بۇگىن تاجىكستاندا بيلىكتەگى حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ سەزىندە رەسمي تۇردە ەل پرەزيدەنتى ەمومالي راحموننىڭ كانديداتۋراسى پرەزيدەنتتىككە كانديدات بولىپ ۇسىنىلادى. سونداي شەشىم قابىلداناتىنىنا ەشكىمنىڭ دە, ءتىپتى ونىڭ قارسىلاستارىنىڭ دا كۇمانى جوق.
پرەزيدەنتتىك سايلاۋ الداعى قاراشا ايىندا وتەدى. نەگە راحمون سايلاۋ ناۋقانىنا مۇنشا از ۋاقىت قالدىردى دەيتىندەر دە بار. بىراق جۇرت وعان سول سايلاۋ ناۋقانى كەزىندەگى ۇگىت-ناسيحات بويىنشا ەمەس, بۇگىنگە دەيىنگى قىزمەتىنە قاراي داۋىس بەرەدى. ال ونىڭ وپپونەنتتەرىندە مۇنداي مۇمكىندىك جوق.
بۇگىن تاجىكستاندا بيلىكتەگى حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ سەزىندە رەسمي تۇردە ەل پرەزيدەنتى ەمومالي راحموننىڭ كانديداتۋراسى پرەزيدەنتتىككە كانديدات بولىپ ۇسىنىلادى. سونداي شەشىم قابىلداناتىنىنا ەشكىمنىڭ دە, ءتىپتى ونىڭ قارسىلاستارىنىڭ دا كۇمانى جوق.
پرەزيدەنتتىك سايلاۋ الداعى قاراشا ايىندا وتەدى. نەگە راحمون سايلاۋ ناۋقانىنا مۇنشا از ۋاقىت قالدىردى دەيتىندەر دە بار. بىراق جۇرت وعان سول سايلاۋ ناۋقانى كەزىندەگى ۇگىت-ناسيحات بويىنشا ەمەس, بۇگىنگە دەيىنگى قىزمەتىنە قاراي داۋىس بەرەدى. ال ونىڭ وپپونەنتتەرىندە مۇنداي مۇمكىندىك جوق.
ءبىراز جۇرت بۇل ەلدەگى جاعدايدى جاعىمسىز تۇرعىدا سيپاتتايدى. دەموكراتيا جوق, اۆتوريتارلىق جۇيە قالىپتاسقان دەيدى. سايلاۋدا حالىقتىڭ ءوز ويىن بىلدىرۋگە ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى, اكىمشىلىكتىڭ ىقپالى باسىم دەيدى. مۇنى كوبىنە وپپوزيتسيا وكىلدەرى, الدىمەن ولاردىڭ باسشىلارى ايتادى, سونىمەن ءوز جەڭىلىستەرىن اقتاعىسى كەلەدى. ال وپپوزيتسيا بۇل ەلدىڭ ىشىندە دە بار, سىرتىندا دا بار. حالىقتى سوڭىنان ەرتە الاتىنى شامالى.
جاقىندا تاجىكستاننىڭ رەفورماتورلىق كۇشتەرى بىرلەستىگى دەيتىننىڭ اتىنان كۇرەسكە قوسىلىپ وتىرعان وينيحول بوبونازاروۆا قازىرگى پرەزيدەنتتى كەڭشار ديرەكتورلىعىنان پرەزيدەنتتىككە دەيىن كوتەرىلدى دەپ ايىپتاپ, ءوزىنىڭ ءبىلىمى, ومىرلىك تاجىريبەسى بارلىعىن العا توسادى. ال بۇرىنعى ديرەكتور ەمومالي راحموننىڭ, مىنە, 20 جىلداي ەل باسقارۋ تاجىريبەسى بارلىعىن ەلەگىسى كەلمەيدى.
وسى 20 جىلدا بۇل ەلدىڭ باسىنان نە وتپەدى؟! سوناۋ 90-جىلداردا ەلدە ازامات سوعىسى دا بولدى. وپپوزيتسيامەن ءتىل تابىسىپ, قانتوگىستى توقتاتۋدىڭ جولىن راحمون تاپتى. بيلىك سوندا راديكال يسلاميستەردىڭ قولىنا كوشكەندە, نە بولار ەدى؟ حالىق سولاردى قالايتىن ەدى دەپ كىم ايتادى؟ تاجىكستاننىڭ بۇكىل الەمنىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان اۋعانستانمەن 1,5 مىڭ شاقىرىم شەكاراسى بار, ودان كۇن سايىن قاۋىپ داۋسى ەستىلىپ جاتادى. ودان الىستا جاتقان ەلدەردىڭ ءوزى شوشيدى. جاقىن تۋىس ەل سانالاتىن وزبەكستاننىڭ دا بۇل ەلگە قاقپا بەكىتكەنى قيىندىققا قيىندىق قوستى.
سونداي جاعدايدا ەل باسقارۋ وڭاي ما؟ ال راحمون باسقارىپ كەلەدى. ءوز حالقىمەن ءتىل تابىسىپ وتىر. سىرتپەن شە؟ ءوز ەلىنىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان ولارمەن دە ءتىل تابىسىپ كەلەدى. رەسەيمەن دە. اقش-پەن دە. سول ەل مۇددەسى تۇرعىسىنان بىرەۋلەرمەن كەتىسۋگە بار. الدىمەن ءوز ەلىنە كەرەكتىنى ويلايدى. روگۋن سۋ قويماسى, وندا جاسالاتىن گەس ەلگە كەرەك. سوندىقتان سونى سالۋ ءۇشىن كۇرەسەدى. رەسەيدىڭ 201-ءشى اسكەري بازاسى بۇل ەلگە كەرەك پە؟ ءبىر جاعى ەل قاۋىپسىزدىگى, قورعانىسى ءۇشىن كەرەك, ەكىنشىدەن, ءبىراز قارجى تابۋ ءۇشىن كەرەك. سول ءۇشىن ماسكەۋمەن ساۋدالاسادى.
بىرەۋلەرگە, اسىرەسە, باتىستاعىلارعا راحموننىڭ رەسەيگە قاتىستى ساياساتى ۇنامايدى. ءماسكەۋدەن باس تارت دەگەندى ايتادى. تاجىكستانعا ءتيىمدى نارسەنىڭ ءبارىنەن دە ول باس تارتپايدى. بىرەۋلەرگە ۇنامايدى ەكەن دەپ قىتايدان, يراننان نەسيە الۋدان دا باس تارتپايدى. ول ءوز حالقى ءۇشىن كەرەك. سونداي ساياساتى ءۇشىن راحموندى تاجىك حالقى قولدايدى.
بۇل ەلدە وپپوزيتسيا ءالسىز. ەڭ الدىمەن حالىق تاراپىنان قولداۋ بولماعاندىقتان. بيلىك ولاردى ءوز قاتارىنا دا تارتتى. ۇيلەسىپ جۇمىس ىستەي المادى. كەيبىرەۋلەرىنىڭ جوسىقسىز ارەكەتتەرىنە بيلىكتىڭ كونبەگەنى دە شىندىق. سوندا ولار ءوز ارەكەتتەرىن باسقا ەلدەرگە بارىپ جالعاستىرىپ جاتىر. ال ەل ىشىندەگىلەرىنىڭ بەدەلى تومەن.
كۇنى بۇرىن جەڭىستى ەمومالي راحمونعا ۇستاتۋ ارتىقتاۋ كورىنەر. بىراق شىندىقتان اتتاپ تا كەتە المايسىڭ.
تۇركيا: رەفورما وزگەرىس اكەلە مە؟
ەل ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى رەجەپ تايىپ ەردوعان ەلدە ۇلكەن ساياسي رەفورمالار جاسالاتىنىن جاريالادى. ول بويىنشا كۇرد حالقىنىڭ قۇقىقتارى كەڭيدى. سونداي-اق, حيدجاب كيۋگە تىيىم سالۋ جويىلادى.
بۇل ەكى ماسەلە دە تۇرىك قوعامىندا ايتارلىقتاي قايشىلىق تۋدىرىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ەلدىڭ قازىرگى ۇكىمەتى عانا ەمەس, بۇرىنعى ۇكىمەتتەرى دە, اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ەل حالقىنىڭ 20 پايىزدايىن قۇرايتىن كۇردتەر ماسەلەسىن شەشە الماي كەلگەن. كۇرد قاۋىمى ءوز قۇقىقتارىن شەكتەمەۋدى تالاپ ەتىپ باس تا كوتەرىپ, ونى بيلىك سەپاراتيزمگە بالاپ, ولارعا قارسى كۇش قولدانۋ دا ورىن العان. كۇردتەر قۇقىعىن ۇران ەتكەن كۇردستان جۇمىسشى پارتياسىنىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالىنىپ, ونىڭ كوسەمى ودجالاننىڭ قاماققا الىنعانىن دا بىلەمىز. ال ايتارلىقتاي ءمانى جوقتاي كورىنگەنمەن, ايەل ادامداردىڭ حيدجاب كيۋى (يسلامدىق بەلگى رەتىندە) ماسەلەسى ەلدىڭ زايىرلىلىعى جانە يسلامدىق باعىتىن ۇستانۋشىلار اراسىندا ايتارلىقتاي جىك تە تۋدىرعان.
جاڭا رەفورما وسى ماسەلەلەردى شەشەدى دەۋ قيىنداۋ بولىپ تۇر. بۇل رەفورما بويىنشا كۇردتەردىڭ قۇقىعى ءبىرشاما كوتەرىلەتىنى انىق. اتاپ ايتقاندا, ولاردىڭ ەلدى مەكەندەرىنە بۇرىنعى تاريحي اتاۋلارى قايتارىلماق جانە كۇرد الىپپەسىن پايدالانۋعا تىيىم سالۋ جويىلماق. جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە كۇرد تىلىندە, باسقا دا ازشىلىق ۇلت تىلدەرىندە وقۋعا جانە سول تىلدەردىڭ ەرەكشەلىگىنە وراي تۇرىك الىپپەسىندە جوق ارىپتەردى پايدالانۋىنا رۇقسات ەتىلەدى. وسىعان قاراپ-اق بۇعان دەيىن بۇل ەلدە ازشىلىق حالىقتىڭ قۇقى ايتارلىقتاي شەكتەلگەنىن اڭعاراسىڭ. ءتىپتى قىزىل يمپەريا – كسرو-داعى حالىقتاردىڭ ء(بىرازىنىڭ كيريلليتسا نەگىزىندە) ءوز الىپپەلەرى بولدى ەمەس پە؟ ال بۇكىل تۇرىك الەمى اعا تۇتقان تۇرىك ەلىندە تۋىستاس حالىققا مۇنشالىقتى شەكتەۋ جاسالعانى تۇسىنىكسىزدەۋ كورىنەدى.
ەندىگى ءبىر ۇلكەن جاڭالىق – سايلاۋ بارىسىندا پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ دەڭگەيى بۇرىن 10 پايىز بولسا, ەندى 5 پايىزعا تومەندەتىلگەن. بۇل ازشىلىق حالىقتار مۇددەسىن قورعايتىن پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە ءوتۋ ءمۇمكىندىگىن كوتەرەدى. ال 3 پايىز داۋىس العان پارتيالار ۇكىمەت تاراپىنان قارجىلىق قولداۋعا يە بولادى. بۇل بۇرىن 7 پايىز بولاتىن. مۇنىڭ بارلىعىن ساياسي رەفورمانىڭ قۇپتارلىق تۇستارى دەسە ءلازىم.
سوعان قاراماي, كۇردتەر بۇل رەفورمالار پاكەتىن ازىرقانىپ وتىر. ديارباكىر قالاسىنىڭ كوشەلەرىنە ونداعان مىڭ كۇرد شىعىپ, قارسىلىقتارىن ءبىلدىردى. قايىر قىلساڭ, سىپىرا قىل دەيتىن شىعار. ولار ۇكىمەتتەن كوپتەن بەرى اۆتونوميا سۇراپ جۇرگەنى بەلگىلى. ءسىرا, ولار سول تالاپتارىن العا توسار. ونى ءجون, ءجونسىز دەۋ دە قيىن. بۇل – تۇرىك ەلىنىڭ ىشكى شارۋاسى. ءار حالىق, ءار ۇلت ءوز ءمۇددەسىن ايتادى. تۇرىك اعايىندار تۋىس, قانداس حالىققا قامقور بولىپ جاتسا, ول جاراسادى دا. جۇرت ءۇلكەن حالىقتان سونداي قامقورلىق كۇتەدى.
حيدجابقا تىيىمدى الىپ تاستاپ, پرەمەر ەردوعان ءوزىنىڭ يسلاميستىك باعىتىن تاعى دا ايرىقشا اتاپ كورسەتتى. وسىنىسىمەن ول ءوزىنىڭ قولداۋشىلارىنىڭ كوڭىلىن تاپقان شىعار. سونىمەن بىرگە, قارسىلاستارىن دا كوبەيتكەنى انىق. ونسىز دا جۇرتشىلىق اراسىندا ونىڭ اسكەريلەردى, ءبىرشاما قوعام قايراتكەرلەرىن, جۋرناليستەردى قۋدالاۋى, جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارىن شەكتەگەندەي شارالارى ايتارلىقتاي نارازىلىق تۋدىرعان. وسىلاردىڭ بارلىعى قوسىلىپ, ەلدەگى جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن.
بيلىكتەگىلەر جاڭا رەفورمالاردىڭ جاريالانۋىن تاريحي ماڭىزدى قادام دەپ جارنامالاپ جاتىر. ونىڭ ەل ىشىندە ايتارلىقتاي اۋىزعا الىناتىنى دا انىق-اۋ. سويتسە دە, ونىڭ قاۋىم اراسىنداعى ىنتىماققا قىزمەت ەتەتىنىنە كۇمان دە بار.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
