سارتر مەن شولوحوۆ ءھام نوبەل سىيلىعى
اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن كەشەگى كەڭەس ءداۋىرىنىڭ كەمەڭگەرى ميحايل شولوحوۆتى وسىرگەن ءھام كۇرەسكەر ادام, تالانتتى قالامگەر رەتىندە قالىپتاستىرعان دون وزەنىنەن باستادىق. دوننىڭ سۋىن كەشپەسەك تە, سامالىن سەزىنبەسەك تە – شولوحوۆ قالامىمەن ەلەستەتكەندەي بولدىق. ءوز ۋاقىتىندا شولوحوۆتىڭ جازۋشىلىق تالانتىن دالەلدەپ, ءتىپتى نوبەل سىيلىعىن الىپ بەرگەن دە وسى قاسيەتتى دون.
قازاق ءباسپاسوز بەتتەرىندە سارتردىڭ: «نوبەل سىيلىعى شولوحوۆقا بەرىلمەي تۇرعاندا مەن مۇنداي قۇرمەتتى قابىلداي المايمىن», دەگەن ءسوزى جازىلىپ ءجۇر. اقيقاتىندا, كونتەكستە ول تەك شولوحوۆتى عانا ەمەس, نەرۋدا مەن اراگوندى دا اتاپ ايتادى. ويىمىزدى تارقاتساق, 1964 جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن فرانتسۋز ەكزيستەنتسياليسى جان پول سارترعا بەرۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. بىراق وي ەركىندىگىن بارىنەن بيىك قويعان سارتر سىيلىقتى الۋدان سانالى تۇردە باس تارتتى. ول تابيعاتىنان اتاق-داڭق جازۋشىنى قۇردىمعا كەتىرەدى دەپ ساناعان ادام. وسى ءۇشىن سارتر نوبەلگە دەيىن دە ءبىرتالاي ماراپاتتاردان بويىن اۋلاق ۇستادى, ءتىپتى كوللەج دە فرانستا وقۋعا شاقىرسا دا بارعان جوق. سارترلىق كوزقاراسىنا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ادال بولدى. ول ايگىلى سىيلىقتان باس تارتقان سوڭ پاريجدە شۆەدتىك جۋرناليستەرگە جاساعان بايانداماسىندا وڭتۇستىك امەريكانىڭ بىرەگەي جازۋشىسى نەرۋدانىڭ نوبەلدى الماعانىن جانە بۇل سىيلىققا ابدەن لايىق اراگوننىڭ كانديداتۋراسى ءتىپتى تالقىلانباعانىن ايتادى. سونداي-اق پاستەرناكقا بۇيىرعان سىيلىق شولوحوۆقا بەرىلمەگەنىنە اشىنادى. فيلوسوف-قالامگەردىڭ بۇل ءسوزىنىڭ كەلەسى, ياعني 1965 جىلى شولوحوۆتىڭ جۇلدىزى جانىپ, نوبەل سىيلىعىن الۋىنا اسەرى بولدى دەپ سانامايمىز ء(وز پىكىرىمىز, ارينە). ءدال سول ۋاقىتتا «تىنىق دون» بۇكىل الەم بويىنشا جاپپاي وقىلىپ, اۋدارىلىپ, تارالىمى ۇزىن سانى 130 ميلليونعا جەتكەن بولاتىن. وسىلايشا سارتردىڭ نوبەل ماڭايىنداعى ادىلەتسىزدىككە قارسى ويى اقتالىپ, دوننىڭ ءتول پەرزەنتىنە اتاقتى نوبەل سىيلىعى بۇيىردى.
افريكاعا شولوحوۆ كەرەك پە؟
سول شولوحوۆتىڭ تۋعانىنا بيىل 115 جىل تولىپتى. رەسەيلىك ادەبي گازەت-جۋرنالداردان اڭداعانىمىزداي, اۆتوردىڭ 1956 جىلى جازعان «ادام تاعدىرى» («سۋدبا چەلوۆەكا») اڭگىمەسى مەرەيتوي اياسىندا سۋاحيلي تىلىنە اۋدارىلىپ, قارا قۇرلىقتاعى تانزانيادا جارىق كورىپتى. سوعىس تاقىرىبىن قاۋزاعان بۇل اڭگىمە العاش جاريالانعاندا وقىرمان ساناسىن ءدۇر سىلكىندىرىپ, قۇبىلىس دەپ باعالانعان ەدى. اراعا شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت سالىپ افريكالىقتاردىڭ تىلىنە تارجىمالانعان كىتاپتىڭ كوركەم اۋدارماسىن دار-ەس-سالامداعى رەسەيلىك عىلىم جانە مادەنيەت ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جاساعان. ەندى تانزانيالىق «Ndanda Mission press» باسپاسىنان 1000 دانامەن باسىلىپ شىققان شولوحوۆ شىعارماسىن افريكالىقتار مەكتەپتەر مەن كىتاپحانالاردان وقي الادى. ايتا كەتەيىك, بۇگىنگە دەيىنگى الپىس جىلدان كوپ ۋاقىت ىشىندە «ادام تاعدىرى» فرانتسۋز, نەمىس, پولياك, قىتاي, ۆەتنام, ازەربايجان جانە ت.ب. تىلدەردە جاريالانعان. رەسەي كىتاپ پالاتاسىنىڭ ايتۋىنشا, شولوحوۆ تۆورچەستۆوسى جالپى سانى توقساننان اسا تىلگە اۋدارىلىپ, 105 ميلليون تيراجبەن جارىق كورگەن.
ارينە بۇل تالانتتى قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ جولىنداعى يگى باستاماعا ءبىز دە قۋانىشتىمىز. تەك, كەڭەستىك يمپەريانىڭ ءنومىرى ءبىرىنشى جازۋشىسى شولوحوۆ – 56 ميلليون حالقى بار, داپتەرى مەن كىتابىن ارەڭ تاۋىپ وتىرعان (جانە كوبى وقي المايتىن) تانزانياعا كەرەك پە دەپ ويلادىق. ەگەر افريكالىقتار راسىمەن دە شولوحوۆتى سۇيسىنە وقيتىن بولسا, قۇدايدىڭ بەرگەنى. بىراق ءبىزدىڭ سانالى ويىمىز ءھام سۋىق اقىلىمىز بۇعان سەنىڭكىرەمەيدى. ىشكى تۇيسىك مۇنى ايدىك ۇردىسكە جوريدى (ويتكەنى بۇل ءۇردىس قازاق قوعامىنا ەتەنە جاقىن). جانە شولوحوۆتىڭ افريكالىقتار تىلىنە ماقساتتى تۇردە اۋدارىلۋىنىڭ استارىنان يدەولوگيالىق تۇسىنىكتىڭ ۇشقىنىن بايقاپ قالعاندايمىز. كىم, شولوحوۆ پا؟ شولوحوۆ! 115 جىلدىق پا؟ 115 جىلدىق! وندا سۋاحيلي تىلىنە اۋدارامىز! قۇپ.
ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, وزىمىزدىكى بولماعان سوڭ, وزگەنىكىن كورە الماعاننىڭ كەبى ەمەس. ءبىر جاعى, وتكەنى تۇگەل ورىس ادەبيەتى شولوحوۆتى قۇرمەتتەپ, بۇرىن تارجىمالانباعان تىلگە اۋدارىپ جاتسا (بۇعان دەيىن سۋاحيلي تىلىنە اۋدارىلعان-اۋدارىلماعانى بەلگىسىز), ادەبيەتكە كوڭىل بولەتىنىن كورسەتەدى. جالپى, ورىس كلاسسيكتەرى باسقا تىلگە اۋدارىلۋعا مۇقتاج با؟ ارينە, مۇقتاج ەمەس. بىراق ادەبي اۋدارما ءىسى قارقىندى دامىعان ورىس قوعامى مۇقتاجدىققا قارامايدى. ايتەۋ, اۋدارىلسىن! شولوحوۆتىڭ رۋحى ريزا بولسىن! ۇيرەنەرلىك وتە-موتە جاقسى ساياسات.
قازىر ورىس وقىرمانى شولوحوۆتى وقي ما؟ وقىپ-وقىپ, تاۋىسسا كەرەك. ءارى بۇگىن دە وقىرلىق زاماناۋي ورىس پروزاسىنىڭ وكىلدەرى دە جەتىپ ارتىلادى (ارينە, تولستوي مەن دوستوەۆسكي ءالى دۇنيەگە كەلگەن جوق). دون قالامگەرىنەن بەرى تالاي ءداۋىر ءوتتى. مويىنداۋ كەرەك, شولوحوۆ ءبىزدىڭ اباي ەمەس: ءوز بيىگىندە باعالاندى ءھام الەمگە دە تانىلدى. شولوحوۆتىڭ قانىن تامىزا سۋرەتتەگەن ەلىنە ايتار ارىزى جوق, ءسىرا.
اقساعان اۋدارما
جالپى, وسى كىتاپ شىعارۋداعى ءبىرىنشى سەبەپ نە؟ سول اۆتوردىڭ مەرەيتويلىق داتاسى ما, الدە ادەبيەتكە شىن جاناشىرلىق پا؟ اقيقاتىندا, العاشقى بولجامىمىز بۇگىندە ءجيى كەزدەسەدى, ءتىپتى ۇردىسكە اينالدى. قازاق قوعامىندا دا وسى احۋال بەلەڭ الىپ وتىر. ەكىنىڭ ءبىرى كىتاپ شىعاراتىن اينالامىزعا كوزىمىز ۇيرەندى (دامىعان ەلدەردىڭ بارىندە جازۋشىسىماقتار وتە كوپ. بىراق ولاردا ءتاۋىر اۆتورلار دا جەتەرلىك. بىزدە ءبىرى بار, ءبىرى جوق). ال اۋدارما ماسەلەسىنىڭ اقساپ تۇرعانىنا ءبىرشاما ۋاقىت بولدى: وزگەرىس جوق, ءباز-باياعى قالپىندا (بالكي, الدىمەن قازىرگى ادەبيەتىمىزدى اۋداراتىن دەڭگەيگە جەتكىزىپ العانىمىز دا دۇرىس شىعار). شولوحوۆتىڭ سۋاحيلي تىلىنە اۋدارىلعانىن جازىپ وتىرىپ, اياقاستى ءوز «اۋرۋىمىز» ەسكە ءتۇسىپ, قۇلازىپ قالعانىمىز راس.
ءبىزدىڭ ابايدان باسقا كىمىمىز بار؟ ابايدى عالامنىڭ وزىق تىلدەرىنە تولىق اۋدارىپ الماي, نەگە ءبىز الەمدىك ارەناعا اسىعامىز؟ ال ماحامبەت پەن قاسىم شە؟..
ەشكىمنىڭ ەڭبەگىن ەش قىلعىمىز كەلمەيدى. سوڭعى ۋاقىتتاعى اۋدارما سالاسىنداعى ءىرىلى-ۋاقتى قوزعالىستاردى بايقاپ, كورىپ ءجۇرمىز. بىرىنە كوڭىل تولسا, ەندى بىرىنە قارنىڭ اشادى. ءتىپتى كەي جوبالار ناۋقانعا اينالىپ, كوركەم اۋدارمادان الىستاپ كەتتى. ايتەۋ, بار قۋانىشىمىز: ءولى تىنىشتىق ەمەس, از دا بولسا, ارەكەت بار. دەگەنمەن, ءبىز تانزانيا سەكىلدى كەدەي مەملەكەت بولساق, ءبىرسارى. تاعدىردىڭ جازۋى دەرمىز. باقىتىمىزعا وراي, سالىستىرمالى تۇردە بايمىز. جۇزدەن اسىپ جىعىلىپ جاتقان كلاسسيك جوق: اۋدارامىز دەسەك, قاۋقار جەتەدى.
سونىمەن ءتۇۋ شالعايداعى سۋاحيلي تىلىنە اۋدارىلعان شولوحوۆتىڭ ارمانى جوق. ال اباي بىزگە وكپەلى.
