بۇلاردىڭ قاتارىنا: قازاقستانعا دا جايىلعان COVID-19 عالامدىق ىندەتىمەن كۇرەسۋ, قازاقستاننىڭ تۇركىستان وبلىسىنداعى تەحنوگەندىك اپاتتاردان (ارىس قالاسىنداعى اسكەري بولىمشەنىڭ وق-ءدارى قويماسىنداعى جارىلىستارعا, سونداي-اق ماقتاارال اۋدانىنداعى سۋ تاسقىنىنا وراي) زارداپ شەككەندەرگە ءتيىستى كومەك كورسەتۋ ءۇشىن اسا ءتيىمدى, دۇرىس جانە ۋاقتىلى شەشىمدەر قابىلداۋ, ۇلتتىق زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى دەموكراتيالاندىرىلعان ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ, سونداي-اق ءارتۇرلى وزگە دە باعدارلار بويىنشا كوپتەگەن باسقا دا جەتىستىكتەر جاتادى.
2019 ج. مەن 2020 ج. ورتاسىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ, كورەگەن ساياساتكەر جانە كورنەكتى ديپلومات رەتىندەگى ءوزىنىڭ اسا جوعارى بەدەلىن تاعى ءبىر رەت كورسەتتى جانە دالەلدەدى.
ايگىلى ەلدەستىرۋشىلەر: "ەشكىم حالىقارالىق ديپلوماتيانى اتقارۋ قابىلەتىمەن تۋىلمايدى", - دەپ ايتادى. شىنىندا دا, ءوز ەلىنىڭ باسقا مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناسىن باسقارۋ, جاھاندىق, قۇرلىقتىق جانە وڭىرلىك جاعدايدى جاقسى ءتۇسىنۋ, سونداي-اق سىرتقى قوعامدارمەن بايلانىس ورناتۋ, شەتەلدىك ۇكىمەتتەرگە جانە ولاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەرىنە ىقپال ەتۋ, شارتتار مەن كەلىسىمدەردى جاساسۋ, قارارلاردى ىلگەرىلەتۋ, ماڭىزدى سالدارى بار قيىن كەلىسسوزدەردى جۇرگىزۋ, قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋ جانە مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ سىندى قابىلەتتەرمەن بۇل جالعانعا ەشكىم كەلە الماس. بۇل سىرتقى ساياسي قىزمەتتەگى كوپجىلدىق ەڭبەك ءوتىلى, تيەسىلى كاسىبي مانساپ ارقاسىندا قالىپتاسۋى كەرەك داعدىلار.
تەك اقىلمان جانە كورنەكتى تۇلعالار عانا, ديپلوماتيا مەن ساياساتتى بىرگە جۇرگىزۋگە ءتيىستى العىشارتتاردى قامتاماسىز ەتە الادى, ويتكەنى مەملەكەتتىك ءىس-ارەكەتتىڭ اتالمىش ەكى بولەك ءتۇرى – ءبىر-بىرىنە تەڭ ەمەس.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا, ونىڭ مانسابىنداعى وسىنشا ماڭىزدى كەزەڭدە, كوشباسشىلىقتى ءتيىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن اتالمىش سالالارداعى داعدىلاردى وڭتايلى ۇشتاستىرا العانى ءۇشىن تاڭ قالاتىنىمدى ءارى زور قوشەمەتىمدى بىلدىرەمىن.
سىرتقى ساياسي قىزمەتىمنىڭ بارىسىندا, كەي كەزدە تەك ساياسي بايلانىستاردىڭ ارقاسىندا عانا ديپلوماتيالىق لاۋازىمعا يە بولىپ, ەلدەستىرۋشىلىكتى جۇرگىزەتىن تۇلعالاردىڭ دا از ەمەستىگىن بايقادىم. قازىرگى جاھاندىق ديپلوماتيانىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە ءتيىمدى ەمەستىگى – ساياسي تاعايىندالۋشىلار ونى كەيدە دۇرىس تۇسىنبەيتىندىگىنىڭ, ءارى ونىڭ بىلىكتى رەسۋرستارعا تاپ بولعاندىعىنىڭ ارقاسى دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا, ەڭ جاقسى ديپلوماتيانى تەك سىرتقى ساياساتتىڭ كاسىپقويلارى عانا جۇزەگە تيەسىلى اسىراتىندىعىنا سەنىمدىمىن.
الايدا, كەيدە ءبىز دانىشپان ليدەرلەر تاراپىنان, ساياساتتىڭ ديپلوماتياعا ەمەس, ديپلوماتيانىڭ ساياساتقا جوعارعى دەڭگەيدە ىقپال ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن قاراما-قارسى جاھاندىق ءۇردىستى بايقاۋدامىز. بۇل بايلامدا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشىسى جانە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىرزانىڭ ءيننوۆاتيۆتى ءارى سەرپىلىستى تاڭداۋ جاساپ, ۋاقتىلى, وزەكتى جانە وتە قاجەت شەشىم قابىلداپ, كاسىبي ديپلومات, بۇرىنعى قر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ق.توقاەۆ مىرزانىڭ كانديداتۋراسىن ونىڭ ءوز ءىزباسارى رەتىندەگى قازاقستان پرەزيدەنتى قىزمەتىنە ۇسىنۋى – ماعان, مانساپتىق ديپلوماتقا, قاتتى اسەر ەتتى.
ارينە, ۋاقىت وتە كەلە ۇلتتىق ديپلوماتيا قىزمەتتەرى باسشىلارىنىڭ جالپىۇلتتىق ساياسي ليدەرلەرگە: ۇكىمەت, پارلامەنت جانە مەملەكەت باسشىلارىنا اينالۋى وتە قيسىندى, تىم زاڭدى نارسە. وسىلايىنشا ق.توقاەۆ مىرزا, دوستاس قازاقستاننىڭ پاراساتتى باسشىسى, لايىقتى پرەزيدەنتى بولىپ سايلانباس بۇرىن پرەمەر-مينيستر (1999-2002 جج.) ءارى پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى (2007-2011 جج. جانە 2013-2019 جج.) لاۋازىمدارىن وتە شەبەر ورىندادى.
ق.توقاەۆ مىرزا – "بۇل قالاي بولدى: بەيجىڭدەگى تولقۋلاردىڭ حرونيكاسى (04.1989-06.1989)" (1993), "بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى: الەمگە قىزمەت ەتۋدىڭ جارتى عاسىرى" (1995), "تاۋەلسىزدىك تۋى استىندا" (1997), «جاھاندانۋ ۇردىسىندەگى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى» (2000), "قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ديپلوماتياسى" (2001), "ازامات. كەمەل توقاەۆ. ءومىرى مەن تاعدىرى" (2003, بىرلەسكەن اۆتورلىقتا), "بەلاسۋ" (2003)/ "بەلاسۋ. قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ەستەلىكتەرى" (Global Scholarly Publications, نيۋ-يورك, نيۋ-يورك, 2004), "قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى" (2004, 2005, جاڭا رەداكتسيا), "اكە تۋرالى تولعانىس" (2005), "نۇر مەن كولەڭكە" (2007), "تاريح جاساعان تۇلعa" (2010), سونىمەن قاتار وزگە دە ادەبي جاۋھارلاردىڭ (ونەرىندەگى ۇزدىك تۋىندىلاردىڭ, كىتاپتاردىڭ) تاماشا اۆتورى, سونىمەن بىرگە ماقساتتى اۋديتوريالاردى ءتانتى ەتەتىن مايتالمان وراتور. 2019 جىلعى ماۋسىمداعى يناۋگۋراتسيالىق سوزىندە, 2019 جىلعى قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا, سونداي-اق 2020 جىلدىڭ ناۋرىز-مامىر ايلارىنداعى COVID-19 ىندەتىنە قارسى كۇرەسۋ تۋرالى مالىمدەمەلەرىندە, ول وقىرمان ءارى تىڭدارمان قاۋىمىن تاماشا ۇسىنىستارىمەن, ايقىن ماقسات پەن مىندەتتەرىمەن, ءتىپتى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا بىلگىرىلگەن ناقتى, پراگماتيكالىق, ۇتقىر, زور ءمانى بار ەسكەرتۋلەرىمەن تاڭقالدىرىپ, ءوز جاعىنا قاراتىپ, اۋدارىپ الدى, دارا ءدۇلدۇل ەكەندىگىن تاعى دا قۋاتتادى.
ونىڭ ىنتالاندىرۋشى سوزدەر جانە باياندامالار, قازاقستان تۇرعىندارى تاراپىنان ۇلكەن ىقىلاسپەن قابىلدانىپ, وتاندىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ءتيىستى جوعارى باعالارىنا يە بولدى, ويتكەنى پرەزيدەنت توقاەۆ وسىنداي قىسقا مەرزىمدە كوپتەگەن وتكىر ماسەلەلەرگە ءتيىستى شەشىمدەرىن تاپتى. ەكىنشى پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋ الدىنداعى ۋادەلەرى, اتاپ ايتقاندا, 2020 جىلى بۇكىل الەمدە مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بىرەگەي ءتاسىلى رەتىندە تانىمال بولعان "حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت" اتتى ماڭىزدى تۇجىرىمداماسى اياسىنداعى ۋاعدالار, لايىقتى دەڭگەيدە ىسكە اسۋدا.
بيىل قازاقستان جانە حالىقارالىق قوعامداستىق, X عاسىردىڭ عۇلاما عالىمى, كورنەكتى فيلوسوف پەن اعارتۋشى, باتىسقا الفارابيۋس ەسىمىمەن تانىس ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ (870 - 950 جج.) 1150-ءشى جىلدىعىن اتاپ وتۋدە. ول ورتاازيالىق سىرداريا وزەنىنىڭ بويىنداعى فاراب (وتىرار) قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى (قازىرگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى). ەڭبەكتەرىن ساياسي فيلوسوفيا, مەتافيزيكا, ەتيكا جانە لوگيكا سالالارىندا جازىپتى. ول, سونىمەن قاتار, كوسمولوگيا, ماتەماتيكا جانە مۋزىكا سالاسىنداعى كەمەڭگەر عالىم, ءارى ايگىلى زاڭگەر بولىپتى. يسلامدىق فيلوسوفيالىق داستۇردە ونى, جەر-جاھاننىڭ ء"بىرىنشى مۇعالىمى" رەتىندە تانىمال بولعان اريستوتەلدەن كەيىن, الەمنىڭ «ەكىنشى ۇستازى» دەپ اتاعان. ءوزىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى, اسىرەسە دانا پالساپالىق تراكتاتتارى ارقىلى ول ءارى باتىسقا, ءارى شىعىسقا دا تانىمال بولدى. مەن قازاقستان ۇكىمەتى مەن حالقىن وسى ايتۋلى مەرەي تويىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن!
اتاپ وتەر جايت, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءوزىنىڭ "قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى جايىنداعى تراكتاتى" (بۇل عىلىمي ەڭبەك – ءمىنسىز مەملەكەت تۋرالى وتىز جەتى ءسوز-تولعانىس) شەڭبەرىندەگى 27-ءشى سوزىندە مۇنداي ءبىر تۇجىرىمعا كەلدى: "قايىرىمدى قالانى ءاربىر كەز كەلگەن ادام بيلەي بەرمەكشى ەمەس, ويتكەنى ەل بيلەۋ ەكى نارسەگە بايلانىستى: بىرىنشىدەن, ادامنىڭ ءوز جاراتىلىسىندا ەل بيلەۋگە قانشالىق ءازىر ەكەنىنە بايلانىستى, ەكىنشىدەن, ادامنىڭ ەرىكتەن قۋات الىپ وتىراتىن جاعدايى مەن قابىلەتىنە بايلانىستى. جاراتىلىسىندا ەل بيلەۋگە كىم بەيىم بولسا, بيلىك سونىڭ ۇلەسىنە تيمەك".
ءال-فارابي بۇل تۋرالى جوعارىدا جازعان سياقتى, مەن ق.توقاەۆ مىرزانىڭ ءدال وسىنداي بيلەۋشى ەكەندىگىنە شىن جۇرەكتەن سەنىمدىمىن. سەبەبى ول شىنىمەن دە, مەملەكەتتى پرەزيدەنت رەتىندە باسقارۋعا بەيىم ءبىر تۇلعا – ءارى ءوزىنىڭ تابيعي قاسيەتتەرى تۇرعىسىنان, ءارى ساياسي مانساپ جىلدارىندا الىنعان قۇندى داعدىلارى ارقاسىندا.
بۇنىڭ ۇستىنە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ, ديپلومات مەن ساياساتكەر رەتىندەگى تابىستى مانسابى اياسىندا, قازاقستانعا ۇزاق جىلدار بويى ءتيىمدى دە وڭتايلى, سىندارلى قىزمەتىن كورسەتە ءبىلدى. مەملەكەتتىك ورگاندارداعى ءارتۇرلى لاۋازىمدارىندا ول ءوزىنىڭ ىسكەر تۇلعا ەكەندىگىن بىرنەشە رەت دالەلدەي الدى. ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىمىنداعى ايتۋلى جۇمىسىن دا توقاەۆ مىرزا ءدال وسىنداي ءتيىمدى ناتيجەلىلىكپەن ءارى وتانسۇيگىشتىك قۇلشىنىسپەن جۇزەگە اسىرۋدا.
وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, مەن جوعارى مارتەبەلى قاسىم-جومارت توقاەۆ مىرزانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىنداعى ابىرويلى قىزمەتىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ماڭىزدى مۇشەسى, سونداي-اق حالىقارالىق بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك جانە ادامي دامۋ ۇدەرىستەرىنە ءتۇيىندى ۇلەسىن قوسۋشىسى رەتىندە جاھاندىق مارتەبەسىن قۇرۋدى جالعاستىرا وتىرىپ, افريكا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىن ودان دا ءارى جانداندىرار دەپ ۇمىتتەنەمىن. افريكا – بۇل سانى ءبىر ميللياردتان استام ادامنان, كوبىنەسە جاس, جىگەرلى ءارى جاڭاشىل تۇلعالاردان تۇراتىن, 55 ەلدى قامتىعان ءارالۋان قۇرلىق بولىپ تابىلادى. افريكا, سونىمەن بىرگە, قازاقستانمەن ەكونوميكالىق جانە ونەركاسىپتىك ىنتىماقتاستىق, ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالار, قارجىلىق قىزمەتتەر, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم, اكادەميالىق الماسۋلار, بىرلەسكەن عىلىمي جوبالار, مادەني دوستىقتار جانە ادام بايلانىستارى سياقتى كوپتەگەن سالالارداعى ءوزارا ءتيىمدى قاتىناستارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋدىرىپ, قارقىندى دامىپ كەلەدى. وڭتۇستىك افريكانىڭ پرەزيدەنتى سيريل راماپوسا مىرزا, شتاب-پاتەرى ادديس-ابەبادا ورنالاسقان جالپىكۇرلىقتىق قۇرىلىم – افريكا وداعىنىڭ قازىرگى توراعاسى. افرووداق – بارلىق افريكا حالىقتارىنىڭ ۇيىمى. بۇگىنگى تاڭدا ول دامۋ كۇن تارتىبىنە اسا كوڭىل ءبولىپ, ونى بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋدا. قازاقستاندى الداعى جىلداردا وسى ۇدەرىستە ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا شاقىرامىن. وسىعان بايلانىستى مەن ەلشى قانات تۋمىشقا جانە قول استىنداعى قازاقستاننىڭ پرەتورياداعى ەلشىلىگى پەرسونالىنا العىسىمدى بىلدىرەمىن, ويتكەنى ولار وڭتۇستىك افريكا جانە ءوڭىردىڭ وزگە دە ەلدەرىمەن سەنىمدى, جىلى ءارى دوستاس قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ ءۇشىن قاجىرلى ەڭبەك ەتۋدە.
ءتاڭىر نۇرىن جاۋىپ, وڭتۇستىك افريكا مەن قازاقستاندى جارىلقاپ, جاھاندىق ىندەتتىڭ وسىناۋ قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە ولاردىڭ حالىقتارىن قۇتقارا كورسىن!
ۆيكتور زازەراج
وڭتۇستىكافريكالىق قوعام قايراتكەرى, كاسىپكەر,
توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى
