مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ 2006 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەل الدىندا تاياۋداعى ون جىلدا الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ستراتەگيالىق مىندەتىن قويدى.
قىركۇيەكتە جاريالانعان بەدەلدى ءدۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ 2012-2013 جىلدارعا ارنالعان جاھاندىق ءباسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىنىڭ (دەف جبي) قورىتىندىلارىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ پوزيتسياسىن وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1 تارماققا جاقسارتىپ, 50-ورىندى يەلەندى (2012-2013 رەيتينگتە – 51 ورىن), 2011 جىلدان باستاپ – 22 تارماقتا (2011-2012 – 72 ورىن).
2013 جىلعى رەيتينگتە باعالاناتىن مەملەكەتتەر سانى 148-گە دەيىن ۇلعايدى (وتكەن جىلى – 144). دەف جبقي 114 كورسەتكىشتەن سانالادى, ولاردىڭ ىشىندە 80-ءنى ورتا جانە ءىرى كاسىپورىندار باسشىلارىنىڭ ساۋالناماسى, ال قالعاندارى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر نەگىزىندە سانالادى. ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيلەرىندە ورنالاسقان الەم ەلدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتايتىن 12 فاكتور بار.
باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى باعالاۋ ءادىسناماسىنا قاتىستى رەيتينگكە قاتىساتىن بارلىق ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ ساتىلارى بويىنشا بولىنەدى. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو دەڭگەيى ەلدەردى ءبولۋ كريتەريى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, مينەرالدى رەسۋرستارعا تاۋەلدىلىگى جوعارى ەلدەر ءۇشىن, سونداي-اق, سوڭعى بەس جىلداعى ەكسپورتتىڭ (تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ) جالپى قۇرىلىمىنداعى شيكىزات ەكسپورتىنىڭ ۇلەسى بويىنشا انىقتالاتىن ەكىنشى كريتەري قولدانىلادى.
وسىلايشا, قازاقستان ءتيىمدى دامۋدىڭ ەكىنشى ساتىسىنان يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەڭ جوعارى ءۇشىنشى ساتىسىنا وتپەلى پوزيتسياداعى ەلدەر توبىنا ورنالاستى. بۇل سوڭعى بەس جىلداعى ەلدىڭ شيكىزات ەكسپورتى ۇلەسىنىڭ 70% بەلگىلەنگەن دەڭگەيگە تومەندەتۋىنە, سونداي-اق جان باسىنا شاققانداعى ءىجو دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى بولدى. 2012 جىلعى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو بۇرىنعى جىلمەن سالىستىرعاندا, 6,7%-عا ءوسىپ, 12,1 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى.
دەف ساراپشىلارىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك باسىمدىلىقتارى ماكروەكونوميكالىق ورتا – 23-ورىن (7 پوزيتسياعا تومەندەۋ) جانە ەڭبەك نارىعىنىڭ تيىمدىلىگى – 15-ورىن (4 پوزيتسياعا ۇلعايۋ) بولىپ تابىلادى. الدىڭعى جىلعى ءىجو-ءنىڭ ءوسۋى 5%-دى قۇرادى, ءىجو دەڭگەيى 2011 جىلعى 188,1 ملرد. اقش دوللارىنان 2012 جىلى 203,5 ملرد. اقش دوللارىنا ءوستى, قازاقستان جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن 2011 جىلعى 5,4%-دان 2012 جىلى 5,3%-عا دەيىن تومەندەتتى.
اۋرۋعا شالدىعۋ جانە مالياريانىڭ ەكونوميكالىق شىعىندارى (1 ورىن), ەڭبەكاقى تولەۋ جانە ونىمدىلىك (9 ورىن), ينۆەستورلار قۇقىقتارىن قورعاۋ (10 ورىن), موبيلدىك بايلانىس ابونەنتتەرىنىڭ سانى (10 ورىن), مەملەكەتتىك ارتىقشىلىق/تاپشىلىق (13 ورىن), مەملەكەتتىك بورىش (14 ورىن) سياقتى قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك كورسەتكىشتەرى جوعارى باعالانعان. وسىلايشا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتىن تاپشىلىعى 3% عانا قۇرادى, 2012 جىلى موبيلدىك بايلانىس ابونەنتتەرىنىڭ سانى 1000 ادامعا 1800,6 ابونەنت قۇراپ, 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا, 18%-عا ۇلعايدى.
قازاقستان دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ورتا ءبىلىم بەرۋدە – 97 ورىندا (5 پوزيتسياعا تومەندەۋ), بارىنشا ءالسىز پوزيتسيالاردا قالىپ وتىر. بىراق مەملەكەتتىك ورگاندار جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىستىڭ ارقاسىندا قازاقستان رەيتينگىنىڭ تومەن پوزيتسيالارىندا ەلەۋلى جاقسارۋلار بايقالادى. وسىلاي, «يننوۆاتسيالار» فاكتورى بويىنشا رەسپۋبليكا 84-ورىنعا دەيىن, 19 پوزيتسياعا, «قارجى نارىعىنىڭ دامۋى» – 103-ورىنعا دەيىن 12 پوزيتسياعا, كومپانيالاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى بويىنشا 94-ورىنعا دەيىن, ياعني 5 پوزيتسياعا كوتەرىلدى.
بۇدان دەيىنگى سياقتى, الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى ەلدىڭ وندىعىندا ەۋروپالىق ەلدەر باسىم تۇر (شۆەيتساريا, فينليانديا, گەرمانيا, شۆەتسيا, نيدەرلاندى جانە ۇلىبريتانيا). ازيا ەلدەرىنەن باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى ەلدىڭ ءبىرىنشى وندىعىنا سينگاپۋر (2 ورىن), گونكونگ (7 ورىن) جانە جاپونيا (9 ورىن) كىردى. اقش دەف جبي رەيتينگتە 5-ورىن يەلەندى.
پوستكەڭەستىك كەڭىستىك مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا ازەربايجان – 39, رەسەي – 64, گرۋزيا – 72, ارمەنيا – 79, ۋكراينا – 84, مولدوۆا – 89 جانە قىرعىزستان 121-ورىندا (Tۇركىمەنستان جانە وزبەكستان دەف جبي رەيتينگە قاتىسپايدى).
2012 جىلى مەملەكەت باسشىسى ەل الدىنا جاڭا ماقسات – 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا ەنۋ مىندەتىن قويدى.
قازىرگى كەزدە قازاقستان Ernst & Young باعالاۋى بويىنشا سوڭعى 15 جىلدا الەمنىڭ ەڭ ىرعاقتى دامۋشى ەلىنىڭ بەستىگىنە كىرەدى. سوڭعى ونجىلدىقتا ەل ءىجو-ءنى ەكى ەسە كوبەيتىپ, 2012 جىلى 203,5 ملرد. دوللارعا جەتتى, 10 جىل ىشىندە جان باسىنا شاققانداعى نومينالدىق تابىس 6,2 ەسەگە ءوستى. بيزنەس جۇرگىزۋدىڭ جەڭىلدىگى «Doing Business» رەيتينگىندە سوڭعى 5 جىل ىشىندە رەسپۋبليكا 80-نەن 49-ورىنعا ورنالاستى.
وسىعان بايلانىستى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ اتقارعان جۇمىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان دامۋدىڭ ەلەۋلى قارقىنىن پايدالانا الادى جانە ودان ءارى ءوسۋ ءۇشىن جانە ءجۇز جىلدىقتىڭ ورتاسىنا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ ءۇشىن بەرىك ىرگەتاس قۇرا الادى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
ديلرۋح ءشارىپوۆ,
ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە تالداۋ دەپارتامەنتى ستراتەگيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى.
