قازاقستاننىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – يادرولىق قاۋىپسىزدىك

قازاقستاندى قانداي ەل دەسەك, ەڭ بىرىنشىدەن, بەيبىتشىلىكسۇيگىش, شەتەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق قا­رىم-قاتىناس جاساۋدى كوزدەيتىن مەملەكەت دەپ ايتار ەدىم. وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن شۆەي­تسا­رياعا ساپارمەن بارىپ قايتقان ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعا­سى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حات­شى­سى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قا­نات ساۋداباەۆ قازاقستاننىڭ وسى ۇستانىمداردان اينىماي­تىن­­دى­عىن دالەلدەپ قانا قوي­ماي, سوعان ۇيىمعا مۇشە ەلدەر وكىلدەرىنىڭ كوزدەرىن جەتكىزە ءتۇسىپ تە كەلدى. ال 2 ءساۋىر كۇنى رەسەيدىڭ “يز­ۆەستيا” گازەتىندە قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك” اتتى كولەمدى ماقا­لاسى جارىق كوردى. بۇل ماقالا “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ 3 ساۋىردەگى سانىندا تولىق بەرىلدى. ەلباسىنىڭ اشىق پىكىرگە شا­قىر­عان, ادامزاتتى مازالاپ وتىرعان وتە كۇردەلى ماسەلە جونىندە جاز­عان ويلارى وزەكتىلىگىمەن ەرەك­شە­لەنەدى. وسى ورايدا اتوم قارۋىنا قارسى, قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋ ماق­ساتىندا ەلىمىزدىڭ اتقارىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەرى جايلى, ونىڭ ىشىندە پارلامەنت قابىلداعان ماڭىزدى زاڭدار جايلى ويلارىم­دى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم. حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا الىپ ەلدەردىڭ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن اتومدىق قارۋعا جەدەل قول جەتكىزۋدى ماقسات تۇتىپ, ادام­زات بالاسىنا الاپات قاۋىپ ءتون­دىر­گەنى تاريحتان بەلگىلى. اقش پەن كسرو  سىناق ايماقتارىنداعى بەيبىت تۇرعىنداردىڭ جاعدايىنا قا­راماستان مىڭداعان جارىلىس­تار جاسادى. ونداي اپاتتىڭ زار­دا­بىن كوپ شەككەن ەلدەردىڭ ءبىرى – قازاقستان. ءشوبى شۇرايلى, سۋلى دا نۋلى مەكەندەرىمىز جارى­لىستىڭ ۋىنا بوكتى. 1949 جىلى اشىلعان سەمەي سىناق پوليگونى وڭىرگە وراسان زور زاردابىن تي­گىز­دى. 1988 جىلى حالىقتىڭ مۇڭى, كو­كەيىندەگى اششى شەرى اقىن ۇلىق­بەك ەسداۋلەت ءسوزىن جازعان, سازگەر تولەگەن مۇحامەدجانوۆتىڭ “زامان-اي” انىمەن, اسا دارىندى ءانشىمىز روزا رىمباەۆانىڭ ورىن­داۋىندا ءاربىر جاننىڭ جۇرەگىنە جەتتى. 1980-ءشى جىلداردىڭ سوڭى مەن 1990-شى جىلداردىڭ با­سىن­دا حالىق نا­رازىلىعى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. اقىن ولجاس سۇلەي­مە­نوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن “سەمەي-نەۆادا” قوزعالىسى سول تۇستا بەيبىت شەرۋ ۇيىم­داستىرىپ, ەلدىڭ تىلەگىن الىسقا جەتكىزدى. ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجىر­لى ەڭ­بەگىنىڭ, قايراتكەرلىگىنىڭ ار­قاسىندا سەمەي سىناق پوليگونى ءبىرجولا جابىلدى. ياعني, 1991 جىل­عى 29 تامىزدا ەلباسى “سە­مەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى” تاريحي جارلىققا قول قويدى. سول كەزدە تەك  سەمەي­لىكتەر عانا ەمەس, بارشا قازاق­ستان­دىقتار شىن جۇرەگىمەن قۋان­دى. 29 تامىز قازاقستاننىڭ باس­تاماسىمەن بۇگىنگى تاڭدا يادرولىق سىناقتارعا قارسى ارەكەتتەردىڭ حا­لىقارالىق كۇنى بولىپ جا­ريالاندى. بۇل تۋرالى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارى قابىل­دان­عانى بەلگىلى. اتوم قارۋى ءبىر ەلدەر ءۇشىن وزگەنى قورقىتىپ, ۇركىتۋ قۇرالى بولسا, ەندى ءبىر ەلدەرگە ساياسي-ەكو­نوميكالىق بايلانىس جاساۋ ءۇشىن ۇلكەن زيانىن تيگىزىپ وتىر. يادرولىق قارۋدان ايىرىلىپ قال­عىسى كەلمەيتىن ەلدەر دە بار. قازىر جاڭا عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ وتىر­مىز. جاڭا ءۇشىنشى مىڭجىل­دىق باس­تالدى. بۇل ادامزاتتىڭ ءور­كەنيەتكە بەت العان عاسىرى ەكەنىن ءالى دە تۇسىنگىسى كەلمەيتىن جاندار­دىڭ بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. قازاقستان – وتكەن عاسىردا-اق يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن  باس تارتقان الەمدەگى تۇڭعىش مەملەكەت. 1993 جىلى جەلتوقساندا مۇنداي باتىل قادامعا بارعان قازاقستان­دى الەم جۇرتشىلىعى تانىدى. ءبىزدىڭ ەل 18 جىلدان استام ۋاقىت بويى ءار ىسىمەن, ءاربىر ساياسي قا­دا­مى­مەن بەيبىتشىلىكتى قولدايتى­نىن دالەلدەپ كەلەدى. وسى باعىت­تاعى كوپتەگەن حالىقارالىق كەلى­سىم­دەرگە قول قويىلدى. سونداي ما­ڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى جۋىر­دا ەل پارلامەنتىندە تالقىعا ءتۇستى. 2009 جىلدىڭ سوڭىنا تامان پارلامەنت ماجىلىسىنە ۇكىمەت­تەن اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋعا قاتىستى ءتورت حالىقارالىق قۇجاتتى بەكىتۋ­دى كوزدەيتىن زاڭ جوبالارى كەلىپ ءتۇستى. ولار: “يادرولىق اۆاريا جاعدايىنداعى نەمەسە رادياتسيالىق اۆاريا جاعدايىنداعى كومەك تۋ­رالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى”, “يادرولىق اۆاريا تۋرالى جەدەل حابارلاۋ جونىندەگى كونۆەن­تسيانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى” جانە “پايدالانىلعان وتىنمەن جۇمىس ىستەۋ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى جانە راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى بىرىكتىرىلگەن كونۆەنتسيانى راتي­في­كاتسيالاۋ تۋرالى” زاڭ جوبالارى. پالاتا شەشىمىنە سايكەس ءماجى­لىستىڭ  حالىقارالىق ىستەر, قور­عا­نىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتى وسى جوبالاردى جۇمىسقا الىپ, تال­قىعا شىعارۋعا جەدەل دايىندادى ء(وزىم وسى زاڭ جوبالارى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ تاعايىندالدىم). پالاتانىڭ بار­لىق سالالىق كوميتەتتەرى وڭ قو­رى­تىندىسىن بەردى. جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇندەرىندە وتكەن ءما­جىل­ىس­تىڭ جالپى وتىرىسىندا بۇل جو­با­لار تۇتاسىمەن كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلىپ, تالقىعا سالىندى. ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2007 جانە 2008 جىلدارداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازىر ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتي­كا­سىنىڭ نەگىزىن قۇرۋ, يادرولىق ەنەر­گەتيكا سالاسىن دامىتۋ باعى­تىندا بەلسەندى جۇمىستار ءجۇر­گىزىلىپ جاتىر. وسىعان وراي اتال­عان كونۆەنتسيالاردى زاڭ تۇرىندە بەكىتۋدىڭ ماڭىزى زور. جەكە الساق, ونىڭ ىشىندە “يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى كون­ۆەنتسيا” يادرولىق قوندىرعىلار قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي ارنالعان العاشقى حالىقارالىق قۇقىقتىق قۇجات بولىپ تابىلادى. ول ۆەنا قا­لاسىندا 1994 جىلعى 17 ماۋ­سىم­­دا قابىلدانعان. قازىرگى كەزدە وسى كونۆەنتسياعا قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەردىڭ سانى 65-كە جەتتى. قا­زاق­ستان كونۆەنتسياعا قاتىسۋشى رەتىندە 1996 جىلعى 20 قىركۇيەكتە قول قويدى. كونۆەنتسيا يادرولىق قاۋىپ­سىز­دىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قول جەت­كىزۋگە, جەكەلەگەن ادامداردى, تۇتاس قوعامدى جانە قورشاعان ورتانى مۇنداي قوندىرعىلاردان شىعاتىن يونداۋشى ساۋلەلەردىڭ زياندى اسەرىنەن قورعاۋ ءۇشىن رادياتسيا­لىق قاۋىپتەن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالدارىن جاساۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق, راديولوگيالىق سالدا­رى بار اپاتتاردى بولدىرماۋدى كوزدەيدى. ال “يادرولىق اۆاريا تۋرالى جەدەل حابارلاۋ جونىندەگى كونۆەن­تسيا” يادرولىق اۆاريالاردى بول­دىر­­ماۋعا جانە ەگەر ولار بولعان جاع­داي­دا ولاردىڭ ترانسشە­كارا­لىق را­دياتسيالىق سالدارىن با­رىن­شا ازاي­تۋ ماقساتىندا مەم­لە­كەتتەردىڭ يادرولىق اپاتتار تۋرالى ءتيىستى اقپا­راتتاردى جەدەل بەرۋىنە باعىت­تالعانىن باسا ايتا كەتكەن ءجون. بىزگە تابىس ەتىلگەن مالىمەت­تەر­گە سۇيەنسەك, يادرولىق اپات­تار­دىڭ زارداپتارى كوبىنەسە ترانس­شە­كارالىق سيپاتتا بولادى ەكەن. سوندىقتان يادرولىق اپات تۋرالى ءتيىمدى حابارلاۋ جۇيەسىن قۇرۋ ونىڭ كەلەڭسىز سالدارىن ازايتۋ­دىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابى­لادى. وسى كونۆەن­تسيا­نى راتيفي­كا­تسيالاۋ ەلىمىزدىڭ يادرو­لىق اۆاريالار تۋرالى جەدەل حابارلاۋدىڭ حالىق­ارالىق جۇيە­سىنە بىرىگۋىنە, وزگە ەل اۋماعىندا وسىنداي اپات بولعان جاعدايدا ەلىمىزدىڭ حالقىن جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋدا جەدەل جانە ءتيىم­دى شارالار قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سول سەكىلدى “يادرولىق اۆاريا جاعدايىنداعى نەمەسە رادياتسيالىق اۆاريا جاعدايىنداعى كومەك تۋرا­لى كونۆەنتسيا” اتاۋى ايتىپ تۇر­عان­داي, يادرولىق اپات نەمەسە را­دياتسيالىق اپاتتى جاعداي ورىن العاندا ولاردىڭ زارداپتارىن ازايتۋ ءۇشىن جانە راديواكتيۆتى شىعارىندىلار اسەرىنەن ءومىردى, م ۇلىكتى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋعا كىدىرىسسىز كومەك بەرۋگە ءجار­دەمدەسۋ ماقساتىندا حالىقارا­لىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. وسى كونۆەنتسيانى قازاقستان­نىڭ زاڭ تۇرىندە بەكىتۋى حالىقارا­لىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن يادرولىق جانە رادياتسيالىق اۆا­ريا­لارعا وراي ارەكەت ەتۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن جانە وسىنداي اپاتتاردىڭ زارداپتارىن جويۋ كەزىندە, قاجەت بولعاندا, حا­لىقارالىق كومەكتى تارتۋعا جاعداي تۋعىزاتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. ال پايدالانىلعان وتىنمەن جۇ­مىس ىستەۋ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى جانە راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى بىرىكتىرىل­گەن كونۆەنتسياعا قازاقستان 1997 جىلى قىركۇيەك ايىندا قول قوي­عان. كونۆەنتسيانىڭ نەگىزگى ماق­ساتى ۇلتتىق شارالاردى جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى, ونىڭ ىشىندە ءتيىستى جاعدايلاردا قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى تەحنيكا­لىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جو­لىمەن بۇكىل الەمدە پايدالا­نىل­عان وتىنمەن جانە راديواك­تيۆ­تى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ قاۋىپسىزدىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋ جانە ونى قولداۋ بو­لىپ تابىلادى. وسى كونۆەنتسيانى راتيفيكا­تسيا­لاۋ قازاقستاننىڭ پايدالا­نىل­عان وتىنمەن جانە راديواك­تيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ­دىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ءساي­كەس قاۋىپسىز جۇيەسىن جاساۋ نيە­تىن ايعاقتايدى. سول ارقىلى قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالا­سىن­داعى حالىقارالىق ىنتىماق­تاستىعىن ودان ءارى دامىتۋعا ىق­پال ەتەتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءتيىستى مي­نيسترلىگى كانادامەن, فرانتسيا­مەن, جاپونيامەن جانە ءۇندىس­تان­مەن اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماق­ساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى ۇكى­مەت­ارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويۋعا ازىرلىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. اتالعان حالىقارالىق كونۆەن­تسيا­لاردى زاڭدىق تۇردە بەكىتۋ يادرو­لىق قىزمەت قاۋىپسىزدىگى جۇيە­سىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە قاجەت حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس نەگىزگى قۇقىقتىق قۇرالدار ەن­گىزۋ­گە, سونىڭ ارقاسىندا اتوم ەنەر­گياسىمەن بايلانىستى قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدا حالىقتى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ دەڭگەيىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك جاسايدى. سونىمەن قاتار, بۇل قۇجاتتاردى بەكىتۋ ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ ءجونىن­دەگى شارالاردى جاقتايتىندىعىن كورسەتەدى جانە وسى سالاداعى ساياسي باعىتىنىڭ وزگەرمەيتىندىگىن راستايدى. سونداي-اق, يادرولىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى قا­زاقستاننىڭ زاڭناماسىن حالىق­ارالىق نورمالارمەن ۇيلەستىرۋگە, اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ باعىتىندا ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاس­تى­عى­نىڭ ودان ءارى دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى تالقى­لاۋ­دان كەيىن اتالعان زاڭ جوبا­لارىن تولىقتاي ماقۇلداۋ جونىندە ورتاق شەشىمگە كەلدى. بىزدەن كەيىن وسى قۇجاتتاردى قولعا العان سە­ناتتاعى ارىپتەستەرىمىز دە اتالعان كونۆەنتسيالاردى بەكىتۋدى كوزدەي­تىن زاڭداردى قابىلداسا, مەم­لە­كەت باسشىسى وسى ماڭىزدى قۇجات­تارعا 3 اقپان كۇنى قول قويدى. بيىل قازاقستان ەقىۇ-عا ءتور­­اعالىق ەتۋ مىندەتىن اتقارىپ جا­تىر. ەلباسى ءوز ۇندەۋىندە مەم­لەكەتىمىزدىڭ باستى مۇراتىن جاريا ەتتى. مۇندا دا ەلىمىز الەمگە بەي­بىت­شىلىكسۇيگىش ۇستانىمدارىن, ءومىر­شەڭ باستامالا­رىن, مىزعىماس ءبىر­لىك­كە الىپ كەلەتىن سەنىم, ۇلگى بو­لارلىق ءداستۇر, اشىق ۇنقاتىسۋ الا­ڭىن ورناتۋ جانە دىنارالىق ءتوز­ىمدىلىك باعىتتارىن ۇران رەتىندە ۇسىنىپ وتىر. بارشا حالقىمىز قازىر تى­نىش­تىق ورناتۋداعى قازاق­ستان­نىڭ ۇلگىسى الەمگە كەڭىنەن تانى­لىپ, ەلىمىزدەگى ىنتىماق ءوز جا­را­سىمىن تابا بەرگەي دەگەن تىلەكتىڭ ۇستىندە. ساۋىرباي ەسجانوۆ, ءماجىلىستىڭ  حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.