الاش جۇرتىنىڭ تىلەگىن تۋ عىپ كوتەرگەن, نامىس قىپ قايراعان, قىسىلعاندا قاي قازاق بولماسىن ەسىمىن مەدەت كورگەن, XVIII عاسىردا جوڭعار ەزگىسىندە جۇتىلۋعا شاق قالعاندا ازاتتىق تۋىن كوتەرگەن حان ابىلايدىڭ ەسىمى ەلدىڭ جۇرەگىنە الا بوتەن جاقىن. ونىڭ باتىلدىعى, قاراعايعا قارسى ءبىتكەن بۇتاقتاي قايسارلىعى, دانالىعى, سەرگەك تە سەزىمتال كورەگەندىگى تۋرالى ەل اراسىنا كەڭ تاراعان عاجايىپ اڭىز-اڭگىمەلەر, شىتىرمان حيكايالار, تاماشا جىر-داستاندار از ەمەس.
الاش جۇرتىنىڭ تىلەگىن تۋ عىپ كوتەرگەن, نامىس قىپ قايراعان, قىسىلعاندا قاي قازاق بولماسىن ەسىمىن مەدەت كورگەن, XVIII عاسىردا جوڭعار ەزگىسىندە جۇتىلۋعا شاق قالعاندا ازاتتىق تۋىن كوتەرگەن حان ابىلايدىڭ ەسىمى ەلدىڭ جۇرەگىنە الا بوتەن جاقىن. ونىڭ باتىلدىعى, قاراعايعا قارسى ءبىتكەن بۇتاقتاي قايسارلىعى, دانالىعى, سەرگەك تە سەزىمتال كورەگەندىگى تۋرالى ەل اراسىنا كەڭ تاراعان عاجايىپ اڭىز-اڭگىمەلەر, شىتىرمان حيكايالار, تاماشا جىر-داستاندار از ەمەس.
«...وزگە ەل وكىلدەرىنە قازاق حاندارى ىشىنەن نەعۇرلىم ايگىلىسى دە, حالىق ادەبيەتىندە كوركەم بەينەسى جارقىن ماداقتالعانى دا ابىلاي ەكەنى كامىل... ول جونىندەگى كونە سوزدەردىڭ كوپتىگى سونشالىق ابىلايناما دەپ اتارلىق مول تۋىندىلار شوعىرى جاسالعان. ورىس حالقىنىڭ تاريحىندا بىلينا – جىرلاردىڭ ەڭ كوبى ەرتەدەگى «كۇن ديدارلى كنياز» ۆلاديمير داۋىرىنە ارنالعان دەسەك, قازاقتىڭ تاريحي-ەتيكالىق ولەڭ-جىرلارىنىڭ اسا كورنەكتى بولىگى دە ابىلاي جانە ونىڭ اينالاسىنداعى باتىرلارعا, بيلەرگە, شەشەندەرگە باعىشتالعان...» دەپ, جازدى بەلگىلى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, پروفەسسور راحمانقۇل بەردىباەۆ (ابىلاي حان. الماتى. «جازۋشى» 1993, 4-بەت).
تاتىعارا جىراۋدىڭ «كەبەجە قارىن, كەڭ قۇرساق» دەپ باستالاتىن جىرىندا تسين يمپەرياسى مەن ابىلاي جاساقتارى اراسىندا بولعان شابۋىل سيپاتتالادى.
«كەبەجە قارىن, كەڭ قۇرساق
ارتىق تۋعان ابىلاي
كوتەرە كور بۇل ءىستى:
كوپ قىتايدىڭ جىلقىسى,
تۇرىمتايداي قۇنىستى,
جاۋ جاعادان العاندا,
يت ەتەكتەن العاندا,
ەر ابىلاي قورىققان جوق,
اشەيىن ەڭكەيە بەرە جىلىستى.
باسەنتيىن ولجاباي,
ونى دا مەن ەر كوردىم,
وق جىبەرىپ ۇرىستى».
ابىلاي باستاعان قازاق اسكەرلەرى سان جاعىنان كۇشى باسىم قىتاي-ءمانجۇر اسكەرلەرىمەن تابان تىرەپ ۇرىس سالا الماي, شەگىنە سوعىسادى. ساربازداردىڭ ەڭسەسى تۇسكەنىن كورگەن تاتىعارا جىراۋ ولاردىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن كوتەرىپ, نامىسىن قايراۋ ءۇشىن, وسى جىردى تابان استىندا سۋىرىپ سالىپ, جىرلاعان.
بۇل جىردى كەزىندە قازاق عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ ورىس تىلىنە قارا سوزبەن اۋدارعان.
جىرداعى وقيعا 1756 جىلى بولعان. «دانا ءامىرشى, كورەگەن ديپلومات ابىلاي شىعىستان شىققان جاڭا جۇرتتىڭ توپان سۋىنداي قاۋىپتى ەكەنىن بىردەن تانيدى, ونى توقتاتۋ ءۇشىن قاجىر-قايراتپەن قوسا, اقىل-پاراسات, ءادىس-ايلا كەرەگىن, بىرەر كۇندىك ەمەس, ۇزاق زامانعا ەسەپتەلگەن جۇيەلى ساياسات قاجەتىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا جوڭعارياداعى تسين باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكە دەم بەرەدى. قازاق ورداسىنىڭ اسكەري كۇشىن توپتاپ, جانكەشتى ۇرىسقا ازىرلەنەدى. اقىرى, 1756 جىلى جازدا ءمانجۋ-تسين اسكەرى حاداحا جانە داردانا دەيتىن قولباسىلارىنىڭ باسشىلىعىمەن وڭتۇستىك جانە تەرىستىك تاراپتان, ەكى لەك بولىپ, قازاق دالاسىنا قاراي قاپتاي توگىلگەندە, ابىلاي ءۇش الاشتان قۇرالعان قالىڭ قولدى باستاپ, قارسى شىعادى.
1756 -1757 جىلدارداعى قازاق-قىتاي سوعىسىنىڭ تاريحى ءالى جازىلعان جوق. بۇل ءبىزدىڭ قاھارمان حالقىمىزدىڭ ەرلىك شەجىرەسىندەگى وزگەشە ءبىر تاراۋ. سوڭعى كەزدە تابىلعان ناقتى تاريحي قۇجاتتارعا قاراعاندا, جاز بويعى قانتوگىس – الما-كەزەك شابۋىل, يتجىعىس كۇرەس ۇستىندە وتەدى. قازاقتارمەن بىرگە ءامىرسانا باستاعان قالماق شەرىگى دە قايتپاي سوعىسادى.
ابىلاي باسشىلىق ەتكەن الاش اسكەرى اۋەلى جەتىسۋدا قالماق-تولاعاي تاۋىنىڭ ەتەگىندە, ودان سوڭ اياگوز بويىندا تسين اسكەرلەرىنە اۋىر سوققىلار بەرەدى. (مۇحتار ماعاۋين. قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى. الماتى «قازاقستان» 1995, 117-ب).
ۇمبەتەي جىراۋدىڭ بوگەنبايعا قاتىستى ەكى ۇزاق جىرى ساقتالعان. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى – بوگەنبايدى جوقتاۋ دا, ەكىنشىسى – بوگەنباي ءولىمىن ابىلاي حانعا ەستىرتۋ. جوقتاۋ جىرىندا:
«قولتىعى الا بۇعىنىڭ
پايكەسىندەي بوگەنباي,
جالاڭ قيا جەرلەردەن
جازباي ءتۇسىپ تۇلكى العان,
بىلەگى جۋان بۇركىتتىڭ
تەگەۋرىندەي بوگەنباي», – دەپ, باتىردى ازالايدى, كوزىنىڭ جاسىن كول قىلادى, باتىردىڭ حالقىنا جاساعان جاقسىلىقتارىن ايتىپ, ماداقتايدى. ەكىنشى جىر ەستىرتۋ تۇرىندە كەلەدى. ۇمبەتەي الدىمەن ابىلاي ءومىرىن, حالىق باسىنداعى اۋىر جايلاردى تولعاپ, ودان سوڭ قۋانىشتى كۇندەر, جەڭىستى جورىقتار, باتىرلاردىڭ كورسەتكەن ەرلىكتەرىن ماداقتايدى. ابىلايدىڭ ءوز باسىنىڭ ەرلىكتەرى سانامالانادى.
«جيىرما جاسىڭ تولعاندا,
قالماقپەن سوعىس بولعاندا
العاشقى باقتى تاپقاندا
شارىشتىڭ باسىن قاققاندا,
قانجىعاڭا باس بايلاپ,
«جاۋ قاشتى», دەپ ايعايلاپ,
«ابىلايلاپ شاپقاندا...».
«ۇمبەتەي شىعارماسى جىراۋ كەڭىنەن تولعاعان سەبەپتى ادەپكى سالت ولەڭنىڭ كولەمىنەن شىعىپ كەتكەن. جىردان سول كەزدە بولعان تاريحي وقيعالاردىڭ ءبىرازىنىڭ ەلەسىن كورەمىز. جىردىڭ باس جاعىندا ابىلايدىڭ جايى, ونىڭ «سارىارقانى جەرىم دەپ, قالىڭ قازاق ەلىم دەپ» ۇركەنىشتەن كەلگەندىگى, العاشىندا تولە ءبيدىڭ تۇيەسىن باعىپ جۇرگەندىگى, ەر جەتىپ بۇعاناسى قاتقان سوڭ, ويراتتارمەن كۇرەس داۋىرىندە كوزگە تۇسكەندىگى ايتىلادى.
...سول سياقتى, ابىلايدىڭ تاشكەنتتە قالماق تۇتقىنىندا بولۋىنىڭ جايى ءسوز ەتىلەدى. قازاقتاردىڭ سىرت جاۋلارعا قارسى جاسالعان ءساتتى جورىقتارىنىڭ كەيبىرى ەسكە الىنادى. سول زامانداعى دۇشپاندى مۇقاتقان قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, سارى, بايان, ساعىمباي سياقتى باتىرلاردىڭ ەرلىگى ماداقتالادى. مۇنىڭ ءبارى بىزگە ەل جادىندا ساقتالعان تاريحي اڭگىمەلەر مەن پوەمالاردان دا بەلگىلى.
وسىلارعا قاراعاندا, ۇمبەتەيدىڭ ابىلاي جانە XVIII عاسىر باتىرلارى جايىنداعى جىرلاردى تۋعىزۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعاندىعى كورىنەدى» (مۇحتار ماعاۋين. عاسىرلار بەدەرى. ا., 1991, 79-80-ب.ب).
1760 جىلداردىڭ اياعىندا ورتا ءجۇز بەن ۇلى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگىنىڭ ابىلايدىڭ قول استىنا قاراۋىنا وراي ونىڭ ىقپالى بۇرىنعىدان دا گورى ارتا تۇسەدى. مۇنان كەيىن ول 1770 جىلى قالىڭ قول جيىپ تالاس پەن شۋ بويىنىڭ قىرعىزدارىن تاۋەلدى ەتەدى. اماناتقا ادامدارىن الادى. قازاق حانى قىرعىزداردىڭ قايتا كۇشەيىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنىپ, ولاردىڭ ءبىرسىپىراسىن ورتا ءجۇز قونىستانعان قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىنە اپارىپ قونىستاندىرادى.
ۇمبەتەي جىرلاۋىنداعى قىرعىزدار مەن قازاقتار اراسىنداعى ەكى ايقاس – باراق قولىنىڭ جەڭىلىسى مەن ابىلاي جاساقتاعان كوپ اسكەردىڭ 1770 جىلعى جەڭىسى جايلى ەكەندىگى كۇمانسىز. ال, جالپى سول كەزەڭ وقيعاسى اۋىز ادەبيەتىندە ءبىراز ءىز قالدىرعان. (ۆاليحانوۆ.چ.چ. سوبرانيە سوچينەني ۆ پياتي توماح. ت. 1. الما - اتا, 1961. س. 172-180; كازاحسكي فولكلور ۆ سوبراني گ.ن.پوتانينا. الما - اتا: ناۋكا, 1972. س. 263-264).
ابىلاي حان بەينەسىن ءوز تۋىندىلارىنا وزەك ەتكەن كوپتەگەن اقىن, جىرشى, جىراۋلاردىڭ باستاۋىندا تۇرعان بۇقار جىراۋدىڭ جىر-تولعاۋلارىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەندىگىن ايتقىمىز كەلەدى. ابىلاي حانعا ارنالعان بۇقار جىراۋ جىرلارىنىڭ تاماشا دا اسەرلى كوركەمدىك قۇندىلىقتارىن اڭگىمە ەتپەگەن كۇننىڭ وزىندە ءوز ءداۋىرىنىڭ, زامانىنىڭ تاريحي شىندىعىنىڭ تامىرىنا بويلاعان رەاليستىك قۋاتتى تەرەڭ بوياۋلار بۇقار جىراۋ جىرلارىنىڭ قۇجاتتىق ءمانىن ايرىقشا كوتەرىپ تۇر. كوپ جاعدايلاردا ءبىزدىڭ تاريحشى زەرتتەۋشىلەرىمىز XVIII عاسىر تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋلەردە وزگە ەل ساياحاتشى, زەرتتەۋشىلەرىنىڭ جازبا دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ كەلگەنى شىندىق. سوڭعى ون جىلدىقتىڭ كولەمىندە عانا تاريحشى ماماندارىمىز بۇقار جىراۋ داستاندارىنىڭ تاريحي نەگىزدەرىنە كوڭىل اۋدارا باستادى.
ءۇندى تاريحىن اعىلشىنداردىڭ كوزىمەن ەمەس, ۇندىلەردىڭ كوزىمەن قايتا جازۋ كەرەك – دەگەن دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ ۇلاعاتتى سوزدەرىن ەسكە الساق, بىزگە دە ءوز ءتول تاريحىمىزدى, سول تاريحتىڭ كۋاگەرى بولارلىق, قاينار باستاۋلارعا, سول ءداۋىردىڭ ءتىرى ايعاقتارى اقىن-جىراۋلار مۇرالارىنا عىلىمي زەردەمەن كوز جۇگىرتىپ, سارالاپ-ولشەيتىن مەزگىل جەتكەن سياقتى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ابىلاي حاننىڭ جارقىن تۇلعاسىن بار قايشىلىقتى بولمىسىن, ول ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ الماعايىپ تىنىسىن جان-جاقتى كوركەم بەدەرلەي العان بۇقار جىراۋ مۇرالارىنىڭ تاريحيلىق سيپاتى عىلىمي تۇرعىدان كەلگەندە بۇگىنگى كۇندەرى ولشەۋسىز وسە تۇسەتىنى داۋسىز.
اسىرەسە, ءبىر ورتالىققا باعىناتىن كۇشتى قازاق حاندىعىن قۇرۋ يدەياسى جولىندا تاباندى مەملەكەت قايراتكەرى بولا بىلگەن ابىلاي حاننىڭ شىنايى تاريحي بولمىسىن, ونىڭ ادامي ىشكى جان دۇنيەسىن, پەندەشىلىك وسال جاقتارى مەن تۋعان حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن قايتپايتىن قايسار رۋحىن ديالەكتيكالىق تۇرعىدا تارازىلاۋدا بۇقار سوزدەرىنىڭ ءمانى ەرەكشە.
بۇقار جىر-داستاندارىنا ەڭ العاش عىلىمي ءمان بەرگەن شوقان ءۋاليحانوۆ بولاتىن. بەرتىن كەزدەگى عىلىمي ەڭبەكتەردە مۇنداي جاعداي مۇلدە از نە بولماسا كەزدەسپەيدى. كوپ جاعدايدا بۇقار جىراۋ مۇرالارىنىڭ تاريحي قاتپارلارىنا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى ادەبيەتشى عالىمدار عانا كوڭىل ءبولىپ كەلدى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ, اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باستاعان تاريحشى عالىمدار بۇقار جىراۋ جىرلارىنداعى تاريحي شىندىق قاتپارلارىنا عىلىمي زەردەمەن ۇڭىلە باستادى. بۇل ءۇردىس بولاشاقتا دا جالعاسا بەرۋگە ءتيىس.
بۇقار جىرلارىنان كوپتەگەن تاريحي وقيعالاردىڭ ءىزىن كورۋگە بولادى. جوڭعار مەملەكەتىن جويعاننان كەيىن تسين يمپەرياسى ەندىگى شەكاراسىن قازاق جەرىنە سۇعىنا كىرىپ كەڭەيتپەكشى بولادى. وسى ماقساتتا تسين يمپەراتورى چجاو حوي مەن فۋ دە گەنەرالدار باسقارعان 90 مىڭ اسكەر قىتاي شەرىكتەرى قازاق جەرىنە جىلجىعان. مۇنداي شابۋىلدار جيىلەپ باسقىنشىلىق ساياسات تولاستامايدى. وسى كەزدە ابىلاي حان بوگەنباي باتىردى باس ەتىپ, قىتاي اسكەرىنە قارسى شابۋىلعا شىعادى. بوگەنبايدىڭ قولى تسين اسكەرىن تالقانداپ تۇرفانعا دەيىن ىعىستىرادى. وسى تاريحي وقيعانى بۇقار:
سۇيەۋگە ارقا جارايدى,
مىناۋ كورشى ورىسىڭ.
ساتسىزدەۋ بوپ تىنىپ تۇر,
بوعدىحانمەن سوعىسىڭ.
تۇرفاندى شاپتى بوگەنباي,
جاراتامىن سول ءىسىن.
باتىر اڭعىرت دەسەك تە,
كورسەتكەندەي ەل كۇشىن, – دەپ سۇيسىنە جىرلايدى.
تاريحي وقيعالاردى نەگىز ەتكەن, ابىلايدىڭ جەكە باسىن دارىپتەگەن بۇقاردىڭ «كۇپشەك ساندى كۇرەڭدى», «قالدانمەنەن ۇرىسىپ», «باسىڭا بىتكەن كۇنىڭىز» اتتى ءۇش جىرى بار. بۇل تاريحي جىرلار 1771 جىلى التايعا قونىس اۋدارعان ەدىل بويى قالماقتارىنا قاتىستى «شاڭدى جورىق» وقيعاسىنا بايلانىستى شىعارىلعان. بۇقار جىراۋ بۇل جايلى ابىلايعا قاراتىپ ايتاتىن ءۇش شىعارماسىندا دا ءسوز ەتەدى. مىسالى:
قىرىق سان قارا قالماقتى,
جارلىعىنا قاراتقان...
لاباشى دەگەن ءبىر ەلدى
انتىمەنەن ۋلاتقان.
ەرانشى مەن سەرەندى,
توزعىنداتىپ شۋلاتقان...
جاسىل كولگە ماسليحاتقا كەلتىرىپ, – دەيتىن جولداردىڭ باسقا جۇرت ەمەس, ەدىل قالماقتارى جايلى سىر شەرتەتىنى حاق. ەندى وسى جولداردىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ كورەيىك.
رەسەي مەملەكەتى XVIII عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ەدىل بويىندا وتارلاۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرا باستادى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تەك ورىس دۆورياندارىنىڭ عانا ەمەس, كوپەستەردىڭ دە مۇددەسىن كوزدەگەن بۇل قادامى قالماقتارعا قولايلى تيمەيدى. 1731-1732 جىلدارى دون كازاكتارىنىڭ مىڭنان استام وتباسى ەدىل مەن ءيلى (يلوۆلەي) وزەندەرىنىڭ ارالىعىنا كەپ قونىستانادى. (وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود. م., ناۋكا, 1967. س. 196). كوپ ۇزاماي جايىق بويىندا دا كازاك ستانيتسالارى بوي كوتەرىپ, قالماقتار قونىستانعان ولكەنىڭ سولتۇستىگىنە نەمىستەر كەلىپ ورنىقتى. مۇنىڭ ءوزى قالماق فەودالدارىنىڭ قونىستارىن ءبىراز تارىلتادى. سوعان ءتوزىم ەتە الماعان تورعاۋىت حانى ۋباشي 1766 جىلدارى استراحان گۋبەرناتورى ن.ا.بەكەتوۆكە كەپ وسى جايدى ەكى دۇركىن مالىمدەپ, شاعىم ەتەدى. وسىدان كەيىن پاتشا وكىمەتى داۋلى اۋدانداردى كارتاعا ءتۇسىرىپ, قالماقتار قونىسىنىڭ شەكاراسىن مەجەلەۋگە بەكىنەدى (پالموۆ. ن.ن. ەتيۋدى پو يستوري پريۆولجسكيح كالمىكوۆ. چ. V. استراحان. 1932. س. 3-4). بۇل شارالار, بىراق, تەزدەتىپ جۇزەگە اسا قويمايدى. ءسويتىپ, ەدىل قالماقتارى 1771 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا التايعا قاراي بەت تۇزەيدى (وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود. م., ناۋكا, 1967. س. 200-202). مۇنى كورگەن ورىس مەملەكەتى ولاردى كەرى قايتارۋ ءۇشىن ورسك بەكىنىسىنەن گەنەرال-مايور تراۋرەنبەرگ باستاعان اسكەر شىعارادى. بۇل اسكەر نۇرالى, قايىپ, ەسىم, ءپىرالى, ت.ب. قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ساربازدارىمەن كەي تۇستا بىرىگە وتىرىپ, كەي جەردە ءوز بەتتەرىمەن قاشقانداردىڭ سوڭىنان ءبىراز جەرگە دەيىن قۋىپ بارىپ, كەرى ورالادى (رىچكوۆ.ن. دنەۆنىە زاپيسي پۋتەشەستۆيا كاپيتانا ن.رىچكوۆا ۆ كيرگيز-كايساتسكوي ستەپي ۆ 1771 گودۋ. سپب, 1772. س. 319.). قاشقان حالىق كەرى قايتپاعانمەن سول جولدا اتا جاۋلارىنىڭ قارسىلىعىنا كەزىگىپ كوپ شىعىنعا ۇشىرايدى. اسىرەسە, قالماقتار ءۇشىن قيىن تيگەن كەز – ولاردىڭ مويىنتى وزەنىنە جەتكەن مەزگىلىندە بولعان سياقتى. ويتكەنى, وسى جەردە ۋباشي جۇرتىن ابىلاي, نۇرالى, ورىس, ءادىل قولى قورشاۋعا الادى. جوڭعارياعا بارار جول كەسىلەدى. امالى قۇرىعان تورعاۋىت حانى ابىلايعا ەلشىلەر جىبەرىپ, بوداندىق سۇرايدى. ءوز قولىنداعى ءبىر مىڭنان استام تۇتقىنداردى قايتاراتىندىعىن مالىمدەپ, كوشىپ-قونىپ ءجۇرۋ ءۇشىن قونىس سۇرايدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەكى جاق كەلىسىمگە كەپ, قالماقتارعا تۇتقىنداردى قايتارۋ ءۇشىن ءۇش كۇندىك مۇرسات بەرىلەدى. بىراق, قالماقتار ءۇشىنشى كۇننىڭ تۇنىندە كۇتپەگەن جەردەن قازاقتارعا تاپ بەرەدى دە, قارسىلاستارىن ءبىراز قايمىقتىرىپ الىپ, بالقاشتىڭ باتىس بەتىمەن ىلگەرى قاراي بەت تۇزەيدى. ايتسە دە ولار سول جولى وراسان كوپ ادامدارى مەن مالدارىنان ايىرىلادى. (وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود. م., ناۋكا, 1967. س. 217-218).
دەمەك, بۇقار جىراۋ بۇل جەردە «جارلىعىنا قاراتقان... انتىمەنەن ۋلاتقان» دەگەن سوزدەر ارقىلى تاريحي فاكتىنى ءدال كورسەتىپ وتىر. ءبىر قاراعاندا تورعاۋىتتى تىزە بۇكتىرىپ, ءامىرىن جۇرگىزگەن بيلەۋشى دەگەن ءسوز ارتىقتاۋ سياقتى كورىنگەنمەن تۇپتەپ كەلگەندە ونىڭ جوعارىداعىداي تاريحي نەگىزى بار. ال, جىراۋدىڭ «قىرىق سان قارا قالماق» دەگەن مالىمەتىنە, ياكي سول جولى ەدىلدەن التايعا قونىس اۋدارعان ۋباشي جۇرتىنىڭ سانىنا كەلسەك, بۇنىڭ ءوزىنىڭ وسى ماسەلەگە قالام تارتقان اۆتورلاردا ارقيلى كورسەتىلىپ جۇرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, ن.رىچكوۆ پەن ا.ماكشەەۆ ولاردى وتىز مىڭ ءۇي, ياكي ءجۇز جيىرما مىڭداي ادام ەدى دەپ جازادى. (رىچكوۆ.ن. دنەۆنىە زاپيسي پۋتەشەستۆيا كاپيتانا ن.رىچكوۆا ۆ كيرگيز-كايساتسكوي ستەپي ۆ 1771 گودۋ. سپب, 1772. س. 55; ماكشەەۆ.ا. يستوريچەسكي وبزور تۋركەستانا ي ناستۋپاتەلنوگو دۆيجەنيا ۆ نەگو رۋسسكيح. سپب. 1890. س. 107.) ال, ياكينف بيچۋرين سول كەزدەگى ۋباشي حاننىڭ قاراماعىندا 580 مىڭ ءتۇتىن بار ەدى. بەلگىلى شەرۋدە ولاردىڭ ءۇش ءجۇز مىڭدايى وپات بولىپ, ەكى ءجۇز سەكسەن مىڭداي ادامى عانا التايعا جەتتى. مالىنىڭ ۇشتەن ەكىسى جولدا قىرىلدى دەپ كورسەتەدى (ياكينف. وپيسانيە چجۋنگاري ي ۆوستوچنوگو تۋركەستانا ۆ درەۆنەم ي نىنەشنەم سوستوياني. سپب, 1829. س. 186-189, 192-193.)
ياعني, بۇل سوڭعى مالىمەت بۇقار جىراۋداعى «قىرىق سان» تىركەسىن, ياكي ءتورت ءجۇز مىڭدىق ادامدى بەس ءجۇز سەكسەن مىڭعا جەتكىزىپ, كوتەرىڭكىرەپ كورسەتەدى.
سوعان قاراعاندا جىراۋ بۇل تۋرالى دا ءبىر شامادان سوققان دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ارينە, بۇقار ابىلاي قاسىنداعى ادام بولعانمەن ونىڭ قولىندا تورعاۋىتتاردىڭ ءدال سانى بولماعانى انىق. جىراۋدىڭ سول ءسوزدى تۇتقىنعا تۇسكەن قالماقتاردىڭ وزدەرى جايلى بەرگەن مالىمەتتەرى ارقىلى عانا ايتۋى مۇمكىن. ايتپەسە, قازاقتىڭ اۋىزەكى سوزىندە كوپ ايتىلاتىن قىرىق سان ءسوزىن جىراۋ مۇقاعان جاۋىنىڭ سانىن ءبىراز وسىرىڭكىرەپ كورسەتۋ ءۇشىن پايدالانۋى دا عاجاپ ەمەس.
وسى 1771 جىلعى «شاڭدى جورىقتا» ابىلايدىڭ كوپتەگەن باتىرلارى ەرلىك كورسەتىپ, جاۋدىڭ قۇتىن قاشىرعاندىعى ايتىلادى. جىراۋ ولاردىڭ ەسىمدەرىن بىلايشا تىزبەلەيدى:
قالدانمەنەن ۇرىسىپ,
جەتى كۇندەي تۇرىسىپ,
سونداعى جولداس ادامدار:
قاراكەرەي قابانباي,
قانجىعالى بوگەنباي,
شاقشاق ۇلى جانىبەك,
سىرگەلى قارا تىلەۋكە,
قاراقالپاق قىلىشبەك,
تەكەدەن شىققان ساتاي, بولەك,
شاپىراشتى ناۋرىزباي,
قاۋمەن, دالەت, جاپەك باتىر قاسىندا,
باق داۋلەتى باسىندا.
سەڭكىباي مەن شويبەك بار,
تاڭسىق قوجا, مامبەت بار,
قاسقاراۋدان مولداباي,
قاتاردان جاقسى قالدىرماي,
ەسەنقۇل باتىر ىشىندە,
دۋكەي باتىر جيىلىپ,
ابىلاي سالدى جارلىقتى.
ابىلايدى اقسۇيەكتەرى مەن باتىرلارىنا بارلىق ولجانى ۇلەستىرۋشى قىلىپ كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە, وسى جولعى دۇنيە-م ۇلىك بولىسۋدە ابىلايدىڭ وزىنە ەنشى بوپ تيگەن قالماق قىزىنان قاسىم تۋعاندىعىن حابارلايدى. ابىلايدىڭ سول ۇلىنا قۇتتى بولسىن ايتا بارعاندار اتىنان بۇقار جىراۋ, سونداعى قاندى جورىقتى, ونداعى ابىلاي قاسىندا بولعان قابانباي, بوگەنباي, جانىبەك, تىلەۋكە, قىلىشبەك, ساتاي, بولەك, ناۋرىزباي, قاۋمەن, دالەت, جاپەك, سەڭكىباي, شويبەك, تاڭسىق, قوجا, مامبەت, مولداباي, ەسەنقۇل باتىرلاردىڭ ەسىمدەرىن اتاي كەلىپ, قاسىمنىڭ شەشەسىنىڭ سوندا قولعا تۇسكەن تۇتقىن قىز «بولىسكە تۇسكەن ولجانىڭ» ەڭ نەگىزگىسى, باسى ەكەنىن اڭعارتادى. ودان ءارى جىراۋ:
– باسىڭا بىتكەن كۇنىڭىز,
قۇتتى بولسىن ۇلىڭىز,
حان ابىلاي اتاندىڭ,
دۇنيەدەن شىقپاي ءمىنىڭىز.
التىن تاقتىڭ ۇستىندە,
ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قۇرادىڭ.
جەتىم مەنەن جەسىرگە,
ەشبىر جامان قىلمادىڭ.
ادىلەتپەن ءجۇردىڭىز,
ادەپتى ەسكە كىردىڭىز.
ارمانىڭ بار ما, حان يەم؟
مارتەبەلى توبەگە,
جاۋىڭدى الىپ جايلادىڭ,
جەتى كۇن كىرىپ ۇرىسقا,
ولىمگە باستى بايلادىڭ.
ايتار ءسوزىم وسى - ءدۇر,
اقىلىڭ بار حان ەدىڭ,
مۇنىڭ ءتۇبىن ويلاعىن, – دەپ, مىنە, ەندى سول پەرزەنتىڭىزدىڭ باۋى بەرىك بولسىن, سول جولى «جەتى كۇن كىرىپ ۇرىسقا» جاۋىڭنىڭ جانىن جاھاننامعا كەتىرگەن سەنىڭ «ارمانىڭ بار ما حان يەم؟» – دەيدى.
بۇقار جىراۋدىڭ ابىلايعا ايتقان وسيەت سوزدەرىنىڭ ەڭ ۇلكەنى ەل بىرلىگى. قازاقتاردىڭ جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتپەي ىرگەلى ەل بولۋى ءۇشىن, دۇشپاندارى ىعاتىنداي ايبارلى كۇش بولۋى ءۇشىن دە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ باستىسى, ماڭىزدىسى ەلدىڭ «التىباقان الاۋىز» بولماي, «ىشتەي ىرىمەي» تۇتاسا ۇيىسۋى ءۇشىن دە ەل بىرلىگىنىڭ قاجەت ەكەنىن ۇنەمى جىرلاۋدان استە تىنباعان.
كىشى قارا قالماق بۇلەردە
بوزىلاردىڭ بيلىگى,
بۇلت بۇرقان بولىستى,
ۋاعىدادان جىلىستى,
بۋىرشىنداي تىزدەستى,
جاماندىقتى ىزدەستى
ءبىرىن-ءبىرى كۇندەستى.
جاۋلاعان حانىن قارا وڭباس,
حان قيسايسا ءبارى وڭباس,
حانىن قالماق جاۋلاعان
سۇيتكەن قالماق وڭباعان.
جىراۋ ويرات جۇرتىنىڭ ب ۇلىنەر, بۇلعاق باستالار تۇسىندا ولاردىڭ بيلىگىنە «بۇلت بۇرقاننىڭ» كەلگەنىن ايتادى. بۇل جوڭعار بيلىگىنە لاما-دورجىنى ءولتىرىپ تاققا وتىرعان داۆاتسي (داباشى) مەن ءامىرسانا ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى بيلىك ءۇشىن قىرقىستىڭ باستالعان كەزى. داباشى مەن ءامىرسانا سىبان راپتاننىڭ تيبەت بيلەۋشىسىنە ۇزاتىلعان قىزىنان تۋعان جيەندەرى, تيبەت حانزادالارى ەدى. جوڭعار ءداستۇرى بويىنشا جيەندەر دە ۇلدان تۋعان حان تۇقىمدارىمەن بىردەي تاققا مۇراگەر بولا بەرەتىن. قالدان سەرەننىڭ بۇل جيەندەرى تيبەت دالاي لاماسىنىڭ تاربيەسىن كورگەن ءدىني ءبىلىم مەن تاربيە العان, ءدىني اتاق, لاۋازىمدارعا يە بولاتىن. بۇقاردىڭ ايتىپ وتىرعان «بۇلت بۇرقانى» وسىنداي ءدىني لاۋازىم بولار دەپ توپشىلايمىز. سەبەبى «بۇرقان» ءسوزى ەجەلگى تۇركى, قازاق تىلدەرىندە «بۋددا» ۇعىمىن بەرەدى. ءار نارسەدەن ءبىلىمى مول, كوپتى كورگەن بۇقار ءسوزى وسىنى مەڭزەسە كەرەك.
داۆاتسي مەن ءامىرسانانىڭ بيلىك ءۇشىن قىرقىسۋى قالماق جۇرتىن توز-توز قىلادى. بۇل ورايدا جىراۋ ويرات بيلەۋشىلەرى داۆاتسي مەن ءامىرسانانىڭ تاق ءۇشىن تالاسىپ, قاراقان باستارىنىڭ قامى ءۇشىن ەل قامىن, ونىڭ بىرلىگىنىڭ قاجەت ەكەنىن ۇقپاي اقىر سوڭىندا تسين, مانجۋر ەزۋشىلەرىنىڭ جەمىنە اينالعان جان شوشىرلىق تراگەدياسىن حاننىڭ دا, حالىقتىڭ دا ۇنەمى ەسىنە سالىپ وتىرادى.
ورتا ازيا حاندارىنىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق شەبەرلىگىمەن, اقىلدى تەرەڭ ساياساتىمەن ابىلاي حان ءوز تۇستاستارىنان, ەرەكشەلەنە كوزگە تۇسەدى. رەسەي مەن قىتاي سەكىلدى ەكى الىپتىڭ اراسىندا جۇتىلىپ كەتپەي, ەكەۋىنىڭ دە كوڭىلىن تاباتىن اقىلدى ساياسات جۇرگىزىپ, حالقىنىڭ بولاشاعىن ويلاۋ وتە قيىن ءىس ەدى. ورىستىڭ زەرتتەۋشى عالىمى لەۆشين ابىلاي تۋرالى: «ابىلاي تاجىريبەلى, اقىل-ايلاسى جاعىنان بولسىن, سونداي-اق, ءوزىنىڭ رەسەي پاتشالىعىمەن, قىتايدىڭ بوعدىحانىمەن جۇرگىزگەن تاپقىر دا, شەبەر قارىم-قاتىناستارى جاعىنان بولسىن ءوز تۇستارىنداعىلاردىڭ بارىنەن دە باسىم ەدى. ول ۇستامدى, دوسىنا قايىرىمدى, جاۋىنا قاتال, قاھارلى كىسى ەدى. سوندىقتان جۇرتتى وزىنە تارتا, ەرتە بىلەتىن ەدى», – دەپ مىنەزدەمە بەرەدى. (لەۆشين.ا. وپيسانيە كيرگيز-كايساتسكيح ورد ي ستەپەي. سپب, 1832).
بۇقار جىراۋ دا ابىلايدىڭ كەمەڭگەر ەل بيلەۋشىسى رەتىندەگى قاسيەت - بولمىسىن:
حان ابىلاي اتاندىڭ,
دۇنيەدەن شىقپاي ءمىنىڭىز.
التىن تاقتىڭ ۇستىندە,
ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قۇرادىڭ.
جەتىم مەنەن جەسىرگە,
ەشبىر جامان قىلمادىڭ.
ادىلەتپەن ءجۇردىڭىز,
ادەپتى ىسكە كىردىڭىز – دەپ, جوعارى باعالايدى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز XVIII عاسىرداعى قازاق جىراۋلارى ءوز شىعارمالارىندا, تولعاۋ-جىرلارىندا الاش جۇرتىنىڭ قامى ءۇشىن ەر ەدىگەدەي ارپالىسىپ وتكەن قازاقتىڭ اۋليە حانى ابىلايدىڭ كەيىنگى ۇرپاقتىڭ جادىنان شىقپاس وشپەس تۇلعاسىن, جارقىن بەينەسىن ماڭگى سومداپ كەتتى.
ءسابيت جامبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى, دوتسەنت,
تولەگەن كاجىباي,
جازۋشى.
كوكشەتاۋ.
