ارتىق سوت راسىمدەرى قىسقارادى
اۋەلى سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ نازارىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسىنە سوتتار جۇمىسىنىڭ زاماناۋي فورماتتارىن ەندىرۋ, ارتىق سوت راسىمدەرى مەن شىعىندارىن قىسقارتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ۇسىنىلدى.
اتالعان قۇجات جونىندە جوعارعى سوتتىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى مەيرامبەك تايمەردەنوۆ باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى ءۇش باعىتتان تۇرادى. ولار – سوتتار جۇمىسىن زاماناۋي فورماتقا كەلتىرۋ, ازاماتتىق پروتسەستەگى تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ جانە سوت ءىسىن جۇرگىزۋدەگى تسيفرلاندىرۋ.
– سوتتارعا قاتىستى «سۋديا ءىستى قاراعاندا ونىڭ اق-قاراسىنا نەگە تەرەڭ ۇڭىلمەيدى؟», «نەگە تەك ۇسىنىلعان دالەلدەرمەن قاناعاتتانىپ, شەشىم شىعارادى؟» دەگەن سىڭايداعى سىن ءجيى ايتىلادى. وعان سەبەپ – قولدانىستاعى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ تالابى. كودەكس بويىنشا سۋديانىڭ ەشبىر جاعدايدا تالاپ-ارىز شەڭبەرىنەن شىعۋعا مۇمكىندىگى جوق. كودەكستە نە تالاپ ەتىلسە, تەك سول ماسەلەنى قاراپ, شەشىم قابىلداۋعا مىندەتتى. ءوز بەتىنشە باسقا دا ءمان-جايلاردى انىقتاۋعا ەش قۇقىعى جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سۋديالاردىڭ قولى بايلاۋلى دەۋگە بولادى. سونىڭ سالدارىنان سوتتارعا ايتىلاتىن سىن دا از ەمەس. بۇل پروبلەمانى شەشۋدىڭ ءبىر عانا جولى – سۋديانىڭ پروتسەستىك ءرولىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ. ءادىل شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن ول داۋدى جان-جاقتى, بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن ءتۇسىنىپ الۋى كەرەك. بۇل دەگەنىمىز, سۋديا پروتسەستىك جاعىنان ەركىن بولۋى قاجەت. قانداي ءۋاجدى نەمەسە دالەلدەردى زەرتتەۋ كەرەك ەكەنىن ول ءوزى انىقتاۋى ءتيىس. بۇل – ءبىز اشىپ وتىرعان جاڭالىق ەمەس, وزىق دامىعان ەلدەردىڭ سوتتارىندا قالىپتاسقان تاجىريبە. سوندىقتان وسى تاجىريبەنى پايدالانباقپىز, – دەدى م.تايمەردەنوۆ.
زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى – سوتتاردىڭ ازاماتتىق ىستەردى شەشۋ, پروتسەستىڭ جارىسپالىلىعى قاعيداتتارىن ۇستانۋ تاسىلدەرىن وزگەرتۋ; ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرىن قولدانۋدى كەڭەيتۋ; ارتىق پروتسەستىك ارەكەتتەر مەن سوت اكتىلەرىن قىسقارتۋ; سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە ەلەكتروندى سەرۆيستەر مەن تەحنيكالىق قۇرالداردى قولدانۋدى كەڭەيتۋدى قامتاماسىز ەتۋ.
قۇجاتتا سوتتىڭ كۇردەلى ەمەس ماسەلەلەردى تاراپتاردى شاقىرۋسىز قاراۋىمەن بايلانىستى پروتسەستىك ارەكەتتەردى وڭتايلاندىرۋعا باعىتتالعان نورمالار قامتىلعان. وڭايلاتىلعان (جازباشا) ءىس جۇرگىزۋ تارتىبىندەگى ىستەردى ەلەكتروندى فورماتتا قاراۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق ەلەكتروندى حاتتاماعا, پروتسەسكە قاشىقتان قاتىسۋعا, پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ەلەكتروندى گادجەتتەردى جانە باسقا تەحنيكالىق قۇرالداردى پايدالانۋىنا قاتىستى باسقا جاڭالىقتاردى دا قاراستىرادى.
سەنات سپيكەرى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسىنە ەنگىزىلىپ وتىرعان تۇزەتۋلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى.
– وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار سوت جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋعا جانە ارتىق سوت راسىمدەرىن قىسقارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. سونداي-اق زاماناۋي ەلەكتروندى سەرۆيستەردى ەنگىزۋگە, ازاماتتاردىڭ ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان كودەكسكە ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر سوت تورەلىگىنىڭ جەدەلدىگىن جانە تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ, سوت جۇيەسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى دەپ سەنەمىز, – دەدى م.اشىمباەۆ.
كەدەندىك باقىلاۋدان جالتارۋعا جول بەرمەيدى
«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن قحر-دىڭ كەدەندىك شەكارالارى ارقىلى وتكىزىلەتىن تاۋارلار مەن حالىقارالىق تاسىمالدىڭ كولىك قۇرالدارى جونىندە اقپارات الماسۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
اتالعان كەلىسىمگە 2019 جىلعى 6 ماۋسىمدا پەتەربۋرگ حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ اياسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس القاسىنىڭ توراعاسى, وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۆيتسە-پرەمەرلەرى جانە قحر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قول قويدى. بۇل تۋرالى قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ ايتىپ بەردى.
– كەلىسىمنىڭ ەرەجەلەرى اقپارات الماسۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن, تاراپتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىگىن جانە مالىمەتتەردىڭ كولەمى مەن قۇرامىنا قويىلاتىن تالاپتاردى رەتتەيدى. جەكە تۇلعالاردىڭ پايدالانۋىنا ارنالعان تاۋارلاردى قوسپاعاندا, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ ەكسپورتتىق جانە ترانزيتتىك دەكلاراتسيالارى بويىنشا ءوزارا دەرەكتەرمەن الماسۋ كوزدەلگەن. اقپارات الماسۋ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ينتەگراتسيالانعان اقپاراتتىق جۇيەسى مەن قىتايدىڭ ۋاكىلەتتى ورگانىنىڭ ۇلتتىق اقپاراتتىق جۇيەسىن پايدالانا وتىرىپ, كولىكتىڭ بارلىق تۇرلەرى بويىنشا ەلەكتروندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. كەلىسىم كۇشىنە ەنگەن كۇننەن باستاپ 18 ايدان كەشىكتىرمەي مالىمەتتىڭ قۇرىلىمىن, فورماتىن, سونداي-اق اقپارات الماسۋدىڭ تەحنيكالىق شارتتارىن انىقتايتىن جەكەلەگەن حاتتامالار قابىلدانادى. اتالعان حاتتامالار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ورتالىق كەدەن ورگاندارى مەن قحر-دىڭ باس كەدەن باسقارماسى اراسىندا جاسالادى جانە ودان ءارى راتيفيكاتسيالاۋدى تالاپ ەتپەيدى, – دەدى مينيستر.
وسى كەلىسىم بويىنشا اقپارات الماسۋ كەدەندىك وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋدى جەدەلدەتۋگە, الىنعان مالىمەتتەردى تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قولدانۋعا جانە كەدەندىك باقىلاۋدان جالتارۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەكى تاراپتىڭ كەدەندىك اۋماقتارىنا ىقتيمال قاۋىپتى, وتكىزۋگە تىيىم سالىنعان جانە شەكتەلگەن تاۋارلاردى اكەلۋگە بايلانىستى تاۋەكەلدەردى ازايتۋ كوزدەلىپ وتىر.
بۇعان قوسا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سوعىس جاعدايى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى ەكى وقىلىمدا قارالىپ, قابىلداندى.
قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مۇرات بەكتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – سوعىس جاعدايى سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ. بۇل ەلىمىزدە قاۋىپسىزدىككە تونەتىن قاتەرگە دەن قويۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قورعانىس الەۋەتىن قولداۋ قاجەتتىگىنەن تۋىنداپ وتىر.
– «سوعىس جاعدايى تۋرالى» زاڭدا پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن تولىقتىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ول بەيبىت ۋاقىتتا ىسكە اسىرىلادى. بۇل سوعىس جاعدايى سالاسىن قولدانۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋ, قارۋلى كۇشتەر جوعارعى باس قولباسشىلىعى ستاۆكاسى تۋرالى, قورعانىس كەڭەستەرى تۋرالى, سوعىس جاعدايى كەزەڭىندە ۇكىمەت قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ەرەجەنى بەكىتۋ بولىپ وتىر. ودان باسقا ۇكىمەت قىزمەتى مىناداي وكىلەتتىكپەن تولىقتىرىلادى: بەيبىت ۋاقىتتا سوعىس جاعدايى كەزەڭىندەگى مينيسترلىكتەر تۋرالى ەرەجەنى بەكىتۋ, سوعىس جاعدايى كەزەڭىندە مەملەكەتتىك ورگاندى سوعىس ۋاقىتىنداعى شتاتقا كوشىرۋدى ۇيىمداستىرۋ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا ازاماتتىق جانە اۋماقتىق قورعانىس سالاسىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن بەلگىلەۋ, – دەدى م.بەكتانوۆ.
سونىمەن قاتار سوعىس جاعدايى كەزەڭىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ وكىلەتتىگىن كوزدەۋ, ولارعا «وبلىستىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ, استانانىڭ قورعانىس كەڭەسىن» قۇرۋعا وكىلەتتىك بەرۋ ۇسىنىلادى. بۇل رەتتە قورعانىس كەڭەستەرى اسكەري باسقارۋ ورگانى رەتىندە سوعىس جاعدايى سالاسىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ولار تەك سوعىس جاعدايى كەزەڭىنە قۇرىلادى. سوندىقتان قارۋلى كۇشتەر قۇرىلىمىنا كىرمەيدى.
جالپى وتىرىستا لوتەرەيا قىزمەتىن قۇقىقتىق جاعىنان جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسى قارالدى. بۇل قۇجاتتى مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا تانىستىردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلى ۇكىمەت شەشىمىمەن ء«ساتتى جۇلدىز» اكتسيونەرلىك قوعامى لوتەرەيا وپەراتورى بولىپ 15 جىل مەرزىمگە انىقتالدى. لوتەرەيا وپەراتورىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى 748 ادامدى قۇرايدى. رەسپۋبليكا بويىنشا
3 مىڭعا جۋىق تاراتۋشى (اگەنت) سانى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەردەن تۇرادى. ولارمەن كەلىسىمشارتتار نەگىزىندە جۇمىس جۇرگىزىلەدى, ياعني لوتەرەيا وپەراتورى لوتەرەيانىڭ دۇرىس جۇرگىزىلۋىنە جانە تاراتىلۋىنا تىكەلەي ءوزى جاۋاپ بەرەدى. سونداي-اق لوتەرەيا بيلەتتەرىن تاراتۋدى ءوزىنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىمەن قاتار اتقاراتىن ءىرى ديستريبيۋتەرلەر بار.
وسى قۇجات ارقىلى لوتەرەيا وپەراتورى بولىپ سانالمايتىن تۇلعانىڭ لوتەرەيانى وتكىزگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلەۋ ارقىلى لوتەرەيانى جانە لوتەرەيا قىزمەتىن رەتتەۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلەدى. ودان بولەك, لوتەرەيانى تاراتۋشىنىڭ (اگەنتتىڭ) مارتەبەسى زاڭمەن بەكىتىلدى, لوتەرەيا وپەراتورى نەمەسە لوتەرەيا تاراتۋشىسى بولىپ تابىلمايتىن تۇلعانىڭ لوتەرەيانى تاراتۋىنا تىيىم سالۋ ەنگىزىلدى, لوتەرەيا بيلەتتەرىنىڭ ەلەكتروندى نىساندارىنا جانە لوتەرەيا وتكىزۋگە پايدالانىلاتىن جابدىقتارعا قويىلاتىن تالاپتار بەلگىلەندى, لوتەرەيا وپەراتورى جانە لوتەرەيا تاراتۋشىلارى بولىپ تابىلمايتىن تۇلعالاردىڭ لوتەرەيانى جارنامالاۋىنا تىيىم سالۋ ەنگىزىلدى.
وتىرىستا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جاريا ەتتى. نۇرتورە ءجۇسىپ بالالار ادەبيەتىن دامىتۋ جونىندە, ءابدالى نۇراليەۆ «قازفوسفات» جشس-نىڭ ونەركاسىپ قالدىقتارىنا (فوسفوگيپسكە) قاتىستى, ال تولەۋبەك مۇقاشەۆ وڭىرلەردى دامىتۋ تۋرالى ماسەلەلەردى كوتەردى.
