جالپى وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلە بويىنشا الدىمەن قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ بايانداما جاسادى. ول 2019 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى قالىپتى ەكونوميكالىق ءوسۋ جاعدايىندا جۇزەگە اسىرىلعانىن, ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ قارقىنى 4,5%-دى قۇراعانىن اتاپ ءوتتى.
– نەگىزگى سالالاردا ءوندىرىستىڭ ۇلعايۋى, ىشكى سۇرانىستىڭ كەڭەيۋى جانە قىزمەت كورسەتۋ سەكتورلارىنىڭ دامۋى, ىشكى جالپى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋى, سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكا ءوسۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى بولدى. 2019 جىلى نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 8,5%-عا ءوستى. سالالار اراسىندا ينۆەستيتسيالاردىڭ ەلەۋلى ءوسۋى اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 41,1%, ونەركاسىپتە – 15%, جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن وپەراتسيادا 14,7% بايقالدى. ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ باسىمدىقتارى – جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, كوپبالالى وتباسىلار مەن جاستاردى قولداۋ جونىندەگى شارالاردى كەڭەيتۋ جانە كۇشەيتۋ, – دەدى مينيستر.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەسەپتى جىلى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ بارىسىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىنداعى 716 مىڭ كەپىلسىز تۇتىنۋ قارىزى وتەلدى. نەگىزگى بورىشتى تولەۋ شارتىمەن وسىماقىلار مەن ايىپپۇلداردى ەسەپتەن شىعارۋ بويىنشا سالىقتىق راقىمشىلىقتى 56 مىڭعا جۋىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسى مەن 750 مىڭنان استام جەكە تۇلعا پايدالاندى.
وسىنداي ەكونوميكالىق احۋالدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى مىناداي كورسەتكىشتەرمەن سيپاتتالادى: رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەر 100,4% اتقارىلا وتىرىپ, 10,6 ترلن تەڭگەنى قۇرادى; شىعىستار 99,9%-عا يگەرىلىپ, 12 ترلن تەڭگەنى قۇرادى; الەۋمەتتىك شىعىستار 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 22%-عا ۇلعايىپ, 5,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 43%-ى. بيۋدجەت تاپشىلىعى 1,3 ترلن تەڭگە بولىپ, ءىجو-گە شاققاندا 1,9%-دى قۇرادى. قازاقستاننىڭ بورىشى قاۋىپسىز دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
– كىرىستەر بويىنشا جوسپار ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا 100,6%-عا ورىندالدى, بيۋدجەتكە 7,1 ترلن تەڭگە ءتۇستى. 2019 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەلەكتروندى تۇردەگى شوت-فاكتۋرالاردى مىندەتتى تۇردە جازىپ بەرۋ ىشتە وندىرىلەتىن تاۋارلارعا سالىناتىن قوسىلعان قۇن سالىعى بويىنشا تۇسىمدەردىڭ 1,5 ەسەگە ءوسۋىن قامتاماسىز ەتتى. ءوز كەزەگىندە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى بويىنشا تۇسىمدەر 17%-عا ءوستى. سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىس قاشىقتىقتان باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن 36%-عا جانە سالىقتىق تەكسەرۋلەردىڭ تيىمدىلىگىن 70%-عا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل رەتتە سالىقتىق تەكسەرۋلەر سانى 30%-عا تومەندەدى, – دەدى ە.جاماۋباەۆ.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەرمەن مەملەكەتتىك شەكارادا ەلگە تاۋارلار اكەلۋ مونيتورينگى كۇشەيدى. قحر-مەن ەكىجاقتى ستاتيستيكا بويىنشا الشاقتىق 53%-دان 48%-عا دەيىن تومەندەدى. جالپى العاندا, اكىمشىلەندىرۋ شارالارىن كۇشەيتۋ ەسەبىنەن 900 ملرد تەڭگەدەن اسا تۇسىمدەر قامتاماسىز ەتىلدى.
بۇعان قوسا مينيستر ەسەپتى قاراۋ كەزىندە كىرىس بولىگىنىڭ اتقارىلۋى جونىندە ەسكەرتۋلەر جاسالعانىن ايتىپ, سول بويىنشا قىسقاشا تۇسىندىرمە بەردى. ءبىرىنشى, زاڭدى تۇلعالاردان الىناتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى ۇلەسىنىڭ تومەندەۋىنە توقتالدى. كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى تۇسىمدەرىنىڭ جوعارى قارقىنىنا قاراماستان, ونىڭ ۇلەسىنىڭ تومەندەۋى, نەگىزىنەن قوسىلعان قۇن سالىعى ۇلەسىنىڭ 11 پايىزدىق پۋنكتكە ارتۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. ەكىنشىسى, تولەمدەرگە اۆانس بەرۋ ەسەبىنەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسكەرتۋگە قاتىستى. بۇل ماسەلە ادىسنامالىق سيپاتقا يە جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىن (اقش, فرانتسيا, ليۋكسەمبۋرگ) قوسا العاندا, حالىقارالىق پراكتيكاعا سايكەس كەلەدى. اۆانستىق تولەم مەحانيزمى ءىرى جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ وزدەرىنە دە قولايلى. ءۇشىنشى, 2019 جىلى ىشكى جالپى ونىمگە شاققانداعى شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەت سالىق تۇسىمدەرىنىڭ 17,9%-دان 17,6%-عا دەيىن تومەندەگەنى اتالىپ ءوتتى. بۇل جاعدايعا مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ 10%-عا ارزانداۋى تىكەلەي سەبەپ بولدى. ال بيۋدجەت شىعىستارى ەسەبىنەن وتكەن جىلى 344 بيۋدجەتتىك باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ ارقىلى 53 ستراتەگيالىق باعىت جۇزەگە اسىرىلدى. ستراتەگيالىق جوسپارلاردىڭ 264 ينديكاتورىنا قول جەتكىزىلدى. 13 مەملەكەتتىك باعدارلاما قارجىلاندىرىلدى.
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ناتاليا گودۋنوۆانىڭ ەسەبىن تىڭدادى. ول 2019 جىلعى بيۋدجەت بەرىلگەن پارامەترلەر شەگىندە اتقارىلعانىن, وعان جەتكىلىكتى قولايلى ماكروەكونوميكالىق جاعداي دا, ۇكىمەت قابىلداعان شارالار دا ىقپال ەتكەنىن مالىمدەدى.
– دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى بويىنشا پوزيتسيالارى (60 ورىنعا) جاقساردى. مۇناي تاۋەلدىلىگىنىڭ تومەندەۋ ۇردىسىنە قول جەتكىزىلگەن جوق. 10 جىل بويى وڭدەۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسى 11%-دان اسپاي وتىر. ەكسپورت قۇرىلىمىندا مينەرالدى ونىمدەر 70%-دان اسىپ ءتۇستى. حالىقتىڭ ناقتى تابىسى 5,5%-عا ءوستى. الايدا حالىقتىڭ شىعىستارىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ۇلەسى 50%-عا دەيىن ارتتى. دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش شامامەن 10%-دى قۇرايدى. ءتىپتى رەسەي مەن بەلارۋستە بۇل ساندار شىعىستارىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن دە اسپايدى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ حالىقتىڭ تابىسى جارتىلاي تاماققا جۇمسالادى جانە حالىقتىڭ ءوز جيناقتارىن ۇلعايتۋ مۇمكىندىگى جوق. ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ نەگىزىنەن كرەديت بەرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. 2019 جىلى تۇتىنۋ كرەديتتەرىنىڭ ءوسۋى حالىقتىڭ نومينالدى تابىسىنىڭ 15%-عا جۋىق ارتۋىنان اسىپ ءتۇستى. ال تىم كوپ كرەديت الۋ الەۋمەتتىك پروبلەمالار ءۇشىن العىشارتتار جاسايدى, – دەدى ناتاليا گودۋنوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن ايتارلىقتاي قولداۋعا قاراماستان, سوڭعى 5 جىلدا ەل ەكونوميكاسىنداعى بانك سەكتورىنىڭ ءرولى تومەندەگەنى بايقالادى. اكتيۆتەرى ءىجو-گە شاققاندا 40%-عا دەيىن تومەندەدى. ال بۇل 2015 جىلى 60%-دان جوعارى بولعان. ەل بانكتەرىنىڭ نەسيە قورجىنى ءىجو-گە شاققاندا شامامەن ەكى ەسەگە قىسقاردى. پروبلەمالىق قارىزدار وسۋدە.
بۇعان قوسا ناتاليا گودۋنوۆا بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىندە جاعداي وزگەرمەگەنىن ايتا كەلە, بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن ۇيىمداستىرۋدى قايتا قاراۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن, بۇل پروتسەسس بارىنشا ترانسپارەنتتى جانە تسيفرلانعان بولۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنى تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتاردىڭ سۇراعىنا وراي پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءاليحان سمايىلوۆ بيۋدجەت كودەكسىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەتىنىن ايتتى.
ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين بولىنگەن جانە جۇمسالعان بيۋدجەت قارجىسى حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ, ناقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
القالى جيىن بارىسىندا ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن قاراجات ماسەلەسى قارالدى. اتاپ ايتقاندا, دەپۋتاتتار ۇلتتىق قوردان ماقساتتى ترانسفەرتكە بايلانىستى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جوسپارلانعان كوۆوركينگ ايماعىن اشۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلى بۇل ماقساتتارعا 663 ملن تەڭگە بولىنگەن. الايدا بۇل قاراجاتتاردىڭ يگەرىلمەۋى 100 پايىزدى قۇرادى. ۇكىمەت ەسەبىندە مۇنىڭ سەبەبى قارجىلاندىرۋدىڭ باسقا كوزدەرىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى وسى قاراجاتقا سۇرانىستىڭ بولماۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. وسى جايىندا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن شاشۋعا بولمايتىنىن, ونىڭ ءاربىر تيىنى قاتاڭ باقىلاۋدا بولىپ, ول قارجىلاردى ەرەكشە جاعدايلارعا عانا پايدالانۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– جىل سايىن ۇكىمەتتىڭ جانە ەسەپ كوميتەتىنىڭ قورتىندىسىن تىڭداۋ – ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزداعى ەڭ ماڭىزدى, ەڭ جاۋاپتى باعىتتاردىڭ ءبىرى. وسىعان بايلانىستى بۇگىن بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋ سۇراقتارىن جان-جاقتى تالقىلادىق. جالپى ايتقاندا, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بەرگەن تاپسىرما بويىنشا ۇكىمەت بىرقاتار ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ وتىر. ارينە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ءتيىمدى بولۋى – تەك قانا بولىنگەن جانە يگەرىلگەن قاراجاتقا بايلانىستى ەمەس. ول قارجىلاردىڭ بارلىعى ناقتى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشىپ, حالقىمىزدىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋى كەرەك. بۇل – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دا العا قويعان نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان بيۋدجەتتىڭ ءاربىر تيىنى قايدا جانە قانداي ماقساتقا جۇمسالعانى الداعى ۋاقىتتا دا دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ باقىلاۋىندا بولادى. وسى باعىتتا بۇگىن كوپتەگەن سۇراق قويىلدى. ۇسىنىس-پىكىرلەر دە از بولعان جوق. ولاردىڭ بارلىعى, الداعى جۇمىستا باستى نازاردا بولادى دەپ سەنەمىز, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
سونىمەن قاتار جالپى وتىرىستا «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» كودەكسكە جانە «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» كودەكسىن قولدانىسقا ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. بۇل قۇجاتتىڭ شەڭبەرىندە بازالىق سالالارداعى وتاندىق كومپانيالارعا وزدەرىنىڭ اعىمداعى وتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, توتەنشە جاعداي رەجىمىنەن كەيىن ەكونوميكالىق ءوسۋدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قاراجاتتى بوساتۋ باعىتتارىندا تۇزەتۋلەر ۇسىنىلادى.
ەكىنشى وقىلىمدا بىرقاتار باسقا دا زاڭ جوباسى قولداۋ تاپتى.
