسقا ايىرعان اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق بولىنىستەر-ءتىن. سوندىقتان ولاردى جەكە حاندىقتار دەپ اتاۋ كۇماندى. دەگەنمەن, بۇلاردى دا جەكە حاندىقتار دەپ تانيتىن عالىمدار كوپ.
ماسەلە وندا ەمەس. بىزگە كەرەگى ءبارىمىزدىڭ ءتۇپ اتامىز التىن وردا بولعاندىعى. قازاق حاندىعى, بىزگە بۇرىن ۇيرەتكەنىندەي, «كوشىپ جۇرگەن تايپالاردان» ءبىر كەزدەرى ەس جيىپ, ابىلقايىرعا وكپەلەپ, كەرەي مەن جانىبەكتىڭ سوڭىنان ەرىپ كەلىپ حاندىق قۇرعان جوق. بۇرىن ىرگەلى ەل بولماسا ونىڭ بىردەن حاندىق قۇرىپ, ىرگەلى ەل بولىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. سوندىقتان قازاق حاندىعىنىڭ تاريح ساحناسىنا كەلۋىنىڭ ءوزى التىن وردانىڭ ارقاسى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قازاق حاندىعى – التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرى. ونىڭ ەلدىك, مەملەكەتتىلىك قۇرىلىمدارىن جەتىلدىرە قولدانىپ, قۇرىلعان دەربەس مەملەكەت. ءسويتىپ, ەجەلگى تۇركى قاعاناتتارىنان كەيىنگى قازاق مەملەكەتى تاريح ساحناسىندا التىن وردانىڭ 1266 جىلى ورتالىق موڭعول يمپەرياسىنان تاۋەلسىزدىك الۋىمەن قۇرىلدى. قازاق مەملەكەتىنىڭ ءتۇپ باستاۋى التىن وردانىڭ ىدىراۋىمەن 1457 جىلى, ال وسى زامانعى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كسرو يمپەرياسىنىڭ كۇيرەۋىمەن 1991 جىلى قۇرىلدى دەپ ايتساق, سوزىمىزدەن قاتە شىعا ما؟ ەندەشە, التىن وردانى ءبىزدىڭ وردا دەمەيتىن نەسى بار؟
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
