ابىلاي حاننىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى دەگەندە اۋىزعا الدىمەن ىلىگەر اتاعى زور كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ساۋلەتشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, مەملەكەتتىك ەلتاڭبامىزدىڭ اۆتورى, ايدىنى مەن ايبىنى زور باباسى ارمان ەتكەن ازات الاش ەلىنىڭ «پاراسات» ءھام «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى شوت-امان ءۋاليحان ەكەنى امبەگە ايان. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, 1991 جىلى ابىلاي حاننىڭ 280 جىلدىعى ەڭ العاش كوكشەتاۋدا ەلدىگىمىزدىڭ نىشاندى مەرەكەسىندەي بولىپ مەملەكەتتىك دارەجەدە تويلانعان كەزدە وسى كىسىنىڭ ەرەكشە تولقي سويلەپ, بولەكشە تەبىرەنگەنى دە ەسىمىزدە. ودان بەرىدە وتكەن 20 جىلدان استام ۋاقىتتا شوت-امان ىدىرىس ۇلى الىپ تۇلعانى جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەۋمەن كەلەدى. سونىمەن بىرگە, ابىلاي حاننىڭ حالىقارالىق قورىن قۇرىپ, وسى رەتتە دە تاۋەلسىزدىگىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيىن اسىراتىن نەشەمە يگى ىستەرگە مۇرىندىق بولىپ ءجۇر. ءبىز ابىلاي حاننىڭ اتاپ وتىلگەلى جاتقان 300 جىلدىعىنا وراي وسىناۋ قادىرمەندى اعا, قايراتكەر ازاماتقا جولىعىپ اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– قۇرمەتتى شوت-امان ىدىرىس ۇلى, حان بابانىڭ ولگەندى ءتىرىلتىپ, وشكەندى جاندىرعانداي سول ءبىر كوكشەتاۋدا وتكەن 280 جىلدىق تويىنىڭ تاعىلىمى, ادەمى اسەرلەرى ەسىڭىزدە شىعار؟
ابىلاي حاننىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى دەگەندە اۋىزعا الدىمەن ىلىگەر اتاعى زور كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ساۋلەتشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, مەملەكەتتىك ەلتاڭبامىزدىڭ اۆتورى, ايدىنى مەن ايبىنى زور باباسى ارمان ەتكەن ازات الاش ەلىنىڭ «پاراسات» ءھام «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى شوت-امان ءۋاليحان ەكەنى امبەگە ايان. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, 1991 جىلى ابىلاي حاننىڭ 280 جىلدىعى ەڭ العاش كوكشەتاۋدا ەلدىگىمىزدىڭ نىشاندى مەرەكەسىندەي بولىپ مەملەكەتتىك دارەجەدە تويلانعان كەزدە وسى كىسىنىڭ ەرەكشە تولقي سويلەپ, بولەكشە تەبىرەنگەنى دە ەسىمىزدە. ودان بەرىدە وتكەن 20 جىلدان استام ۋاقىتتا شوت-امان ىدىرىس ۇلى الىپ تۇلعانى جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەلەۋمەن كەلەدى. سونىمەن بىرگە, ابىلاي حاننىڭ حالىقارالىق قورىن قۇرىپ, وسى رەتتە دە تاۋەلسىزدىگىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيىن اسىراتىن نەشەمە يگى ىستەرگە مۇرىندىق بولىپ ءجۇر. ءبىز ابىلاي حاننىڭ اتاپ وتىلگەلى جاتقان 300 جىلدىعىنا وراي وسىناۋ قادىرمەندى اعا, قايراتكەر ازاماتقا جولىعىپ اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– قۇرمەتتى شوت-امان ىدىرىس ۇلى, حان بابانىڭ ولگەندى ءتىرىلتىپ, وشكەندى جاندىرعانداي سول ءبىر كوكشەتاۋدا وتكەن 280 جىلدىق تويىنىڭ تاعىلىمى, ادەمى اسەرلەرى ەسىڭىزدە شىعار؟
– ول كۇندەر قالاي ۇمىتىلسىن! سول ۋاقىتتاردا قادىرمەندى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ابىلاي حاننىڭ 280 جىلدىق مۇشەلتويىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى شەشىمىن بۇكىل حالىق, زيالى قاۋىم ۇلكەن ءىلتيپاتپەن قارسى الىپ ەدى. ابىلاي حان ءبىر-اق كۇندە ەل ۇرانىنا اينالىپ شىعا كەلگەن. حان ورداسىنىڭ قاسيەتتى مەكەنى كوكشەتاۋ «ارۋاعىڭنان اينالايىن ابىلاي!» دەپ شاتتانا تەربەتىلىپ تۇرعانى ءالى كوز الدىمدا.
ال ەندى, بۇعان دەيىنگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ 70 جىلىندا قازاق تاريحى حانتالاپايعا ءتۇسىپ, جابىق ۇستالدى ەمەس پە. باسىن بايگەگە تىگىپ, قان توگىپ, جەرىن, ەلىن قورعاعان, جاعالاي جاۋ تىنىشتىق بەرمەي كوز الارتقان كەزدە حالقىنىڭ تاعدىرىن ويلاپ, جانى جارا بولعان, زەردەلى ويىن, كورەگەن ساياساتىن ەلدىڭ يگىلىگىنە جۇمساعان ابىلايدى ءوز حالقىنا قارسى قويۋشىلىق بولعانىنا نە ىستەرسىز! بۇدان ارتىق ادىلەتسىزدىك بولا قويار ما ەكەن؟! وسى جەردە ارقالى اقىن عافۋ قايىربەكوۆتىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.
ءالى كۇنگە ءبىر سۇراق – مەن اڭعارمان,
سۇراپ كەلەم اقىلدى ادامداردان.
وزگە جۇرتتىڭ حاندارى جاقسى بولىپ,
ءبىزدىڭ حاندار قالايشا جامان بولعان؟!
بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى وڭاي. يمپەريالىق امبيتسيادان تۋعان تاريح ادەتتە وتار ەلدىڭ مۇددەسىنەن الشاق جاتادى. ونداي تاريحتىڭ كوپ-كوپ بەتتەرى جىرتىلىپ, سارعايىپ, وشكەن قالپىندا جەتتى. ال ادامداردىڭ تارتقان ازابى قانشاما دەسەڭىزشى. ابىلايحانوۆ, ءۋاليحانوۆ, قاسىمحانوۆ, كەنەسارين بولعانى ءۇشىن جازىقسىز قۋدالانعان, تۇرمەگە وتىرعان, اتىلعان اتا, اكە, اعالارىمىزدىڭ اق جارقىن, بەيكۇنا كەلبەتى كوز الدىمىزدان كەتپەيدى.
سوناۋازاتتىعىمىزدىڭاقتاڭىنداابىلايدىڭوزىكوپجىلعىساياسيتۇتقىننانورالعاندايبولعان-دى. وشكەنىمىز جانىپ, ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, ابىلاي تويىمەن ءبىرگە ەركىندىكتىڭ اق سامالى ەسكەندەي بولىپ ەدى. سول العاشقى توي قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتىڭ ارەكەتىندەي جانعا جىلىلىق اكەلىپ ەدى. سودان بەرى وتكەن جىلدار سول قۋانىشىمىزدىڭ باياندىلىعىن تانىتقانداي. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىگىمىز نىق تۇعىرىنا قوندى. كۇنى كەشەگى «ەگەمەن قازاقستاننان» قادىرمەندى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «ابىلاي اڭساعان ازاتتىق» اتتى ساليقالى دا سارابدال ماقالاسىن وقىپ قۋانىشتى كۇي كەشىپ وتىرمىن. حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ابىلاي ەسىمى, ابىلاي رۋحى جاساي بەرەتىندىگىنىڭ ءبىر ايعاعى وسى ەمەس پە؟! وسىدان 20 جىلداي بۇرىن قۇرمەتتى ەلباسىمىزعا ءبىر توپ زيالى قاۋىم وكىلدەرى ابىلاي حاننىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ورايىندا اتقاراتىن شارالار جونىندە ۇسىنىس ايتىپ, حات جازىپ ەدىك. سول ماسەلەلەر دە نەگىزىنەن شەشىلىپ, ودان بەرىدە الماتى قالاسىنداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە ابىلاي حان ەسىمى بەرىلدى, بيىك تۇعىردا ەسكەرتكىشى ورنادى. وڭتۇستىك استاناداعى بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتكە, كوكشەتاۋ وڭىرىندە ۇلكەن كەنتكە اتى بەرىلدى. ەندى, مىنە, 300 جىلدىق تويى ەلباسى ىقىلاسىمەن, مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن جوعارى دارەجەدە اتالىپ ءوتىلىپ جاتسا, بۇل دا مەملەكەتتىڭ مەرەيى, ەلدىگىمىزدىڭ كورىنىسى دەمەسكە لاجىمىز جوق.
– ابىلاي حاننىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى, ءرولى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– تاريحىمىزدىڭ بۇرىنعى ءادىل قازىلارىنىڭ ءبىرى, شىعىس تاريحىن زەرتتەۋشى عۇلاما, اتاقتى اكادەميك ۆ.بارتولد ايتقانداي, ابىلاي حان ءحVIىى عاسىرداعى حانداردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇدىرەتتىسى بولدى. ابىلاي ءباھادۇر حان ەلدىڭ اۋىزبىرلىگىن ساقتاپ, حالقىمىزدىڭ باسىن قوسۋدا, قازاق جەرىن شاپقىنشىلاردان قورعاپ قالۋدا, رەسەي, قىتاي مەملەكەتتەرىمەن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ ارقىلى قازاق حاندىعىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەلدىگىن ساقتاۋدا, جالپى قازاق مامىلەگەرلىگىندە اسا زور قىزمەت اتقارعان. ءدال وسى اقيقاتتى نەشە قايتالاپ ايتساق تا ارتىق ەمەس. كوزى تىرىسىندە-اق اتى اڭىزعا اينالىپ, شۋاقتى كۇنى مەن قارلى-بورانى ارالاس, اۋمالى-توكپەلى زامان اعىمىنا قاراي, ءۇش عاسىر بويى ەلدىكتىڭ, ەرلىكتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ, اۋىزبىرلىكتىڭ تۋىنداي بولىپ, حالىقتىڭ سانا-سەزىمىنە ۇيالادى. سول سەبەپتەن دە رازى بولعان قازاق حالقى ونى ءجۇرەگىندە ساقتادى, بەينەسىنە كولەڭكە تۇسىرمەدى, ەندى, مىنە, ونىڭ الىپ تۇلعاسى ورتامىزدا, تورىمىزدە وتىر. «سول كۇندە ەل قورعاعان ابىلايدىڭ, قىلساڭ دا از قانشا تاۋاپ مولاسىنا», دەپ قايران ماعجان اقىن ايتسا ايتقانداي.
– ولاي بولسا, ءباھادۇر حاننىڭ بالالىق, جاستىق شاعىنا, باتىرلىعى مەن ەلگە تانىلۋىنىڭ تۇنىق باستاۋلارىنا ءبىر زەر سالىپ وتسەڭىز؟
– بولاشاق ابىلاي حاننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى ءابىلمانسۇر. ول سالقام جاڭگىر حاننىڭ ۇرپاعى كوركەم ءۋالي سۇلتاننىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلدى. ال ەندى ارعى تەگى شىڭعىس حان, جوشى حان, ورىس حان, ءاز جانىبەك حاندارعا بارىپ تىرەلەتىنى دە اق تاڭداي اقيقات. بالالىق شاعى وت پەن جالىننىڭ, قايعى مەن قاسىرەتتىڭ, ءولىم مەن ءومىردىڭ ورتاسىندا ءوتتى. 1723 جىلى قالماق قونتايشىسى سىبان راپتان 100 مىڭ قولمەن قازاق جەرىنە كىرىپ, ەڭبەكتەگەن بالا مەن ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن قىرىپ سالدى. قالىڭ ەل «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» اتالعان زۇلماتقا ۇشىراعان كەزدە ءابىلمانسۇر 10 جاستىڭ ۇستىندەگى جەتكىنشەك ەدى. ول اش-جالاڭاش ءجۇرىپ, قايىڭ ساۋعان ەلمەن, ۇشتەن بىرىنەن ايىرىلعان, زار جىلاعان حالىقپەن بىرگە ازاپ-بەينەتتى, كوپتىڭ كەك پەن ىزاسىن, ارمان-تىلەگىن جاميعاتپەن بىرگە ارقالاعان اردا ۇلدارىنىڭ ءبىرى بولدى. ءابىلمانسۇر جەتىمدىكتىڭ زاردابىن كوپ تارتادى. ءۇيسىن تولە ءبيدىڭ تۇيەسىن, اتىعاي-قاراۋىل ەلىندە داۋلەت دەگەن بايدىڭ جىلقىسىن باعادى. البا-جۇلبا كيىمىنە بايلانىستى «سابالاق» دەگەن اتاۋىن وسى كەزدەردە السا كەرەك.
– حالىق جادىنداعى ابىلاي بەينەسى دە وعان دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىكتى ايعاقتايدى ەمەس پە؟
– ءيا, ابىلاي تۋرالى جىر-داستاندار, اڭىز-اڭگىمەلەر باسقا حاندارمەن سالىستىرعاندا مەيلىنشە كوپ ساقتالعان. بىرنەشەۋىن جازىپ الۋعا ۇلى اباي دا قاتىسىپتى. قولجازبا قورىندا ابايدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنىم دەپ مۇسىلمانقۇل جيرەنشين تاپسىرعان «ابىلايدىڭ ايتەكە جىرىقپەن سوعىسۋى» اتتى اڭگىمە بار. كوكباي اقىنعا تاپسىرما بەرىپ «سابالاق» پوەماسىن دا جازدىرعان اباي.
اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ بارىندە دە ابىلايدىڭ ءتۇر-تۇسىنەن تەگىن ادام ەمەس ەكەندىگى ءبىلىنىپ تۇرادى. سول اڭىزداردا ول التى كۇن اش جۇرسە دە كىر ىدىستان تاماق ىشپەيدى. الدىنا كەلگەن دامنەن جولداستارىمەن بولىسەدى. جاي جەرگە وتىرا سالمايدى, استىنا تاق قىلىپ كۇپىسىن ءتوسەيدى دەپ سيپاتتالادى. مۇنىڭ استارىندا ابىلايدىڭ كورگەن ءتاربيەسى جاتىر. حان سارايىندا قالىپتاسقان ادەت, ءداستۇر بويىنشا حانزادا-حانشالار جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلگەن, قالاي ءجۇرىپ-تۇرۋدى, ادەپتى بولۋدى, مانەرلى سويلەۋگە ۇيرەنگەن. ەگەر ابىلاي كىر ىدىستان تاماق ىشپەسە, ۇلكەندەردىڭ الدىنان اتتاپ وتپەسە, بىرنەشە تىلدە سويلەي بىلسە, بۇل تۋا بىتكەن قاسيەت ەمەس, 10 جاسقا دەيىن الىپ ۇلگەرگەن تاربيەنىڭ جەمىسى ەدى.
ءۇيسىن تولە بيگە بايلانىستى ءبىر اڭىز اڭگىمەدە ابىلايدىڭ ۇيىقتاپ جاتقان كەزى بىلاي ءدارىپتەلەدى. ۇيىقتاعاندا ءتۇسى جاپ-جارىق بولىپ تۇرادى, شامشىراعى بار سياقتى. ەكى قولىن ەكى جاققا, ەكى اياعىن ەكى جاققا جىبەرىپ, ءتورت تاعانداپ, كەرگەن توستىكتەي بولىپ كەرىلىپ جاتادى ەكەن. مۇنىسى: «قولىم جەتكەنشە ۇستايمىن, اياعىم جەتكەنشە بارامىن, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تىرەپ تۇراتىن ۇلىمىن», دەگەنى دەيدى. بۇل اڭىز دا اقيقاتقا اينالعانىن ءبىز بىلەمىز.
– ءابىلمانسۇردىڭ ايبارلى ابىلايعا اينالىپ, اتقا قونعان شاعىن كوزگە ءبىر ەلەستەتىڭىزشى؟
– ءوزىنىڭ الدىنداعى ءتورت بىردەي اتاسى: كوركەم ءۋالي, قانىشەر ابىلاي, ءۋالي باقى, سالقام ءجاڭگىر ءبارى دە قان مايداندا قازاق ەلى, قازاق جەرى ءۇشىن قازا تاپقان. سوندىقتان, ونىڭ بويىندا جاۋعا, شاپقىنشىلارعا دەگەن كەكتىڭ, ىزانىڭ, وشپەندىلىكتىڭ ءورشۋى وتە تابيعي قۇبىلىس. سابالاق – ءابىلمانسۇر 18 جاسىندا, شاماسى 1729 جىلى قالماقتارمەن بولعان قاندى شايقاستا العاش رەت كوزگە تۇسەدى. جەكپە-جەككە شىققاندا قالماقتىڭ شارىش دەگەن باتىرىن ءولتىرىپ, جاۋعا «ابىلايلاپ» ات قويادى. مىنە, وسى سوعىستان كەيىن ونىڭ باسىنا باق قونىپ, ابىروي-اتاعى كوتەرىلىپ, ابىلاي اتانعان ايبىندى ءداۋىرى, بۇرىنعى ءابىلمانسۇردىڭ قاۋىپ-قاتەرگە, ايلا-امالعا, وجەتتىك پەن ەرلىككە, كورەگەندىك پەن دانالىققا تولى, حالىق تاعدىرىمەن بىرگە ورىلگەن تار جول تايعاق كەشۋى باستالدى. ءسويتىپ, ابىلايدىڭ تاعدىرى تۋعان حالقىنىڭ تاعدىرىمەن استارلاسىپ, ءبىر ءبۇتىن بولىپ, تىگىسى ءبولىنبەي كەتەدى.
– ابىلاي زامانىن قالاي سيپاتتار ەدىك؟
– شوقان بابامىز ابىلاي زامانىن باتىرلىقتىڭ, سەرىلىكتىڭ زامانى بولدى دەگەن عوي. ءباھادۇر ابىلايدىڭ قيىن دا قيلى زامانىن اقىن ماعجان جۇماباەۆ جان-ءجۇرەگىمەن مەيلىنشە تەرەڭ ۇعىنعان:
الىستان ورىس, قىتاي – اۋىر سالماق,
جاقىننان تىنشىتپايدى قالىڭ قالماق.
ارتىندا – ور, الدىندا – كور, جان-جاعى جاۋ
داعدارعان الاش ەندى قايدا بارماق؟
قازاقتىڭ ءوز حاندارىنىڭ الالىعى ەلدى ىرىتەدى, الىسقا اپارمايدى. كورشىلەر بولسا, الاۋىزدىقتى قوزدىرا تۇسەدى. «سول الاساپىران داۋىردە, دەيدى مۇحتار اۋەزوۆ, قالىڭ ەلدىڭ «قايراڭداپ جان قالا ما» دەگەن «قازىعۇرتتاي ءۇمىتى» جالعىز عانا ابىلاي باسىندا قالعان بولاتىن. ەسكى قازاق ەلدىگىن, ەسكى جۇرتتىڭ تىلەگىن تۋ كوتەرىپ, ءبىر اراعا جيعان ابىلاي بولاتىن... قازاقتىڭ جات ەلگە باعىنباي, ءوز ەلدىگىن ساقتاپ قالىپ, ىرگەسىن بولەك سالۋى جاڭا ساياسي بەت بولدى». وتە ءادىل ايتىلعان ءسوز. مىنە, اۋەزوۆ ءدال سيپاتتاعانداي, ابىلاي زامانىنىڭ باعدارىن وسى جايلار ايقىندادى.
– ابىلايدىڭ قالماق تۇتقىنىندا بولۋى دا تالاي زەرتتەۋگە جۇك بولارلىق قاتپارلى تاريح قوي.
– XVIII عاسىردىڭ 40-جىلدارىندا دا قازاق ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى جاۋ قالماقتار بولىپ قالا بەرگەن. قالماق قونتايشىسى قالدان-سەرەن 1740 جىلى 15 مىڭ قولمەن ەرتىس پەن ەسىل بويىندا كوشىپ جۇرگەن ابىلمامبەت حاندى شابادى. ەگەر امانات بەرمەسەڭ, سەنى دە قۇرتامىن دەپ ابىلقايىر حانعا ەسكەرتۋ جاسايدى. رەسەيدەن زەڭبىرەكتەر مەن ونى اتاتىن زەڭبىرەكشىلەر سۇراعان ابىلقايىر: «ازىرگە وزىمىزگە دە جەتپەي جاتىر», دەگەن جاۋاپ الادى. ابىلاي سۇلتان ءبىر توپ ءنوكەرلەرىمەن ۇلىتاۋ ماڭىندا ساياتتا جۇرگەنىندە قاپىدا قولعا تۇسەدى. تۇتقىن ابىلاي ۇلكەن توزىمدىلىك, قايرات-جىگەر كورسەتەدى, ءوزىنىڭ ار-نامىسىن تاپتاتقىزباي بيىك ۇستايدى, بەكزادالىعىن بايقاتادى.
1742 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ورىنبور كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى ي.نەپليۋەۆ ورىس مەملەكەتىنىڭ قول استىنداعى قازاقتاردىڭ ىسىنە ارالاسپاڭىزدار دەپ قالدان-سەرەنگە حات جازادى. « ۇلى ءمارتەبەلى پاتشا اعزامنىڭ قۇرمەتىنە, تاتۋ كورشىلىك حاقىسى ءۇشىن ءسىزدىڭ ۇلىستا ۇستالىپ وتىرعان ابىلاي سۇلتاندى بوساتساڭىز ەكەن؟» دەپ سۇرايدى. وسى سالەمدى جەتكىزۋ ءۇشىن مايور ك.ميللەر اتتانادى. بىراق قونتايشى ءبىزدى شەشەك اۋرۋى باسىپ جاتىر دەگەن جەلەۋمەن ونى قابىلداماي قويادى. ابىلاي تۇتقىن بولىپ جاتقان وسى ءبىر اۋىر كەزەڭ تۋرالى حالقىمىزدىڭ جادىندا كوپ اڭىز-اڭگىمەلەر ساقتالعان.
ۇزاق ۋاقىت جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردەن كەيىن ابىلاي تۇتقىننان بوساپ شىعادى. بۇل رەتتە ونىڭ ءوزىنىڭ دە ءرولى از بولماعاندىعىن كوپتەگەن جايلار ايعاقتايدى. قازاقتار ۇلان-اسىر توي جاسايدى. 1743 جىلعى تامىز ايىنىڭ سوڭىندا ورتا جۇزگە بارىپ قايتقان يۆان لاپين: «ابلاي, وت زيۋنگارتسەۆ س ۆەليكيم ناگراجدەنيەم وتپۋششەن, ا يمەننو: دانا ەمۋ پالاتكا (كيىز ءۇي – ش.ۋ.) شيتايا زولوتوم, شۋبا, كرىتايا پارچويۋ زولوتويۋ, پالاتكا جەلەزنايا سكلادنايا, پانتسىر ي زيۋنگارسكومۋ ۆلادەلتسۋ ۆ اماناتى وتۆوزيل» – دەپ جازادى.
– شوتا اعا, ايتىڭىزشى, تاريحي دەرەكتەر كورشى ەلدەردىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتتارىنداعى قايشىلىقتى ابىلايدىڭ ءوز پايداسىنا شەبەر پايدالانا بىلگەنىن كورسەتپەي مە؟
– ونىڭ راس. 1761 جىلى شىلدەدە قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناسىن بارلاۋ ءۇشىن كەلگەن ورىس مەملەكەتىنىڭ وكىلى ف.گوردەەۆتەن ابىلاي ورىس پاتشاسىنىڭ حال-احۋالى جايلى حاباردى ەستىپ: «قالاي, شەت پاتشالارىمەن قارىم-قاتىناستارىڭىز دۇرىس پا, ولار مازالاماي ما؟ پرۋسسيامەن سوعىس قالاي ءبىتتى؟ قىتايمەن ارالارىڭىز قالاي؟» دەپ سۇرايدى. ابىلايدىڭ الىستاعى پرۋسسيادا نە جۇمىسى بار ەدى دەپ ويلاۋعا بولاتىنداي. انىعىندا ولاي ەمەس. ابىلايدىڭ كورشى مەملەكەتتەردە نە بولىپ جاتقانى تۋرالى مالىمەتتەردى الاتىن ءوز جولدارى بولسا كەرەك. رەسەيدىڭ پرۋسسيامەن سوعىسىن سۇراۋى ەدىل بويىنداعى قالماقتاردان ورىستار مەيلىنشە قارۋلانعان بەس مىڭ اتتى اسكەر الماقشى بولعانىن ەستىگەننەن كەيىن تۋىنداپ وتىر. قازاق حانى ۇنەمى اتا جاۋى قاي تۇستان السىرەيدى, اينالا تۇسە باستاعان قۇرساۋدى قاي جەردەن ۇزۋگە بولادى دەپ تولعانعان.
1745 جىلى قالدان-سەرەن ولەدى. ونىڭ ميراسقورلارى اراسىندا جوڭعار تاعى ءۇشىن تالاس باستالادى. اقىرى قىتاي ودان كەيىنگى ون ءۇش جىل ىشىندە قالىڭ قالماقتى بالا-شاعاسىنا دەيىن قويداي قىرىپ, ءبىر كەزدە ۇلكەن مەملەكەت بولعان جوڭعاريانى قۇرتىپ تىنادى. مىنە, وسى الاساپىران جانتالاس ۋاقىتتى ابىلاي دا شەبەر پايدالانىپ, قازاق حاندىعىنىڭ ىقپالىن, بەدەلىن ارتتىرۋعا جۇمسايدى, قازاقتىڭ كوپتەگەن اتامەكەن جەرلەرىن قايتارىپ الادى. ابىلاي رەسەيگە دە, قىتايعا دا قايسىڭىزدىڭ راقىمىڭىز تۇسەدى دەپ قاراپ وتىرمايدى. مۇزداي قۇرسانعان, سوعىس ونەرىنە ساقاداي ساي اسكەر جاساقتايدى. ول ۇرىسقا بىردەن وتىز مىڭداي سارباز شىعارا الاتىن حالگە جەتەدى. ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ابىلاي ءاربىر جۇزدەگى ەلدىڭ قادىر-قۇرمەتىنە بولەنگەن اقىلگوي ازاماتتارىنا ارقا سۇيەپ, قول باستايتىن جاۋجۇرەك باتىرلاردى توپتاستىرعان ەدى. ولار كىمدەر ەدى دەسەڭىز: قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاقشاق ۇلى جانىبەك, شاپىراشتى ناۋرىزباي, ۋاق سارى, بايان, تاراقتى بايعوزى, شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر, ولجاباي باتىر, بالتا كەرەي تۇرسىنباي باتىر, تاعى باسقالار.
– ابىلايدىڭ دارا قاسيەتتەرىن, اڭسارلى ارمانىن ايتىڭىزشى؟
– مىنا ءبىر جايعا زەر سالعان ءجون. ورىس پاتشالىعى ابىلاي حاننىڭ ورداسىن باسىپ الۋدى دا ويلاعان, ونى قانشا ادام كۇزەتەتىندىگىنەن دە سىر تارتىپ وتىرعان. بىراق ول كەزدە ابىلايدىڭ بەدەلى دە, ساقتىعى دا مول ەدى. ونىڭ اتاعى التى الاشقا, جەتى جۇرتقا جەتىپ جاتتى. ءوز حالقىنىڭ بولاشاعىن مەيلىنشە تەرەڭ ويلاعان ونىڭ ءىس-ارەكەتى حالىق تاعدىرىمەن استارلاسىپ كەتتى. ۇلى حاننىڭ ءومىرى اۋىزبىرلىكتىڭ, ەلدىكتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ, ەركىندىكتىڭ سيمۆولىنداي بولىپ, اتىن كەلەر ۇرپاق جىرعا قوسىپ, اڭىزعا اينالدىردى.
اعىلشىن زەرتتەۋشىسى مارتا بريلل ولكوتتىڭ ابىلايعا بەرگەن باعاسى زور شىندىققا سايادى. ونىڭ ايتۋىنشا: ابىلاي – قازاقتىڭ سوڭعى تاۋەلسىز حانى. ول حان بولۋ ءۇشىن رەسەي ۇكىمەتىنە جۇگىنگەن جوق, ودان كۋالىك قۇجات سۇراماي, بيلىكتى تۋرا ءوز حالقىنىڭ قولىنان الدى. ابىلاي كىم بولدى, كىم بولعىسى كەلدى دەگەندە دە, ءبىر نارسە ايدان ايقىن. ول ءوزىنىڭ الداعىنى بولجاي بىلەتىن كورەگەن ساياساتشى ەكەنىن دالەلدەي بىلگەن.
ابىلاي جەتپىسكە كەلىپ, اۋرۋ مەڭدەپ, دۇنيەدەن اتتانايىن دەپ جاتقاندا بۇقار جىراۋدى شاقىرتىپتى دەيدى تاعى ءبىر اڭىز. كومەكەي جىراۋمەن باقۇلداسقان ابىلاي ءۇش ارمانىن ايتقان ەكەن: – مەنىڭ تۇسىمدا قان كوپ توگىلدى. مەن توكپەسەم, دۇشپان مەنىڭ قانىمدى توگەتىن ەدى... – حالقىم جەر ەمشەگىن ەمە المادى, قالا, كەنت سالعىزىپ ۇلگەرمەدىم... – ەلدىڭ باسى اسا بىرىكپەدى, تەنتەگى, تەلىسى كوپ بولدى...
ابىلاي حاننىڭ ۇلى ارمانى ەندىگى جەردە ۇرپاعىنىڭ, ءبىزدىڭ موينىمىزدا. بابامىزدىڭ مايدان الاڭىندا قانىن توگىپ, قولىندا بەرىك ۇستاعان بوستاندىق تۋىن جىقپاۋ – قازاق ەلىنىڭ ۇلى مۇراتى. ول تۋ ماڭگىلىك جىعىلمايدى دا دەپ بىلەمىز. ابىلايدىڭ دانا جولى نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جولىنا اينالعانى قازاق حالقىنا باياندى باقىت اكەلدى. بۇل جايىندا «ابىلاي اڭساعان ازاتتىق» اتتى كۇنى كەشەگى ماقالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى وتە جاقسى ايتتى. كوك بايراعىمىز ابىلاي ارمانىنىڭ بيىك شىڭىندا ماڭگىلىك جەلبىرەسىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
