اباي • 12 ماۋسىم، 2020

اباي جانە باۋىرجان

430 رەت كورسەتىلدى

قازاقتىڭ بۇل ەكى تۇلعاسىن ءبىر-بىرىنە تەڭدەستىرۋگە كەلمەيدى. اباي اسقار تاۋ بولسا، باۋىرجان مومىش ۇلى سول تاۋ­دىڭ ءبىر شىڭى ىسپەتتى. بىراق ول دا ەشكىمگە تەڭەستىرۋگە كەلمەيتىن جەكە-دارا تۇلعا. سولاي بولا تۇرا، ايتەۋىر اباي ەسىمى اتالعاندا باۋىرجاندى، ال باۋىرجان ەسىمى اتالعاندا ابايدى ەسىمە الاتىن بولدىم سوڭعى كەزدە.

نەگە سوڭعى كەزدە؟ ويتكەنى تاۋەلسىزدىك جىل­دارىنداعى زەرتتەۋلەر بۇل ەكى تۇل­عا تۋ­رالى تانىم-تۇسىنىگىمىزدى تەرەڭ­دەتتى. اسىرەسە، قازاقتىڭ ءبىرتۋار عا­لىمى مەكەم­­تاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ابايعا يسلام شىعىسىنىڭ اسەرلەرىن الپىس جىلعا جۋىق زەرتتەۋىنىڭ قورىتىندىسى بولاتىن «ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى» ات­تى كىتابى («قازىعۇرت» 2020 ج.) بىزگە بۇل ءىلىمدى تۇبىرلەتىپ ءتۇسىندىرىپ بەردى.

 

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي ۇلى، EQ

بۇرىن ۇلى اقىندى قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى، كلاسسيك، گۋمانيست، اعارتۋشى دەپ قانا بىلسەك، ەندى مۇنىڭ ءبارىن قوشتاعانىمىزبەن قومسىناتىن بولدىق. راس، كەمەڭگەر دانىشپان دەپ تە اتايتىنبىز. الايدا نەسىمەن كەمەڭگەر، دانىشپان ەكەنىن ءدوپ باسىپ دالەلدەپ بەرمەي، جالپىلاما جالاۋلاتاتىنبىز. باس ابايتانۋشى مۇحتار اۋەزوۆ بىلسە دە، اشىق ايتا الماي، مەڭزەۋمەن شەكتەلىپتى.

مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ دا ۇزاق ۋاقىت «جولى بولماعان». ءتىپتى، دوكتورلىعىن قورعاي الماي جۇرگەن.

دەگەندە ابايعا يسلام ءدىنى مەن يسلام­دىق شىعىس اقىندارىنىڭ اسەرىن ديسسەرتاتسياسىنان الىپ تاستاماي تاباندىلىق كورسەتكەن عالىم اقىرى اقىننىڭ ولەڭ­دەرى مەن قاراسوزدەرىندە كورىنىس بەرەتىن توسىن ويلارىنىڭ ۇزدىك-سوزدىق پىكىرلەر ەمەس، بەلگىلى ءبىر ءىلىم ەكەنىن جۇيەلەدى.

جاي جۇيەلەگەن جوق، تۇران جەرىندە تەربەلگەن بۇل ىزگىلىك تۋرالى ءىلىمنىڭ التىن جۇلگەسى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حال، ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ ء«جاۋ-مارتتىك»، ءال-ءفارابيدىڭ پاراسات ىلىمىنە، تۇراننىڭ ۇلى بيلەۋشىسى الىپ ەر توڭانىڭ جومارتتىق، مارتتىك جوسىندارىنا ودان ءارى ەجەلگى گرەك ويشىلدارى مەن كونفۋتسي ىلىمدەرىنە جالعاساتىنىن دالەلدەدى.

مىنە، وسىنداي ۇلىلارمەن جالپىلاما وي ۇقساستىعى ەمەس، ناقتىلى ءىلىم جالعاستىعى دالەلدەنگەننەن كەيىن بارىپ ابايدىڭ الەم اقىل-ويىنداعى ورنى انىقتالدى دەۋگە بولادى.

اباي جاراتۋشىنىڭ وزىنەن باستاۋ الاتىن ىزگىلىك تۋرالى ءىلىمدى قايتالاۋشى، كوشىرۋشى ەمەس، الدىنداعى ۇلىلار سالعان التىن جۇلگەنى جوعالتپاي جالعاستىرۋشى ءارى ءوز زامانىنا، حالقىنا لايىقتاپ جاڭا ءىلىم جاساۋشى ەكەن. مەكەمتاس مىر­زاحمەت ۇلىنىڭ ۇزاق جىلعى زەرتتەۋلەرى بىزگە وسىنى دالەلدەپ بەردى.

قازاقتا اقىندىعى مەن اقىلى كەرەمەت ۇيلەسىم تاپقان سۋرەتكەرلەر جەتكىلىكتى. بىراق ابايدى ولاردان الابوتەن ارداق­تاي­تىنىمىزدىڭ ناقتى سەبەبى وسىندا جاتىر ەكەن. ادىلدىك ءۇشىن ايتۋىمىز كەرەك. ابايدىڭ قازاق مادەنيەتىندەگى ور­نىن ءدوپ باسىپ ءدال ايتقان تاعى ءبىر ادام بولىپتى. ول – جامبىل جاباەۆ. مۇحتار اۋەزوۆ، ءابىلدا تاجىباەۆ ءبارى تۇ­رىپ، اباي قانداي اقىن دەپ سۇراعاندا جارىقتىق جاكەڭ: «اباي اقىن با؟» دەپ قارسى سۇراق قويعان عوي. مۇنى ەستىگەندەر، ارينە، باستاپقىدا ابايدى مەنسىنبەي تۇر ما دەپ شوشىعان. ال جاكەڭ ءوز سۇراعىنا ءوزى «اباي پايعامبار عوي» دەپ جاۋاپ بەر­گەن. بۇل جەردە جامبىل ابايدى پاي­عام­بارعا تەڭدەستىرىپ تۇرعان جوق، وزگە اقىندارداي تەك سۋرەتكەر عانا ەمەس، ولار­دان جوعارى پايعامبارلىعى بار، دەمەك جول كورسەتۋشى دەپ تۇر. ەسكىشە وقى­عان جاكەڭنىڭ بۇل باعاسىن جاڭاشا وقى­عاندار دانىشپان، كەمەڭگەر دەپ اۋىس­تىرعان سىڭايلى. مىنە، ەندى سول دانىش­پان­دىعىنىڭ، كەمەڭگەرلىگىنىڭ دە كوزى اشىل­دى. سونىمەن مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى­نىڭ ەڭبەكتەرىنەن ءبىز نەنى ۇقتىق؟ سوعان كەلەيىك.

اباي ەسى كىرىپ، ەتەگىن جاپقان زاماندا قازاق دالاسى ءبىرجولا وتارلانىپ بولعان-دى. حاندىق ءداۋىرى كەلمەسكە كەتىپ، باسقارۋدىڭ جات جۇيەسى ەنگىزىلدى. ول جۇيە كوبىنە حالىقتىڭ سالت-داستۇرلەرىنەن دە، يسلام جولىنان دا ۇستەم تۇردى. بۇرىنعى قازاق ەشۋاقىتتا بي سايلاپ كورمەگەن-ءدى. كىم­ ءادىل، سونىڭ تورەلىگىنە جۇگىنەتىن. ال ول ادىلدىكتەن تايسا، قايتىپ وعان جۇ­گىن­بەدى. ارالارىندا كىم جاۋدى جاسقاپ، ۇرىستى ۇيىمداستىرا الاتىن باتىر، سونىڭ سوڭىنان ەردى. كىم كوشى-قون، ءورىس-قو­نىستىڭ جايىن وزگەلەردەن جاقسى بىلە­تىن شارۋاقور، كىسىلىكتى ادام اۋلەتتىڭ اۋىل-ايماقتىڭ تىزگىنىن سول ۇستادى. ال وتارشىلدار بولسا بۇلاردىڭ ءبارىن سايلايتىن جۇيە ەنگىزىپ، بىراق سايلاۋدىڭ تىزگى­نىن ءوز قولىندا ۇستاپ، قالاعان كاندي­داتۋراسىن ءوزى وتكىزدى. ءسويتىپ، حالىق ءوز قالاۋىمەن ەمەس، وتارشىل بيلىكتىڭ قا­لاۋى­مەن بولعان بي-بولىسقا جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. ال ولار بولسا حالىق مەنەن تەرىس اينالىپ، باسقا ءادىل بي-بو­لىس­قا جۇگىنەدى دەپ قورىقپاي پارا الۋدى ادەتكە اينالدىردى. وسىلاي ەل ىشىنە ىندەت كىردى. سول كەزدە اباي بۇرىنعى قازاق­تاردىڭ، اسىرەسە ەكى مىنەزىن: ءبىز جو­عارىدا مىسالعا كەلتىرگەندەي «ەلباسى»،­ «توپباسىلارىنىڭ» قارا باسىنىڭ ەمەس، حال­قىنىڭ قامىن جەگەنىن، ەكىنشىسى نامىسقوي بولعانىن جوقتادى. جوقتادى دا «قازاقتى يا قورقىتپاي، يا پارالاماي اقىلمەنەن، نە جىرلاپ، نە سىرلاپ ايتقانمەنەن ەشنارسەگە كوندىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەتىنەن وتكەن، سۇيەگىنە جەتكەن، اتادان ميراس العان، انانىڭ سۇتىمەن بىتكەن ناداندىق الدەقاشان ادامشىلىقتان كەتىرگەن... ەندى نە قىلدىق، نە بولدىق!» دەپ كۇيىندى. ءتىپتى ءتۇڭىلدى دەۋگە بولادى. بىراق «اق قاعاز بەن قارا سيانى ەرمەك قى­لايىن، كىم دە كىم ىشىنەن كەرەكتى ءسوز تاپسا، جازىپ السىن، يا وقىسىن، كەرەگى جوق دەسە ءوز ءسوزىم وزىمدىكى دەدىم دە، اقىرى وسىعان بايلادىم ەندى مۇنان باسقا ەشبىر جۇمىسىم جوق» دەپ قارا سوزدەرىنە كى­رىسۋىنىڭ ءوزى تۇڭىلسە دە تۇك بىتىرمەي تاعى وتىرا الماعانىن كورسەتەدى.

ءسويتىپ، جاسىندا بارلىق زاماننىڭ اقىندارى سەكىلدى العاشقى ماحابباتىن،­ تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتىن، ءوزىنىڭ قۋانىشى مەن قايعىسىن جىرلاعان اقىن قىرىق جاسىندا-اق قارتايىپ، قايعى ويلادى. قايعى ويلادى دا، وزىنەن بۇرىنعى بۇحار، اقتانبەردى، ماحامبەت جىراۋلار­داي حالقىن قارۋلى كۇرەسكە ۇندەۋدىڭ ۋا­قىتى ءوتىپ كەتكەنىن ءتۇسىندى. شورتانباي، مۇرات قۇساپ وتكەندى اڭساپ قۇر زارلاي بەرۋدىڭ دە ءمانى جوق-تى. راس، ءوز ۇستازدارى دۋلات، شوجە اقىندار سەكىلدى قوعامىن، قوعامىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان بي-بولىس­تارىن ولتىرە سىنادى. بىراق، كوپ ۇزاماي قۇر سىناۋدان دا تۇك شىقپاسىن ءتۇسىندى.

دالاسى عانا ەمەس ساناسى دا جاۋلانىپ، الىپ كيتتىڭ اۋزىنا جۇتىلىپ بارا جاتقان حالىقتى قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن جاڭا بىردەڭە كەرەك ەدى.

سول بىردەڭە تولىق ادام ءىلىمى. ادام­نىڭ جەتىلۋى ۇزاق پروتسەسس. ابايدا جارتى ادام، ينسانياتتىڭ كامالاتتىعى، پەن­دەنىڭ كامالاتتىعى، تاعى باسقا تولىپ جاتقان ۇعىمدار بار.

ولاردىڭ ءبارىن وقىرمان مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن تانىپ، بىلەدى دەگەن ۇمىتپەن مەن ماقالامنىڭ ماقساتىنا وراي ابايدا سيپاتتالاتىن ادام جەتىلۋىنىڭ سوڭعى ناتيجەسى بولىپ تابىلاتىن تولىق ادام تۋرالى تەك قىسقاشا مالىمەت بەرەمىن.

جەتىلۋدىڭ، تولىسۋدىڭ جولى كوپ ەكەن. بىراق ونىڭ ءبارى مۇراتقا جەتكىزە بەرمەيدى. ويتكەنى ءسابي تۋعاننان ىشسەم، جەسەم نەمەسە بىلسەم، كورسەم، تانىسام دەپ تۋادى ەكەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى ءتان قۇمار­لىعى دا، ەكىنشىسى جان قۇمارلىعى. ەسەيە كەلە جان قۇمارلىعى تەجەلىپ، ءتان قۇمار­لىعى باسىپ كەتەتىنى سونشا ادامدار بۇل ەكەۋىن ايىرا دا الماي قالادى. ەڭ ءتاتتى تاعام جەسەم، ەڭ جۇردەك كولىك مىنسەم، جايلى جيھاز السام جانىم جاي تابار ەدى دەپ جاتامىز. سولاي بولۋى ءۇشىن بارى­مىزدى سالىپ ۇمتىلامىز.سويتسەك، ونىڭ ءبارى جانىمىزدىڭ ەمەس، ءتانىمىزدىڭ قۇمارلىعى ەكەن. ەسەيە كەلە جانىمىز ءتانى­مىزدىڭ ق ۇلى بولىپ كەلىپتى. مىنە، ادام­زاتتىڭ بار تراگەدياسى وسىندا جاتسا كەرەك.

ءبىرىن-ءبىرى كورە الماي ور قازۋ، اقىرى قان توگىسكە دەيىن اپاراتىن كەك قۋ، ۇرلىق-قارلىق، پاراقورلىق، ناپسىقورلىق، قۋ قۇلقىنى ءۇشىن وتانىن دا ساتىپ جى­بەرەتىن وپاسىزدىق، بارلىعى – ءتان قۇمار­­لى­عىنىڭ ناتيجەسى. وعان سۋىق اقىل قو­سىلسا، سالاتىن سويقانى ءتىپتى وراسان. سون­دىقتان اباي قاراپايىم قازاققا ءتان دەگەن نە، جان دەگەن نە ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ، ءجاي تۇسىندىرمەي، ءتان قۇمارلىعى باسىپ كەتپەس ءۇشىن جان قۇمارلىعىن وياتۋدىڭ جولدارىن، اسىرەسە جۇرەكتىڭ ءرولىن كوكى­رەك­كە قوناتىنداي ەتىپ كورسەتىپتى.

اباي كورسەتكەن جولمەن رۋحاني ازىق­تى مول جيناعان پەندەنىڭ ماحابباتى دا ما­عىنالى ءارى تەرەڭ بولماق. ول جارى مەن جا­قىندارىن سۇيۋمەن شەك­تەلىپ­ قوي­ماي، كۇللى ادامزاتتى قامتىپ، ءبىر اللا­نى سۇيۋگە قول جەتكىزەدى. ال ادام­­زاتى مەن اللانى سۇيگەن ادام ادىل­دىكتى سۇيمەي تاعى تۇرا المايدى. مىنە، وسى ءۇش ءسۇيۋ – يمانيگۇل اتالادى. كو­كى­رەگىنە يمانيگۇل ۇيالاعان ازامات­تان «نۇر­لى اقىل، جىلى جۇرەك، ىستىق قاي­رات» شى­عادى. ونداي ادامنىڭ ەڭ­بە­گى جاماندىققا جۇمسالمايدى، تەك جاق­سى­لىققا جۇمسالىپ، ىزگى، قايىرلى ءىس اتقارادى.

اباي وسى وسيەتىن تەك قازاقتى عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتتى رۋحاني اپاتتان قۇتقاراتىن جول دەپ ايتتى.

بىراق ءتان قۇمارلىعىنىڭ جارىسى­نا ءتۇسىپ، ءومىرىنىڭ ءمانىن وسىمەن ول­شەپ كەلە جاتقان ادامدار اباي تۇگى­لى جاراتۋشىنىڭ ءسوزىن جەتكىزگەن پاي­عام­بارلاردىڭ دا ايتقانىن اياعىنا دەيىن ىستەمەي كەلەدى. تىڭداماۋدىڭ اقىرى باقاس-تاقاس، كەسىر، كەساپات، سوعىس، توتەننەن كەلگەن اپات، جۇقپالى ىندەت بولىپ ورالادى اقىرى ادامزاتقا.

قازاق تا مۇنداي جامانشىلىقتى از كورىپ كەلە جاتقان جوق. سوندىقتان اقىندى بىلەتىندىگىن ەكى-ءۇش اۋىز ولەڭ مەن قاراسوزىن بەر جاعىنان تاق-تاق ەتكىزىپ جاتقا وقىپ، ءوزىن دە، وزگەنى دە الداۋدان تۇك شىقپايدى. بىردەڭە شىعۋى ءۇشىن عالىمىمىز دا، پاقىرىمىز دا، باسشىمىز دا، قوسشىمىز دا، بايىمىز دا، كەدەيىمىز دە ابايعا نيەتىمىزدى شىن بۇرىپ، ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. تەرەڭ ءتۇسىنىپ، بولمىسىمىزعا سىڭىرگەندە عانا ەشكىمنىڭ بۇيرىق-نۇسقاۋىنسىز-اق اباي وسيەتتەرى وزىنەن ءوزى ءار پەندەنىڭ ومىرلىك باعدارلاماسىنا اينالادى.

نەمىس فيلوسوفى كارل ياسپەرس ب.ز.د. VIII-II عاسىرلاردى ادامزات اقىل-ويى­نىڭ بەلتەمىرى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى، بۇل عاسىرلاردا العاشقى ەۆرەي پايعام­بارلارى، بۋددا، زاراتۋسترا، كونفۋتسي، گرەك فيلوسوفتارى جانە باسقا ۇلىلار ومىرگە كەلىپ، ءوز ەڭبەكتەرىمەن ادامزات ساناسىنا زور رۋحاني ورلەۋ تۋعىزعان. وسى قاعيداعا سۇيەنسەك، اباي قازاق اقىل-ويىنىڭ بەلتەمىرى بولىپ شىعادى. ۇلى اقىن وزىنە دەيىنگى اقىل-ويدىڭ ناعىز سۇرىپتاۋشىسى – سينتەزى بولا ءبىلدى. ودان كەيىنگى رۋحاني جەتىستىكتىڭ ءبارى ابايدان باستاۋ الدى.

الدىمەن ءبىز ۇلى اقىننىڭ وسىناۋ تاريحي ميسسياسىن مويىنداۋىمىز كەرەك. «نەگە مويىندامايمىز، مويىنداپ ءجۇرمىز» دەپ ماعان قارسىلىق ايتۋشى تا­­بىلار. ولاي قارسىلاسقاننان گورى عا­سىرلارعا سوزىلعان وتارلىق تاۋەل­دىلىك­كە قىزمەت ەتكەن سان ءتۇرلى ساياسات­تار مەن يدەولوگيالار ءبىزدى ءوز قۇن­دىلىق­تا­رى­مىزدان جەرىندىرىپ، بويى­مىز­عا باس­قا قۇندىلىقتاردى سىڭىرگەنىن جانە سو­لار­دى باسشىلىققا الۋدى ۇيرەتكەنىن مويىنداعانىمىز دۇرىس. سول تۇسىنىكتىڭ سارقىنشاعى ءالى بار. كەرەك بولسا ابايدى اينالىپ ءوتىپ، ءوزىمىز دانىشپان اتانساق دەگەن وي دا جوق ەمەس.

ءال-فارابي اريستوتەلدى جانە باسقا وزىنە دەيىنگى دانىشپانداردى يگەرىپ بارىپ ءال-فارابي بولدى. ابايدى يگەرمەگەن حالىقتان ەكىنشى ۇلتتىق دانىشپان شىقپايدى.

ارينە، اباي ءوز جەمىسىن بەردى. ونىڭ جارقىن كورىنىسى ابايدان كەيىن قاۋلاپ شىققان الاش ارىستارى اتالعان توپ، قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ بۇگىنگى جەتىستىگى. بىراق، بۇل از.

ءبىز ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى سانامىزدا قالىپ كەتكەن قۇلدىق جانە رۋلىق پسيحولوگيادان ارىلىپ، قۋ قۇلقىنىن عانا ويلاماي ادامزاتتى، اللانى، ادىلەتتى سۇيەتىن كوكىرەگىنە يمانگۇل ۇيالاعان نۇر­لى اقىلدى، جىلى جۇرەكتى، ىستىق قاي­راتتى بولۋى ءۇشىن ماقساتكەرلىكپەن جۇ­مىس ىستەۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدىڭ وقۋ ورىندارىندا، تاربيە ۇيىمدارىندا ونداي جۇمىس ءجۇرىپ تە جاتىر. مەن ولارعا باعا بەرۋدەن اۋلاقپىن. تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ وتكەن تاريحىندا، بۇگىنىندە تولاق ادام ءىلىمىنىڭ بارلىق تالاپتارىنا ساي تۇلعالار بار ما، بولسا كىمدەر دەگەن سۇراق كەلەدى كوكەيىمە. ويتكەنى ءىلىمدى قۇرعاق وقىتپاي وسىنداي ناقتى مىسالدارمەن وقىتۋدىڭ تيىمدىلىگى جوعارى بولاتىندىعى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى.

بىراق ونى انىقتاۋ وڭاي ەمەس. ويتكەنى ونداي ادامنىڭ قاسيەتى – العان ماراپاتىندا، كوتەرىلگەن قىزمەتىندە، جاساعان رەكوردىندا عانا ەمەس ەكەنىن جوعارىدا جەتكىلىكتى ايتتىق قوي دەيمىز. ءوز باسىم كەمەل، تولىق ادامنىڭ ۇلگىسى رەتىندە باۋىرجان مومىش ۇلىن ۇسىنامىن. نەگە مومىش ۇلى؟ نەگە، ماسەلەن جوعارىدا اتا­لىپ وتكەن الاش ارىستارىن ەمەس؟

اڭگىمە مومىش ۇلى ءومىر سۇرگەن زامان­نىڭ اباي زامانىنا ۇقساستىعىندا بولىپ تۇر. اباي قازاق دالاسىنىڭ وتارلىق بۇعاۋدان ابدەن تىرپ ەتە المايتىن كەزىندە ءومىر سۇرسە، باۋىرجان ات جالىن تارتىپ مىنگەندە الاش ارىستارى اتىلىپ، ايدالىپ، ەندىگى قازاق وتارلىق ورتالىققا ءۇ دەپ ءۇن شىعارا المايتىن­ كۇيدە ەدى. سوندىقتان دا ابايدىڭ وزىنە دەيىنگى جىراۋلار سياقتى «اتتان قا­زاق، اتقا قون» دەپ شاقىرا المايتىنى سياقتى باۋىرجان دا الاش ارىستارى سە­كىلدى اۆتونوميا، ازامتتىق بەر دەپ ايتا المايتىن-دى.

اباي دانا ادام. قاپاس زاماندا حال­قىنا قول ۇشىن بەرۋدىڭ جولىن دانا­لىق­پەن تاپتى. ال باۋىرجاندا سول جولدى ۇعار سارا سانا، ەڭ باستىسى حالقىنىڭ جو­عالتقانىن قاسقايىپ تۇرىپ جوقتاي الا­تىن جۇرەك بولدى. ونىڭ الدى-ارتىن­دا ونداي ارەكەتكە بارعانداردىڭ ءبارىن قۋعىن-سۇرگىننىڭ قىلپىپ تۇرعان ۇستاراسى قىرقىپ ءتۇسىپ جاتسا دا، ول امان قالدى. وعان سەبەپ بولعان ونىڭ ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستاردا شىققان داڭقىنىڭ شارتاراپتى شارلاپ كەتۋى. مىنە، سول بەدەلىن ول باسىن بايگەگە تىگىپ تۇرىپ، حالقىنىڭ قامىنا جۇمسادى. ۆەرشيگورا ونىڭ ەكى ەرلىگى تۋرالى ايتقان ەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – مايدانداعى ەرلىگى، ەكىنشىسى قولىنداعى قارۋىن قالامعا ايىرباستاپ، كوپشىلىك ءسۇيىپ وقيتىن جازۋشى بولا بىل­گەن ەرلىگى. كەڭەستىك كوممۋنيستىك بيلىك­كە ونىڭ وسى ەرلىكتەرىن ناسيحاتتاۋ ءتيىم­دى بولدى. سوندىقتان ونىڭ ءۇشىنشى، ءىس جۇزىندە ەڭ باستى ەرلىگى قالىڭ بۇقاراعا كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلەدى. سول ەرلىكتەرىن ايعاقتايتىن ءتۇرلى قۇجاتتار، حاتتار ونىڭ كوزى تىرىسىندە كومۋ­لى جاتتى. تەك ەلىمىز ەگەمەندىك الا­تىن 1991 جىلى عانا مەكەمتاس مىرزاح­مەت­ ۇلى ولاردى ارحيۆتەن الىپ، «قانمەن جازىلعان كىتاپ» دەگەن اتپەن جارىققا شىعاردى. قالعاندارى وسى عالىمنىڭ باسشىلىعىمەن جاريالانعان جازۋشىنىڭ وتىز تومدىعىنا ەنگىزىلدى. بۇل كىتاپتاردى بايىرقالاپ وقىعان ادام ونىڭ باستى ەرلىگى حالقى ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەرلىگى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى. وسى كۇنى ءبىر ادام اۋدان باسقاردى ما، دەمەك ول مەملەكەت قايراتكەرى، قوعامدىق ۇيىمعا جەتەك­شى­لىك ەتتى مە، دەمەك ول قوعام قايراتكەرى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. شىن مانىندە حا­لىقتىڭ ساناسىنا ىقپال ەتكەن تۇلعا عانا قايراتكەر اتانۋى ءتيىس. باۋىرجان مومىش ۇلى حالقىمىزدىڭ ساناسىنا ىقپال ەتكەن ادام. دەمەك، ول شىن مانىندە قايراتكەر. ەڭ الدىمەن ءبىز وسىنى مويىنداۋىمىز كەرەك.

مەن «باۋىرجان مومىش ۇلى كىم؟ بۇل سۇراقتىڭ تولىققاندى جاۋابىن بەرەتىن ۋاقىت جەتتى» دەگەن ماقالامدا («ەگەمەن قازاقستان» 2016 ج.) بۇل جونىندە كەڭىرەك ءسوز ەتكەن بولاتىنمىن. وندا باۋىرجان مومىش ۇلى 1937-1938 جىلدارى اتىلىپ كەتكەن الاش ارىستارىنىڭ ءىسىن جال­عاعانىن، دەمەك ءوزى دە سول ارىستاردىڭ جال­عاسى بولعانىن ول كىسىنىڭ حاتتارى، ەڭبەك­تەرى، باسقا دا ارەكەتتەرى نەگىزىندە دالەل­دەۋگە تىرىسقانمىن.

سول جازعاندارىمدى ءبىراۋىز سوزگە سي­عىزىپ، شەتىن عانا شىعارسام بىلاي. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 1942 جىلدان باستاپ مايدان شەبىنەن رەسپۋب­لي­كا باسشىلارىنا، جازۋشىلارى مەن عالىمدارىنا جازعان حاتتارى الاش ارىس­تارىنىڭ 1904 جىلى رەسەي دۋماسىنا جازعان حاتتارىمەن ۇندەس، مازمۇنداس. ماعجان جۇماباەۆتىڭ «پەداگوگيكا»، جۇس­ىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «پسيحولوگيا» وقۋلىعىن جازعانى سياقتى مومىش ۇلى دا «سوعىس پسيحولوگياسىن» جازعان. سوز­شەڭ، ساۋاتتى قازاق وفيتسەرىن سويلەتىپ-سويلەتىپ الىپ، ءوز قالاۋىنشا جازباق بولعان الەكساندر بەككە ەگەر سەن مەنىڭ باتالونىم تۋرالى جازاتىن بولساڭ، ول شىعارماڭ «اسكەري كوركەم قۇرال» بولۋى كەرەك دەپ شارت قويعان. دەمەك رومان كوركەم شىعارما بولا تۇرا وقۋلىق رەتىندە وقىلۋى كەرەك. مۇنداي شارتتى قويۋ العى شەپتىڭ ەڭ مىقتى دەگەن كومان­ديرىنىڭ ءوزىنىڭ قولىنان كەلە بەر­مەي­دى. بۇل شارتتا حالقىنىڭ قامىن جەپ، بولاشاعىن ويلاعان قايراتكەردىڭ كورە­گەندىگى جاتىر.

الايدا قايراتكەرلىك اباي سيپاتىن­داعى تولىق، ياعني كەمەل ادامنىڭ ءبىر قىرى عانا. دەمەك، بۇل تۇجىرىمىمىزدى وسى جەردەن تۇيىندەپ، باۋكەڭنىڭ باسقا سي­پاتتارىنا توقتالايىق.

تولىق ادام وزىنەن ءوزى تۋمايدى. ونى وتباسى، ورتاسى تاربيەلەيدى. اباي ايتقان «ەلباسى»، «توپباسىلار» ءب ۇلىنىپ نامىسىنان ايىرىلعانىمەن قالىڭ بۇقاراسىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان اۋىلدا تاربيەلەندى ول. ەكى سويلەگەننەن گورى ولگەنىن ارتىق كورەتىندىكتەن، كەۋدەسىن ەشكىمگە تاپتاتپايتىندىقتان ولاردىڭ رۋلارىن ادىر قۇليلار دەپ اتاعان.

تاربيەلەنگەن ورتاسىنىڭ وزىنە ادىلدىك پەن ادالدىقتى قالاي سىڭىرگەنىن جازۋشى «ۇشقان ۇياسىندا» تاماشا سۋرەتتەگەن.

باۋىرجاننىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى ول ءدىني دە، زايىرلى دا ءبىلىم العان. دەمەك، اباي ايتقان كورىنەتىن دە، كورىن­بەيتىن دە الەمنەن حابارى بار. 1943 جىلى جەلتوقساندا كسرو جازۋشىلار وداعىندا ءوزى تۋرالى رومان تال­قى­لان­عاندا شىعارمانىڭ پوزيتسياسىن اۆتور ەمەس، باس كەيىپكەر، ياعني باۋىرجان مومىش ۇلى قورعايدى. سول كەزدە ول ء«ابسوليۋتتى شىندىقتى شەبەر جەتكىزە ءبىلۋ» ماسەلەسىن قوزعايدى. ء«ابسوليۋتتى شىن­دىقتى جازۋ» دەگەن سۇمدىق ەمەس پە دەپ وعان بۇرقىلداعاندار دا بولادى سول جەردە. شىنىمدى ايتسام، اسكەري ادام ء«ابسوليۋتتى شىندىقتى اتەيستىك تۇرعىدا عانا تايىزداۋ ءتۇسىنىپ تۇرعان شىعار دەپ ويلاعانمىن مەن دە. كەيىن ونىڭ وتىز تومدىعىنا ەنگەن بۇرىن جاريالانباعان ولەڭدەرى مەن جازبالارىن وقىعانىمدا ول كىسىنىڭ قۇران كارىمنىڭ عانا ەمەس، ءبۋدديزمنىڭ، ءىنجىلدىڭ دە نەگىزدەرىنەن حاباردار بولعانىنا كوزىم جەتتى.

دەمەك، ونىڭ ادىلەتتى ءسۇيۋىنىڭ تامىرى تۋعان اۋىلىندا جاتىر ەكەن دە ول كە­يىن ادامزاتتى، اللانى سۇيۋگە وسىلاي ۇلاسقان.

بۇعان اباي جىرلارىنىڭ دا مول اسەرى بولعان. ابايدى بويىنا بالا كەزى­نەن سىڭىرگەنى «ۇشقان ۇيادا» ايتىلادى. سودان دا بولار ول 1941 جىلعى قاندى قىرعىنداردان كەيىن-اق ەل تۇتقاسىن ۇستا­عاندارعا جازعان حاتتارىندا ابايدىڭ ولەڭدەرىن قويىن كىتاپشاسى ەتىپ باسىپ شىعارىپ، مايدانعا جىبەرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. مىنە، سول كەزدەردە ول جاۋىنگەردىڭ جانى تانكىدەن دە، زەڭبىرەكتەن دە قۇدى­رەتتى قارۋ، ال ونىڭ جان ازىعى – كوركەم ادەبيەت، دەپ جازۋشىلاردى مايدان تاقىرىبىنا شىعارمالار جازۋعا ۇندەيدى، كەڭەس بەرەدى، كەرەك بولسا نۇسقاۋلىقتار جازىپ، ءىس جۇزىندە ۇلى وتان سوعىسى تاقىرىبىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپ­تاسۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرادى.

باۋىرجان سول سۇراپىل جىلدارى اباي ولەڭدەرىنە ءوز پىكىرلەرىن جازىپ، ورىس تىلىنە اۋدارىپ جاريالاعان دا. ماسەلەن، اقىننىڭ «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن...» اتتى ولەڭىن 1944 جىلى اۋدارىپتى. 1945 جىلى جاريالانعان اقىننىڭ اكادەميالىق تومدىعىنىڭ كوپ­تەگەن بەتتەرىنىڭ شەتىنە ھاشيا تۇرىندە پىكىرلەرىن جازىپ قالدىرىپ وتىر­عان. ول پىكىرلەرىنىڭ ءمان-جايىن مە­كەم­تاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى ماقالاسىنان («اباي» ەنتسي­كلوپەدياسى، 1995 ج.) بىلۋگە بولادى.

بۇل ايتىلعاننىڭ بارلىعى باۋكەڭنىڭ نۇرلى اقىل مەن ىستىق قايراتىنىڭ جەمىسى ەكەنى تۇسىنىكتى. ال جىلى جۇرەگىنەن تۋىندايتىن قايىرىمدىلىعىنا مىسالدى باۋكەڭ تۋرالى جازعان روماندار مەن ەستە­لىكتەردىڭ كەز كەلگەنىنەن تابۋعا بولدادى.

باۋكەڭ الاش ارىستارىنىڭ عانا ءىسىن جالعاماعان. اباي سياقتى ول دا تولىق ادامنىڭ ۇلگىسىن جاساۋدى ويلاعان. تەك باسقاشا، كوركەم بەينە تۇرىندە. اتى دا تولىق ادام ەمەس، كەڭەس ازاماتىنىڭ قالىپتاسۋى دەپ اتالعان. ەڭ ادال، ءادىل، پاتريوت، باتىر، ەڭبەكسۇيگىش ادام كەڭەس ازاماتى عانا دەپ تۇسىندىرەتىن كەڭەستىك يدەولوگيا جاعدايىندا باسقاشا اتاۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. قالىڭ جۇرت قىزىعىپ وقيتىن سوعىس تۋرالى ەمەس، العاش «ۇشقان ۇياسىن» جازۋىنىڭ سەبەبى وسىندا جاتىر. وكىنىشكە وراي جاس بالانىڭ، ودان ارعى ناعىز ۇلگىلى ازامات بولىپ قالىپتاسۋ كەزەڭىن جازۋىنا اقتاڭداق تاريحىمىز، سول قوعامداعى ءسوز بەن ىستەگى الشاقتىق مۇمكىندىك بەرمەگەن باۋكەڭە.

مىنە، ابايدىڭ اتى اتالعاندا باۋىر­جان­نىڭ، ال باۋىرجاندى اتاعاندا اباي­دىڭ ەسىمى ويىما ورالاتىنىنىڭ سەبەبى وسىدان. «بولماساڭ دا ۇقساپ باق، ءبىر عالىمدى كورسەڭىز» دەگەن عوي اباي­دىڭ ءوزى. ەلدىڭ ءبارىنىڭ باۋىرجان بولۋى مۇمكىن ەمەس. بىراق، كەز كەلگەن ازاماتتىڭ يمانيگۇلدى، قايراتتى، قايىرىمدى بو­لۋى­نا مۇمكىندىگى بار.

 

ەلەن ءالىمجان،

جازۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار