سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ انىقتالعان ەكولوگيالىق قاۋىپسىز جەرلەرىن رەسميلەندىرۋ قاجەت, دەيدى كۋرچاتوۆتىق عالىمدار. پوليگون باستالماستان بۇرىن بولىنگەن 18,5 مىڭ شارشى شاقىرىم جەر – تىم ۇلكەن اۋماق. سوندىقتان دا ونىڭ ءبىراز بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قايتارىلۋى ءتيىس.
– اۋەلدە ۇيىمداستىرۋشىلار سىناق پوليگونىن جاساۋ ءۇشىن قانشا شاقىرىم جەر قاجەتتىگىن ناقتى بىلگەن جوق, – دەيدى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سەرگەي لۋكاشەنكو, – سوندىقتان پوليگون ءۇشىن كولەمدى جەر سۇرالعان. ال كسرو-دا جەر جەتەدى. قازاق جەرىنىڭ قوماقتى بولىگى بەرىلە سالعان. ال اقش-تىڭ نەۆاداسىندا پوليگون اناعۇرلىم سەمەي پوليگونىنان اناعۇرلىم از جەر بولىنگەن.
سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ انىقتالعان ەكولوگيالىق قاۋىپسىز جەرلەرىن رەسميلەندىرۋ قاجەت, دەيدى كۋرچاتوۆتىق عالىمدار. پوليگون باستالماستان بۇرىن بولىنگەن 18,5 مىڭ شارشى شاقىرىم جەر – تىم ۇلكەن اۋماق. سوندىقتان دا ونىڭ ءبىراز بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قايتارىلۋى ءتيىس.
– اۋەلدە ۇيىمداستىرۋشىلار سىناق پوليگونىن جاساۋ ءۇشىن قانشا شاقىرىم جەر قاجەتتىگىن ناقتى بىلگەن جوق, – دەيدى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سەرگەي لۋكاشەنكو, – سوندىقتان پوليگون ءۇشىن كولەمدى جەر سۇرالعان. ال كسرو-دا جەر جەتەدى. قازاق جەرىنىڭ قوماقتى بولىگى بەرىلە سالعان. ال اقش-تىڭ نەۆاداسىندا پوليگون اناعۇرلىم سەمەي پوليگونىنان اناعۇرلىم از جەر بولىنگەن.
ال قازىر ۋاقىت باسقا. بوس تۇرعان جەرلەردى نە ىستەۋ كەرەك؟ ەندى الداعى ۋاقىتتا بۇل جەرلەردە سىناقتار مۇلدە بولمايدى. سوندىقتان دا ءاۋ باستا بوس ەسەپكە الىنعان جەرلەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىگى تولىق ەسەپكە الىنعان سوڭ قايتارىلۋى ءتيىس, دەيدى عالىمدار ءبىراۋىزدان. سەرگەي لۋكاشەنكونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە 5250 شارشى شاقىرىم پوليگون جەرى زەرتتەلگەن. ونىڭ 3000-ى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى دەپ تانىلعان. ۇياو عالىمدارى زەرتتەپ, بەكىتكەن بۇل اۋداندى ماگاتە وكىلدەرى كەلىپ تاعى ءبىر مارتە تەكسەرەدى. قازىر پوليگوندا ءبىر توپ زەرتتەۋشى ءجۇر. ولار ۇياو عالىمدارىنىڭ شەتەلدىك پوليگونداردان اكەلگەن زەرتتەمەلەرىن تەكسەرمەك.
– ارينە, قاراپايىم حالىق رادياتسيادان ابدەن قورقىپ قالعان, – دەيدى سەرگەي لۋكاشەنكو. – ولار پوليگون اۋماعى اياق استىنان قالاي تازا بولىپ شىقتى دەپ كۇمان بىلدىرەدى. مەن ايتار ەدىم, بۇل جەرلەر ءاۋ باستا بىلعانباعان. سوندىقتان دا تازا. جەر وتە كوپ بەرىلگەندىكتەن, بۇل جەرلەرگە رادياتسيالىق جاڭبىر جاۋىپ, رادياتسيالىق بوران سوقپاعان.
بىراق, شىن مانىندە قاۋىپتى جەرلەر دە بار ەكەن. وندا رادياتسيا وتە جوعارى كورىنەدى. ماسەلەن, شاعان وزەنىنىڭ 10-شى شاقىرىمى. بۇل تۇس پوليگون اۋماعىنا جاقىن ورنالاسقانىمەن, سوناۋ 1947 جىلدان بەرى رەسمي تۇردە وعان ەنگىزىلمەپتى. سوندىقتان ادامدار, قايدان ءبىلسىن, قاۋىپتى جەردە بۇگىندە مال ءوسىرىپ وتىرسا كەرەك. رادياتسيالانعان سۋدى ءىشىپ, رادياتسيا العان مالدىڭ ەتىن جەيدى. وسى سەبەپتى بۇرىنعى پوليگون اۋماعى رەسميلەندىرىلۋى ءتيىس.
– ءبىز عالىم رەتىندە زەرتتەيمىز, بىراق جەردىڭ, پوليگون اۋماعىنىڭ ناقتى قوجايىنى ەمەسپىز. الداعى ۋاقىتتا الەمنىڭ قىزىعۋشىلىعى سەمەي پوليگونىنا شىنىمەن ارتا تۇسپەك, –دەيدى «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيگى, اتوم سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى سۇلتان كارتوەۆ. – قازىردىڭ وزىندە ساياسي قايراتكەرلەر, ديپلوماتتار, زەرتتەۋشى عالىمدار لەگى تولاستاماۋدا. ەندى بۇۇ-نىڭ 26 ستەپەندياتىنان تۇراتىن توپ كەلمەكشى.
ءتىپتى, بۇرىنعى پوليگوندى جاي جۇرگەن تۋريستەر دە كەلىپ كورەدى ەكەن. سەرگەي لۋكاشەنكونىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن 20-30 شاقتى وسىنداي تۋريستەر توبى پايدا كەلىپ-كەتەتىن كورىنەدى. بەرىلگەن نۇسقاۋلىقتار بويىنشا, ولار سىناق پوليگونىنىڭ رۇحسات ەتىلگەن جەرلەرىمەن عانا جۇرۋلەرى ءتيىس.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا.
سەمەي.
سۋرەتتە: ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سەرگەي لۋكاشەنكو.
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور.
