«قازترانسگاز» كومپانياسىنىڭ ەنشىلەس ۇيىمى – «امانگەلدى گاز» جشس ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى وزەكتى ماسەلە, گازعا دەگەن تاپشىلىقتى جويا وتىرىپ, ميللياردتىق بەلەستى باعىندىرۋدا. ماسەلەن, 2007 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە العاشقى رەت 1 ملرد. تەكشە مەتر گاز وندىرسە, ەكىنشى رەت 2010 جىلدىڭ 28 شىلدەسىندە جانە ءۇشىنشى رەت 2013 جىلدىڭ 24 تامىزىندا بيىك اسۋلار الىندى.
وسى ورايدا, سوڭعى تولىمدى جەتىستىك اتالعان كاسىپورىننىڭ ون جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلدى. جۇمىستاعى قول جەتكىزىلگەن تابىستى قادامدار مەن جاڭا جوسپارلار جايلى جانە دە گاز سالاسىندا ىقتيمال الداعى ۋاقىتتاعى وزگەرىستەر تۋراسىندا قتگ باس ديرەكتورى سەرىك سۇلتانعالي اڭگىمەلەپ بەردى.
«قازترانسگاز» كومپانياسىنىڭ ەنشىلەس ۇيىمى – «امانگەلدى گاز» جشس ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى وزەكتى ماسەلە, گازعا دەگەن تاپشىلىقتى جويا وتىرىپ, ميللياردتىق بەلەستى باعىندىرۋدا. ماسەلەن, 2007 جىلدىڭ 7 قىركۇيەگىندە العاشقى رەت 1 ملرد. تەكشە مەتر گاز وندىرسە, ەكىنشى رەت 2010 جىلدىڭ 28 شىلدەسىندە جانە ءۇشىنشى رەت 2013 جىلدىڭ 24 تامىزىندا بيىك اسۋلار الىندى.
وسى ورايدا, سوڭعى تولىمدى جەتىستىك اتالعان كاسىپورىننىڭ ون جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلدى. جۇمىستاعى قول جەتكىزىلگەن تابىستى قادامدار مەن جاڭا جوسپارلار جايلى جانە دە گاز سالاسىندا ىقتيمال الداعى ۋاقىتتاعى وزگەرىستەر تۋراسىندا قتگ باس ديرەكتورى سەرىك سۇلتانعالي اڭگىمەلەپ بەردى.
– سەرىك سۇلتانعالي, ءۇستىمىزدەگى جىلى ەكى ەلەۋلى وقيعا قۋانتقانى بەلگىلى. ول – «امانگەلدى» كەن ورنىنىڭ قولدانىسقا ەنگىزىلۋىنىڭ مەرەيتويى جانە 3 ميللياردتىق بەلەستىڭ باعىنۋى. ءبىزدى دە قىزىقتىراتىنى سول, ون جىل بۇرىن كومپانيالارىڭىز قانداي مەجەلەردى ماقسات تۇتىپ ەدى؟ جالپى العاندا ناتيجەلەرگە كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى اياسىندا, «قازترانسگاز» (قتگ) كومپانياسى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان ءىرى گاز-كوندەنساتتى «امانگەلدى» كەن ورنىن پايدالانىمعا بەرۋ بويىنشا وزىندىك تەڭدەسسىز جوبانى ىسكە قوستى. تەڭدەسسىز دەيتىنىمىز, گەولوگيالىق سيپاتىنىڭ كۇردەلىلىگى بويىنشا قازاقستان اۋماعىندا وعان بالاما جوق. قىزمەتىنىڭ بارلىق مەزگىلىندە «قازترانسگاز» اق ەنشىلەس ۇيىمى – «امانگەلدى گاز» جشس جامبىل وبلىسىنداعى كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتى كەن قويناۋلارىن بارلاۋ, ءوندىرۋ جانە زەردەلەۋ ىستەرىمەن اينالىساتىن جالعىز كاسىپورىن بولىپ قالۋدا. «امانگەلدىدەگى» وزىندىك ءوندىرۋ ارەكەتى قازاقستاننىڭ وزبەكستاننان يمپورت كولەمىن ايتارلىقتاي ازايتۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, بۇل جەتكىزىلىمدەر تۇراقسىزدىق تانىتىپ قانا قويماي, كۇن سۋىتقان رايدا وزبەكستان قازاقستانعا گاز بەرۋدى بىردەن شەكتەپ وتىردى. مۇنداي احۋال ايماقتاعى ونەركاسىپتى دامىتۋعا قاتتى كەدەرگى بولىپ, الەۋمەتتىك نىسانداردى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە كوپتەگەن تۇيتكىلدەردى تۋدىردى.
«امانگەلدى» كەن ورنىندا جۇمىستى باستاماس بۇرىن, پايدالانىم ۇڭعىمالارىن بۇرعىلاۋ, كەن قويناۋلارى نىساندارىن جانە 193 شاقىرىمعا سوزىلعان «امانگەلدى» – كس-5 ماگيسترالدىق گاز تورابىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ بويىنشا اۋىر جۇمىستار اتقارىلدى. 2003 جىلدىڭ قازان ايىندا 5 ءوندىرۋشى ۇڭعىمانى, ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىن, گازدى دايىنداۋ جونىندەگى ورتالىق قوندىرعىنى پايدالانۋعا ەنگىزۋمەن قوسا, I-ءشى ىسكە قوسۋ كەشەنى اياقتالىپ, امانگەلدى كەن قويناۋى تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك پايدالانىمعا ەنگىزىلدى. جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىنا ارزان گاز بەرۋ باستالدى.
«امانگەلدى گاز» ءوندىرىس ءىس-قيمىلدارىنا كىرىسكەن 2003 جىلى 20 ملن. تەكشە مەتر تابيعي گاز جانە 3 مىڭ تونناعا جۋىق كوندەنسات ءوندىرىلدى.
سالىستىرا كەتسەك, 2012 جىلدان باستاپ بارلىعى 2 470,667 ملن. تەكشە مەتر كوگىلدىر وتىن جانە 200 294,6 توننا گاز كوندەنساتى وندىرىلگەن. وسىلايشا, 2003 جىلدىڭ 23 قازانىندا تۇساۋى كەسىلگەن امانگەلدى كەن قويناۋىندا وندىرىلگەن گاز جىلىنا 1,5 ملرد. تەكشە مەتر گاز توڭىرەگىندەگى كولەمدى تۇتىناتىن قازاقستاننىڭ ءوڭتۇستىگىندەگى گاز تاپشىلىعىن تومەندەتتى.
– العاشقى ميللياردتىق بەلەستەن قاشان وتتىڭىزدەر؟
– بۇل وقيعا 2007 جىلدىڭ جەتىنشى قىركۇيەگىندە ورىن الىپ, ەكىنشى بەلەستەن 2010 جىلدىڭ 28 شىلدەسىندە وتتىك. ال ءۇشىنشىسىن ەسكە الساق, ءۇش جىلدان كەيىن جۇزەگە اسىپتى. جىل اياعىنا دەيىن 321 ملن. 200 تەكشە مەتر گاز بەن 20 مىڭ 500 توننا گاز كوندەنساتىن ءوندىرۋدى الدىعا ماقسات رەتىندە قويىپ وتىرمىز.
امانگەلدى توبىنىڭ جاڭا كەن قويناۋلارىن قولدانىسقا ەنگىزۋ جۇمىستارى تولىققاندى قارجىلاندىرىلعان جاعدايدا جانە قاباتتىق قىسىمدى قولداۋ, جاڭا پايدالانىلىم ۇڭعىمالارىن ىسكە قوسۋ جونىندەگى ءىس-شارالار ورىندالعاندا, جىل سايىنعى گاز ءوندىرۋ 2017 جىلعا قاراي, شامامەن 400-500 ملن. تەكشە مەتردى قۇرايدى.
جوبانى قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 140 ملن. دوللاردى قۇرادى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى باستاۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارجىسى تارتىلدى. دەگەنمەن, امانگەلدى كەن قويناۋلارىن ودان ءارى يگەرۋ «قازترانسگاز» اق قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلدى.
– بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىككە ورالساق, اتالمىش كەن قويناۋىندا قانداي جۇمىستار ءجۇرگىزىلۋدە؟
– بارشاعا ءمالىم, قازىرگى ۋاقىتتا «امانگەلدى» كەن قويناۋىندا 26 ۇڭعىما پايدالانىلۋدا, تاعى ءبىر ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋ ۇستىندەمىز. ونى اعىمداعى جىلدىڭ قاراشا ايىندا قولدانىسقا تاپسىرماقپىز. سونداي-اق, بولاشاعى زور جاڭا «قوسقۇدىق» جانە «سۇلتانقۇدىق» قۇرىلىمدارىندا بۇرعىلاۋ بويىنشا دايىندىق شارۋالارىنىڭ باسى قايىرىلۋدا. بۇل اۋقىمدى سەيسميكالىق بارلاۋ ىستەرىنىڭ ءناتيجەسىندە كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورلارى انىقتالدى.
2013 جىلى «امانگەلدى گاز» جشس ايراقتى كەن ورنىنداعى №8 باعالاۋ ۇڭعىماسىن سالۋ بويىنشا جۇمىستار باستاۋ الدى جانە دە وسى جىلى قورلاردى قايتا ەسەپتەۋدى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. ۇستىمىزدەگى جىلى سەرىكتەستىك «جارقۇم كەن قويناۋىن تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك پايدالانۋ جوباسىن» ىسكە اسىردى. ول جەردە قازىر «امانگەلدى-جارقۇم» گاز قۇبىرىن سالۋعا بايلانىستى جوبالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, «اناباي» كەن قويناۋىندا كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورلارىن ەسەپتەۋدە قاجەتتى ارەكەتتەر قولعا الىنۋدا.
– «امانگەلدىدە» وندىرىلەتىن كوگىلدىر وتىن ساپاسىنا قاتىستى نە ايتاسىز؟
– كومپانيا شىعاراتىن ءونىم ساپاسىن كەن قويناۋىندا ورنالاسقان اككرەديتتەلگەن زەرتحانا باقىلايدى. ونىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, امانگەلدىلىك گازدىڭ قۇنارلىعى يمپورتتالاتىن گازدىڭ قۇنارلىعىنان 5-10%-عا جوعارى. «قازترانسگاز» ءوز جەتكىزىلىمدەرىنىڭ سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باسا كوڭىل بولەدى. سوندىقتان, جشس گاز بەن كوندەنسات ءوندىرۋ بويىنشا بەكىتكەن جوسپار تۇراقتى تۇردە ورىندالۋدا جانە دە شىعارىلاتىن ءونىم ساپاسى بارلىق تەحنيكالىق تالاپتارعا ساي كەلۋدە.
– بايقاۋىمشا, كەن قويناۋىن پايدالانۋدا ەكولوگيا ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلاتىن سياقتى. سىزدەردىڭ كومپانيالارىڭىز بۇل جەردە قانداي كوزقاراستا؟
– ەڭبەكتى قورعاۋ, اينالاداعى قورشاعان ورتانى ايالاۋ, ونەركاسىپتىك جانە ءورت قاۋىپسىزدىگى سالالارىنداعى «امانگەلدى گاز» جشس نەگىزگى مىندەتتەرى كەلەسىدەي: وندىرىستەگى اپاتتىق جاعدايلاردى ازايتۋ, جازاتايىم جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ, قورشاعان ورتاعا تەرىس ىقپالدى تومەندەتۋ.
ايتپاقشى, گازدى پايداعا جاراتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە, 2009 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «امانگەلدىدە» جوبالىق ونىمدىلىگى جىلىنا 4,38 ملن. تەكشە مەتر بولاتىن, سۇيىتىلعان پروپان-بۋتاندى قوسپا الىناتىن, شىراقتى گازدى (ۋپگ 4/38) پايداعا اسىرۋ بويىنشا قوندىرعى قولدانىسقا ەنگىزىلدى.
بۇدان بولەك, كەن قويناۋىندا توقسان سايىن تۇراقتى كوزدەردەن, اعىندى سۋلاردان, باقىلاۋ ۇڭعىمالارىنان جانە توپىراقتان اۋاعا تارالاتىن لاستاۋشى زاتتار قالدىقتارىنا ساراپتامالىق باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى.
– كومپانيا وزىندە ەڭبەك ەتەتىن قىزمەتكەرلەردىڭ ارقاسىندا ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزەتىنى بەلگىلى. «امانگەلدى گاز» جشس ەڭبەككەرلەرى ءۇشىن قانداي جاعداي جاسالعان؟
– كومپانيانىڭ وندىرىستىك ۇجىمى, تەك كاسىپورىننىڭ اپاتسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە قىسىلتاياڭ ساتتەردە تىعىرىقتان قۇتقارۋعا دايىن قازاقستاندىق بىلىكتى مامانداردان تۇراتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ون جىلداعى ەڭبەك كورىگى قايناعان قىزۋ جۇمىستا ەل اۋماعىنداعى جاڭا گاز كەن قويناۋلارىن يگەرۋ مەن پايدالانۋعا ۇلتتىق كادر قۇرامىنىڭ اتسالىسۋىنا جان-جاقتى الەۋەت قاراستىرىلدى. جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بىلىكتىلىگى كوتەرىلىپ, ورتاق ىسكە جۇمىلدىرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا امانگەلدىلىك كەن قويناۋىن پايدالانۋ بويىنشا جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىنان تۇراتىن 200-دەن استام مامان تارتىلدى.
ۇجىمعا قامقورلىق تانىتۋ باعىتىندا, كەن قويناۋلارىنداعى اۋىسىممەن جۇمىس ىستەيتىن ەڭبەككەرلەردىڭ كۇندەلىكتى قاۋىرت قيمىلى مەن جايلى تىنىعۋىنا كوپ نازار اۋدارۋدامىز. اۋىسىمدىق قالاشىقتا قاجەتتى دۇنيەلەرمەن جابدىقتالعان تۇرعىن جايلار, اسحانا, مەديتسينالىق پۋنكت, كىر جۋاتىن ورىن, قويمالار, مادەني-سپورتتىق كەشەن, ارنايى تەحنيكاعا جىلى عيمارات, قازاندىق جانە وزگە دە قالىپتى تۇرمىسقا قاجەت نىساندار قاراستىرىلعان.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
