ابىلاي حان جانە احماد شاح

(XVIII عاسىرداعى قازاق-اۋعان قاتىناستارى حاقىندا)

قازاق حاندىعىنىڭ وڭتۇستىگىندە XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا يران يمپەرياسىن اۋىستىرعان جاڭا اۋعان مەملەكەتى دۇنيەگە كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى. تاۋەلسىز مەملەكەت باستاۋ­ىندا تۇرعان ابدال تايپالارى ءوز اتاۋىن دۋرراني ء(ىنجۋ-مارجان) دەپ وزگەرتسە, احماد دۋرر-دۋرران ء(ىنجۋ-مارجاننىڭ اسىلى) دەگەن اتاققا يە بولادى. سودان احماد شاح 1750 جىلى بۇكىل اۋعان جەرىن باعىندىرىپ, 1750-1754 جىلدارى حوراساندى, پاندجابتى, كاشميردى, كەيبىر وزبەك يەلىكتەرىن جاۋ­لاپ الىپ, 1761 جىلى دەلي قالاسىنا جاقىندايدى. دۋرراني دەرجاۆاسى الىپ مەملەكەتكە اينالىپ, ورتا ازيا, يران, شىعىس تۇركىستان ەلدەرىن وڭتۇستىك ازيا مەملەكەتتەرىمەن بايلانىستىراتىن ءىرى ساۋدا-ساتتىق تورابىن يەلەندى.

(XVIII عاسىرداعى قازاق-اۋعان قاتىناستارى حاقىندا)

قازاق حاندىعىنىڭ وڭتۇستىگىندە XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا يران يمپەرياسىن اۋىستىرعان جاڭا اۋعان مەملەكەتى دۇنيەگە كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى. تاۋەلسىز مەملەكەت باستاۋ­ىندا تۇرعان ابدال تايپالارى ءوز اتاۋىن دۋرراني ء(ىنجۋ-مارجان) دەپ وزگەرتسە, احماد دۋرر-دۋرران ء(ىنجۋ-مارجاننىڭ اسىلى) دەگەن اتاققا يە بولادى. سودان احماد شاح 1750 جىلى بۇكىل اۋعان جەرىن باعىندىرىپ, 1750-1754 جىلدارى حوراساندى, پاندجابتى, كاشميردى, كەيبىر وزبەك يەلىكتەرىن جاۋ­لاپ الىپ, 1761 جىلى دەلي قالاسىنا جاقىندايدى. دۋرراني دەرجاۆاسى الىپ مەملەكەتكە اينالىپ, ورتا ازيا, يران, شىعىس تۇركىستان ەلدەرىن وڭتۇستىك ازيا مەملەكەتتەرىمەن بايلانىستىراتىن ءىرى ساۋدا-ساتتىق تورابىن يەلەندى.دۋرراني يمپەرياسى 2 100 مىڭ شارشى شاقىرىمعا سوزىلىپ, فرانتسيا, يتاليا, يسپانيا جانە ۇلىبريتانيانى بىرگە قوسقانداعى اۋقىمىنان دا اسىپ ءتۇستى. زامانداستارىنىڭ پىكىرىنشە, احماد وسىنشا ەلدى 80 مىڭ تۇراقتى, 200-300 مىڭ جيناپ الىنعان جالدامالى اسكەر, 2 مىڭ جەڭىل جانە 40 اۋىر زەڭبىرەك كۇشىمەن باعىندىردى. اۋعاندىقتار ارتيللەريالىق قارۋدان باسقا اتقان وعى 1 شاقىرىمعا جەتەتىن «ەرادە-بان» راكەتالىق قوندىرعىلارىن پايدالاندى [ارميا ي ۆوەننايا سيستەما شاحوۆ دۋرراني / يۋ.ۆ.گانكوۆسكي // ينديا ي افگانيستان. وچەركي يستوري ي ەكونوميكي. – م.: يزداتەلستۆو ۆوستوچنوي ليتەراتۋرى, 1958. -س.62,70-71]. 1760 جىل­دارى اۋعانستان مەملەكەتىنىڭ, ونى بيلەۋشى احمادتىڭ ەڭ كۇشەيگەن كەزەڭى ەدى. وسى تۇستا ونىڭ مەملەكەتتىك ءمۇد­دەسى شىعىستاعى كەلەسى ءبىر الىپ ەل قى­تاي­مەن توعىسپاي قالدى. ونىڭ نەگىزگى سەبە­بى, قىتايدىڭ جوڭعار مەملەكەتىن جەر بەتىنەن جويىپ, اسكەري كۇشتەرىن وڭ­تۇستىك-باتىسقا, مۇسىلمان ەلدەرىنە قاراي باعىتتاۋى ەدى.

ورتالىق ازياداعى ساياسي-ەكونو­مي­كالىق احۋال تۇبىرىمەن وزگەرىسكە ۇشى­رادى. 1756-1757 جىلدارى قازاقتار, 1758-1759 جىلدارى قىرعىزدار, ءوز­بەك­تەر قىتاي اسكەرلەرىمەن بەتپە-بەت سوعىستى. قازاق ءۇشىن تىعىرىقتان شى­عار جولدى ىزدەگەن ابىلاي حان «اتا-بابامىز ەسىمحان مەن جاڭگىرحاننان بەرى جۇڭگومەن حابارلاسا المادىق», دەي كەلە, ەندىگى جاعدايدا ورتاق كەلىسىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن قىتاي پاتشاسىنا جولداپ, قازاق-قىتاي بايلانىستارىنىڭ جاڭا كەزەڭىن قالىپتاستىردى [تاريحي زەرتتەۋلەر: شەجىرەلىك دەرەكتەر / ن.مۇ­­قا­­مەتقان ۇلى. – الماتى: جالىن, 1994. - 66-67 ب.]. قىتايلىقتار وسى ءسات­تە ءبىر كە­زەڭدە جوڭعارياعا باعىن­عان شىعىس تۇركىستاندا دا باتىل قي­مىل­داي باس­تادى. ش.ءۋاليحانوۆ قاش­عار­عا ساياحاتىندا «باتىسىندا بولور قىراتتارى جانە تيان-شانمەن, وڭتۇستىگىندە كۋەن-لۋنمەن, شىعىسىندا موڭعولدىق گوبي شولىمەن شەكتەلگەن اۋماقتىڭ ءالى كۇنگە بەلگىلى ءبىر اتاۋى جوق. ەلدىڭ شىعىسىندا بۇل جەرلەر التىشاھار – التى قالا, ۇيعىرستان, نەمەسە قاشعار دەپ اتالسا, ەۋروپادا ول كىشى بۇحاريا, شىعىس تاتاريا, شىعىس نەمەسە قىتاي تۇركىستانى اتىمەن بەلگىلى, كەيدە قاشقاريا دەپ تە اتايدى» دەگەن توقتامعا كەلگەن-ءدى [قاشعارعا ساپار ۇيىمداستىرۋ تۋرالى جازبالار // كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعى / شوقان ءۋاليحانوۆ. – الماتى: «تولاعاي گرۋپپ», 2010.ت.3. - 8ب.].

شىعىس تۇركىستان مانچجۋر-قى­تاي بيلەۋشىلەرى ءۇشىن ورتا ازيانى باعىندىرۋ جوسپارىنداعى پلاتسدارم بولدى. ولاردىڭ جاۋلاپ الۋشىلىق ارەكەتتەرىنە بىردەن-ءبىر قارسىلىق تانىتقان مۇسىلمان ءدىنىنىڭ وكىلدەرى قوجالار بولاتىن. 1759 جىلدىڭ با­سىن­دا جيحان قوجا ء(بىر دەرەكتە جاھان­گير) ورتا ازيا مەن قازاقستانعا ءۇمىت ار­تىپ, ادامدارىن جىبەرگەن. قوجا ەل­شىلەرىنىڭ ورتا جۇزگە كەلگەنىن كورگەن ورىس كوپەسى ۋ.سەيۋشەۆ جيحاننىڭ تاش­كەنتتىكتەرمەن كەلىسىمگە كەلگەنىن حابارلايدى. قىتايدىڭ جوسپارلى ەكس­پان­تسياسىنان رەسەي دە شوشىندى. سون­دىقتان ورتا ازياداعى مۇسىلمان حا­لىقتارىنىڭ قىتايدىڭ جاۋلاپ الۋشىلىعىنا قارسى باستالعان ءوزارا كەلىسىمدەرىن پايدالانۋ ءۇشىن رەسەي بارىن سالدى. 1759 جىلى نۇرالى حان جانىندا بولعان كاپيتان تەۆكەلەۆ ورىس ۇكىمەتىنە «قىتايلىقتار «ياركەندتى, قاشقاردى, تاشكەنتتى باعىندىردى» دەپ ەستىگەندىگىن حابارلايدى. مۇنداي حاباردان سوڭ رەسەي ساياساتكەرلەرى قازاقتارعا «جاڭا قورقىنىشتى» ءجيى-ءجيى جەتكىزىپ, ولاردى قىتايعا قارسى دايىنداۋ ءۇشىن «سپوسوبنىم چەلوۆەكام نەمەدلەننو ي چەرەز تو ۆزيات بى پوۆود پو ۋسلوۆيۋ س نيم حانوم و پودۆيجەني كيرگيزوۆ پروتيۆۋ كيتايتسەۆ ي مۋنگالوۆ» دەگەن شەشىم شىعارىپ ادامدارىن قازاق حاندارىنا اتتاندىرادى [ورومم. 3 ق., 1ت., 52 ءىس, 1, 13پ.].

1759 جىلى جاز ايلارىندا قازاق دالاسىنا جوعارىداعى تاپسىرمامەن كەلگەن م.اراپوۆ ابىلمامبەت, ابىلاي حاندارعا شىعىس تۇركىستاننان جاڭا ەلشىلەردىڭ كەلگەندىگىن حابارلاپ, «قوجالار حاننان قولداۋ سۇرادى. قازاق بيلەۋشىلەرى ءوتىنىشتى قابىلداعانىمەن, «الدىمەن ۇيعىر بەكتەرى ءوزارا قىر­عىن­دى توقتاتىپ, كەلىسىمگە كەلسىن» دە­گەن تالاپ قويعاندىعىن انىقتايدى [مەج­دۋنارودنىە وتنوشەنيا ۆ تسەنترالنوي ازي ۆ XVII – پەر. پولوۆينە XIX ۆ. / ب.پ.گۋرەۆيچ. - ۆتوروە, دوپولنەننوە يزدانيە. – م.: ناۋكا, 1983. - س.181-182].

قازاقتاردىڭ مۇنداي تالابى زاڭدى سانالدى. ويتكەنى, شىعىس تۇركىستاندى بيلەگەن قوجالاردىڭ وزدەرى 1755 جىلدان باستاپ ەكىگە ءبولىنىپ, ءوزارا تالاس­تى قىزدىرعان ەدى. ش.ءۋاليحانوۆتىڭ انىقتاۋىنشا, قوجالاردىڭ ءبىر توبى «اقتاۋلىقتار» ۇلتتىق ەركىندىكتى قول­داسا, ەكىنشىلەرى, «قاراتاۋلىقتار» قى­تايلار جاعىنا شىققاندار بولاتىن.

اقىرى قوجالار شىعىس ءتۇ­ر­كىس­تاننان كۇشپەن ىعىستىرىلىپ, مۇندا تولىقتاي قىتاي بيلىگىنىڭ ورناۋى كور­شى مەملەكەتتەرگە اسەرىن تيگىزدى. ونى قۇلسارى باتىردىڭ «قىتايدىڭ جوس­پارى ۇلكەن بۇحارا مەن حيۋادان ءارى قارايعى جەرلەردى باسىپ الۋ بولدى» دەگەن ءتۇيىنى ايعاقتايدى [ريسسم. 122 ق., 122/1 ت., 1760, 4 - ءىس, 73 پ.]. وسىنداي اسا كۇردەلى كەزەڭدە, شىعىستانۋشى ۆ.س.كۋزنەتسوۆ, ابىلاي حاننىڭ قوقان بيلەۋشىسى ەردەنە بي, قىرعىزدار, ۇيعىر بەكتەرىمەن ءوزارا بايلانىستارىن جازعانىمەن, ونىڭ قىتايمەن قارىم-قاتىناستى شيەلەنىستىرمەۋگە اسا ۇلكەن ءمان بەرگەنىن كورسەتەدى [يمپەريا تسين ي مۋسۋلمانسكي مير (ك ۆوپروسۋ و مۋسۋلمانسكوي رەكونكيستە ە تسەنترالنوي ازي) (ەلەكتروندىق رەسۋرس) / ۆ.س.كۋزنەتسوۆ //مۋسۋلمانسكي مير ۆوستوچنوگو تۋركەستانا.Uighur.narod.ru/uigur2/article29b.hكوپيا ]. مىنە وسىنداي ساتتە دۋرراني يمپەرياسىنىڭ شاحى احماد پەن قازاق حاندارىنىڭ, ورتا ازيا حاندىقتارى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ەرەكشە كۇشەيۋى زاڭدى ەدى. XVIII عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ باسىندا-اق ابىلاي حان ورتا ازيانىڭ بيلەۋشىلەرىنە, احماد شاحقا ەلشىلەر جىبەرىپ, قىتاي ەكسپانسياسىنا جول بەرمەۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن. 1762 جىلى اۋعان شاحى قازاقتىڭ باس حانى ابىلمامبەتكە جولداعان حاتىندا ابىلاي حاننىڭ جاعدايدى تالداعان حاتىمەن تانىس ەكەندىگىن, سونىڭ اسەرىمەن قىتايعا ەلشىلىك جىبەرەتىندىگىن اشىق ايتادى. ابىلمامبەت حاننىڭ حاتشىسى بابازياننىڭ ابىلايعا جەتكىزگەن حاتىمەن ورىس تىڭشىسى ف.گوردەەۆ تە تانىسىپ ۇلگەرەدى. تىڭشىنىڭ 1763 جىلى 3 قازاندا رەسەيگە جولداعان حاتىندا ابىلاي مەن وزگە بيلەۋشىلەردىڭ احمادقا باداحشاندا ولتىرىلگەن قوجالاردىڭ ۇلدارىن جىبەرىپ, كومەك سۇراعاندىعى بەلگىلى بولادى. سودان شاح قولداۋ ءبىلدىرىپ, قوجانىڭ ۇلدارىن اكەلەرى ورنىنا تاعايىنداپ قاشعارعا كەيىن قايتارعان ەكەن. وسىنداي كەلىسىمدەردەن سوڭ اۋعان شاحى ءوز ەلشىلەرىن قىتايعا اتتاندىرادى.

اۋعان ەلىنەن حابار العان قىتاي پاتشاسى 1762 جىلى 18 قاراشادا ارنايى بۇيرىعىمەن شەكارا باسشىلارىنا «اۋعاندىقتاردىڭ العاشقى ەلشىلىگى ەكەندىگىن, ولاردىڭ ۇلكەن ءارى ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىگىن» ەسكەرتىپ, ولار­عا ەرەكشە قۇرمەت كورسەتۋدى تاپسى­رادى [مەجدۋنارودنىە وتنوشەنيا ۆ تسەنترالنوي ازي. XVII-XVIII ۆۆ. دوكۋمەنتى ي ماتەريالى. كنيگا 1-2. – م.: ناۋكا, 1989. - №215, 219]. 40 ادام­نان تۇراتىن اۋعان ەلشىلىگى قۇتشى­مىر حاننىڭ باسشىلىعىمەن 1762 جىل­دىڭ كۇزىندە قىتايعا بارىپ, تسين يم­پەرياسىنىڭ ورتالىق ازيانىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماعىنداعى جاۋلاۋ­شىلىق ساياساتىنا قارسىلىق بىلدىرەدى. وسى ەلشىلىك پەكينگە بارا جاتقاندا جانە 1763 جىلى كوكتەمدە قايتار ساپارىندا قازاق حاندارىن, ەل يگىلەرىن قوسىپ, احماد شاحتىڭ جوسپارىمەن تانىستىرادى. اۋعان باسشىسى تاعى دا ابىلايعا ارنايى حات جولدايدى. حاتىندا سوعىس بولا قالعان جاعدايدا اسكەري وداق قۇرۋ, قىتاي اسكەرلەرىنە ازىق-ت ۇلىكپەن, كولىكپەن كومەكتەسپەۋ جونىندە اشىق ايتىلعان [ريسسم 27 ق., 27/1 ت., 1763-1766, 1-ءىس, 27-پ].

1763 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا احماد شاح تسين يمپەرياسىمەن سوعىسقا شىنىمەن-اق ازىرلىك جۇرگىزىپ, قازاق دالاسىنا, حيۋا, بۇحارا جانە قوقانعا اسكەري وداق قۇرۋ نيەتىمەن جاڭا ەلشىلىكتەر جىبەرەدى. اۋعان ماسەلەسىندە قازاق بيلەۋشىلەرى ىشكى بىرلىكتى ساقتادى دەۋىمىزگە ابدەن بولادى. اۋعان ەلشىلەرى ابىلمامبەت حان ارقىلى كىشى ءجۇز حانى نۇرالىعا دا حابار سالىپ, سوعىس بولا قالعان جاعدايدا اسكەرىنە كومەك الۋدى جوسپارلاعان. ەگەر ازىق-ت ۇلىك, جىلقىلارمەن كومەك كورسەتىلسە مول التىن, كۇمىس تولەنەتىندىگى جونىندە ۋادە دە بەرىلگەن [كرو-1, س.670-671].

قازاقتىڭ باس حانى ابىلمامبەت «جاسىنىڭ ۇلكەندىگىنە قاراماستان» نۇرالى حانمەن ۇنەمى بايلانىس ۇستاعان. ءتىپتى, نۇرالى حان ادامدارى اۋعان ەلشىسى قۇتشىمىرمەن كەزدەسىپ, ودان قىتاي پاتشاسىنان احمادقا ەلشىلەر شىققاندىعىمەن حاباردار بولعان. اراعا ۋاقىت سالا ابىلمامبەت حان بايتۇرعان باستاعان ەلشىلىگىن احمادقا جىبەرەدى. وسى تۇستا قوقان بيلەۋشىسى ەردەنە دە اۋعان ەلشىلەرىنىڭ كەلىپ, ءوزارا كومەك ماسەلەلەرىن تالقىلاعانىن ابىلايعا حابارلايدى. 1763 جىلى جازدا ەردەنە بەك ەلشىلەرى ابىلمامبەت حانعا دا كەلگەن [مەجدۋنارودنىە وتنوشەنيا ۆ تسەنترالنوي ازي. XVII-XVIII ۆۆ. دوكۋمەنتى ي ماتەريالى. كنيگا 1-2. –م.: ناۋكا, 1989. -№222,223]. كوپ ۇزاماي ابىلمامبەت حان قازاق-اۋعان ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن ءۇش ءجۇزدىڭ بەلدى تۇلعالارىن قوسقان كەڭەستى تۇركىستاندا ۇيىمداستىرعان. قۇلسارى باتىردىڭ انىقتاۋىنشا وعان 6 مىڭ ادام جينالعان. كەيىن بەلگىلى بولعانداي كوپشىلىك اۋعان-قىتاي اراسىندا سوعىس بولا قالسا, قازاقتار احماد شاحتى قولدايدى دەگەن شەشىم قابىلداعان [ريسسم 122 ق., 122/2 ت., 1762-1775, 14 ءىس, 198 پ.; يز يستوري كازاحستانا XVIII ۆەكا (و ۆنەشنەي ي ۆنۋترەننەي پولي­تيكە ابىلايا) / ر.ب.سۋلەيمەنوۆ, ۆ.ا.موي­سەەۆ. –الما-اتا: ناۋكا, 1988. –س.104-105].

1763 جىلى قازاق دالاسىندا بولعان ورىس تىڭشىلارى كوپەس­تەر م.ۆوزميلوۆ, كۋزنەتسوۆتار سۇلتان­مامبەت سۇلتان جانە قۇلسارى باتىرمەن كەزدەسىپ, قازاق حاندىعىنىڭ اۋعاندارمەن اراداعى بايلانىسىن ايقىن سەزىنگەن. دەگەنمەن, ولار ابىلاي حاننىڭ قىتايعا دا ەلشى جىبەرگەندىگىن دە انىقتايدى. 1764 جىلى 15 ناۋرىز­داعى ءسىبىر شەبى اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى ي.ي.شپرينگەر ەسەبىنەن سانكت-پەتەربۋرگكە ابىلاي سۇلتانعا 20 ادامنان تۇراتىن اۋعان ەلشىلىگىنىڭ كەلگەندىگى بەلگىلى بولادى. احماد شاح­تىڭ ابىلايعا جازعان حاتىندا تسيان­لۋنعا قۇرامىندا 40 ادامى بار ەلشىلىك جىبەرگەنى جانە وعان: «بوعدىحاننىڭ مۇسىلمان دىنىندەگى حالىقتار مەن قاش­عار, جاركەنت سەكىلدى باسقا دا وسىن­داي ەلدەرگە بيلىك جۇرگىزۋگە ەشبىر قۇ­قى جوق», – دەپ ەسكەرتكەنى جازىلعان [ريسسم 122 ق., 122/2 ت., 1763, 2-ءىس, 8-پ].

مۇنىڭ بارلىعى قازاق بيلەۋ­شىلەرىنىڭ قىتايدىڭ جاۋلاپ الۋشىلىق ساياساتىن ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋگە ۇمتىلعاندىعىن جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كورشىلەس مۇسىلمان ەلدەرىمەن تىعىز كەلىسسوز جۇرگىزگەندىگىن دالەلدەيدى. سول كەزەڭگە دەيىن ەكى الىپتىڭ – رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتاسىندا ەل تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ جولىندا كوپ ۆەكتورلى باعىت ۇستانعان قا­زاق حاندىعى قيىن-قىستاۋ ساتىندە كۇشەي­گەن اۋعان شاحىمەن دە ساياسي ديپلو­ماتيالىق قاتىناس ورناتتى.

قازاقتار قىتاي باعىتىن دا ۇمىت­پادى. 1762 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ابى­لاي حاننان داۋلەتكەرەي سۇلتاننىڭ, 1763 جىلى اقپاندا باتىس قازاق ءۇر­گەنىش ەلشىسى سەيىتقۇل, كىشى جۇزدەن نۇرالى حاننان ۇكىباس بولاتتىڭ, 1764 جىلى ءساۋىر ايىندا ابىلمامبەت حاننان قانجىعالى باستاعان 22 ادامنىڭ قىتاي پاتشاسىمەن كەزدەسۋى ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىلىكتى ساقتاۋدان تۋىنداعان قادامدار بولاتىن. ءبىر قىزىعى, قازاق ەلشىلەرىمەن بىرگە 1763 جىلعى ساپاردا قوقان ەلشىسى باباشىق, ۇيعىرلاردان اشىمبەك, اكەبەكتەر ەرىپ بارعان. 1763 جىلى اقپاندا نۇرالى حانعا جولداعان ەجەن پاتشانىڭ حاتىنان باداحشان, قوقان, بۇيرات, ورتا ءجۇزدىڭ قازاقتارىنىڭ بىرلەسكەن ساياساتتارىن بايقاۋىمىزعا بولادى [100 قۇجات (قازاق حاندىعى مەن چيڭ يمپەرياسى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا بايلانىستى قۇجاتتار). –الماتى: سانات, 1998.- 58, 62-65 ب.]. قىتايدىڭ كەلەسى ءبىر دەرەگىندە 1763 جىلى 11 اقپاندا «اۋعان ەلشىسى قوجا-ميرحات, باداحشان ەلشىسى ابدۋل-حامزا, قوقان ەلشىسى باباشىق, باتىس قازاق ۇرگەنىش تايپاسىنىڭ ەلشىسى سەيىتكەرەي, كىشى ءجۇز تايپاسىنىڭ ەلشىسى ۇكىباس, بولات جانە «حۋەي بۋ» قاشعار قالالارىنىڭ ءۇشىنشى دارەجەلى اكىم-بەگى اقبەك قاتارلىلار پاتشاعا سالەم بەرۋ ءۇشىن «ۋ مەن» -ءنىڭ الدىندا پاتشانى كۇتتى», ال 1763 جىلى 17 اقپاندا اتالعان ەلشىلەرگە قوناقاسى بەرىلدى, 1763 جىلى 21 اقپاندا ەلشىلەر قۇرمەتىنە ارناپ ارنايى اسكەري شەرۋ وتكىزىلدى دەگەن جولداردى كەزدەستىرۋگە بولادى [قازاقستان تاريحى تۋرالى قىتاي دەرەكتەمەلەرى. II توم. سۇڭعاتاي س., ەجەنحان ۇلى ب. تاريحي-مادەني جادىگەرلەر. –الماتى: دايك-پرەسس, 2005. - 60-61 ب.]. سوناۋ الىستان كىشى جۇزدەن كەلگەن ەلشىلەردى قىتاي كەڭسەسى «وڭ بولىك قازاق كىشى ءجۇز نۇرالى», «وڭ بولىك قازاق كىشى ءجۇز باتىر», «وڭ بولىك قازاق ۇرگەنىش», دەپ ءبولىپ جازىپ, «ولاردى بىزگە باعىنۋشىلار» دەپ انىقتاعانىمەن قازاقتار ءۇشىن باستى ماقسات ءوزىنىڭ بىرلىگىن كورسەتۋ, ساۋدا-ساتتىق جاساۋ, سەنىمدى ديپلوماتيالىق كەلىسىم ورناتۋ بولاتىن. قازاقتار وسى جولى تەك ءوز بىرلىگىن عانا دالەلدەپ قويمادى, سونىمەن بىرگە وزىمەن كورشىلەس مۇسىلمان ەلدەرىنەن دە ەلشىلەردى ەرتىپ كەلدى. ارينە ولاردىڭ ىشىندە اۋعان ەلشىلەرىنىڭ بىرگە بولۋى كوزى قاراقتى قىتايعا اسەر ەتپەي قويمادى. قىتايلىقتار دا ولاردىڭ مۇنداي ءوزارا كەلىسكەن قادامدارىنا ءاردايىم قاۋىپتەنە قارادى. ماسەلەن, ابىلاي حان مەن ەردەنە بەك اراسىنداعى ەلشى الماسۋلاردى ەستىگەن بويدا «سوعان قاراعاندا ءبىر-بىرىمەن استاسۋى بار كورىنەدى. جانسىز سالۋ ارقىلى ولاردىڭ اراسىنا قىزعانىش ءتۇسىرۋ كەرەك» دەگەن تاپسىرمالار بەرىلگەن [100-قۇجات... 65-66 ب.]. قىتاي پاتشاسى احماد ەلشىلەرىنىڭ «مۇسىلمانداردى قورعاۋىنا» مەنمەنسي قاراعانداي سىڭاي تانىتتى. ەلشىلىك ساپارىن سارالاعان ورىس تىڭشىلارى كەيىن «اۋعان ەلشىسى لايىقتى قابىلدانبادى», قىتاي ەشكىمنەن قورىقپايتىندىعىن مالىمدەدى دەگەن قورىتىندى جاسايدى. قىتاي ەلىنىڭ مالىمدەمەسىنە قاراماستان احماد شاح مۇسىلمان ەلدەرى بيلەۋشىلەرىمەن بىرلەسىپ بولاشاق سوعىس ماسەلەسىنە دايىندىقتى جالعاستىرعان. شاح قازاق حاندارىنا قايتا-قايتا ەلشى سالىپ سوعىسقا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك, جىلقىلار ازىرلەۋدى تاپسىرعان. تىڭشى ق.قازانباەۆتىڭ حابارىنا سەنسەك, مۇسىلمان ەلدەرى شاحتىڭ ۇسىنىسىن قولداعان. اراعا ۋاقىت سالا ورىس تىڭشىلارى «سوعىس شامامەن 1764 جىلى كوكتەمدە باستالادى, شاح 100 مىڭ اسكەردى دايىنداپ, بۇحارا شەكاراسىنا ورنالاستىردى» دەگەن اقپاراتتى رەسەيگە جەتكىزەدى.

1764 جىلى تامىز ايىندا ۇيعىر بەكتەرىنىڭ شاحتان قىتايدان قورعانۋعا كومەك سۇراعانى دالەلدەنەدى [مەجدۋنارودنىە وتنوشەنيا ۆ تسەنترالنوي ازي ۆ XVII – پەر. پولوۆينە XIX ۆ. س.185-188]. وسىنداي ءتۇرلى حابارلارعا قاراماستان مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ قىتايمەن اراداعى شيەلەنىسى سوعىسقا ۇلاسپادى. 1764 جىلدىڭ اياعىندا اۋعانستاندا بولعان ورىس ەلشىسى ب.اسلانوۆ قىتاي باعىتىنا اۋعان اسكەرىنىڭ اتتاندىرىلماۋ سەبەبى ءۇندىستان سيكحتارىمەن بولعان سوعىستا شاح قولباسشىسى جيحاننىڭ 60 مىڭدىق قولىنىڭ جەڭىلۋى دەپ انىقتادى [ميسسيا بوگدانا اسلانوۆا ۆ افگانيستان ۆ1764 گودۋ / يۋ.ۆ.گانكوۆسكي // سوۆەتسكوە ۆوستوكوۆەدەنيە. -1958.-№2.-س.83-85].

سونىمەن, ورتالىق ازياداعى مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ تسين يمپەرياسىمەن تەكەتىرەسى بەيبىت تۇردە شەشىلدى. قاندى قىرعىندى قازاق تا, وزبەك تە, قىرعىز دا قالامادى. سونىڭ جولىندا جاسالعان ىشكى كەلىسىمدەر مەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار اسەرىمەن قىتاي شىعىس تۇركىستاننان ءارى اسا المادى. اۋعانستاندى ارقا تۇتقان ازيالىق ەلدەردىڭ 1760 جىلدارداعى بىرلەسكەن ساياساتىن كەزىندە ش.ءۋاليحانوۆ «ورتا ازيالىق بيلەۋشىلەر ءبىراز ۋاقىتقا ءوزارا تالاس-تارتىستى ۇمىتىپ, وداق قۇرادى, ونىڭ باسشىلىعىنا قانداعاردىڭ بيلەۋشىسى ورتالىق ازيانىڭ ەڭ قۋاتتى بيلەۋشىسى, دۋرراني اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى احمەتتى سايلادى», «بۇل وداق ەش ناتيجەسىز اياقتالدى, دەگەنمەن ونىڭ ماڭىزى, قىتايدىڭ ءوز شەكاراسىن جوڭعارلارعا تاۋەلدى بولعان تاشكەنت, سايرام, سوزاق پەن تۇركىستانعا دەيىن تاراتپاق بولعان پيعىلى توقتاتىلدى» دەپ باعالاعان-دى [قاشقارعا ساپار ۇيىمداستىرۋ... 138-139 ب.]. شوقاننىڭ پىكىرىنىڭ دۇرىستىعىن بۇگىندە قىرعىز تاريحشىلارى دا تولىعىمەن قولدايدى [يستوريا كىرگىزوۆ ي كىرگىزستانا: ۋچەبنيك دليا ۆۋزوۆ /وتۆ. رەد.اكاد. ۆ.پلوسكيح; نان كر, كىرگىزسو-سلاۆيانسكي ۋنيۆەرسيتەت. -4-ە يزد. دورابوت.. –بيشكەك: يليم, 2003.-س.150].

مۇراعاتتىق قۇجاتتار جانە ماسەلەمەن تەرەڭ تانىس جوعارىداعى زەرتتەۋشىلەر ءوزارا كەلىسىمنىڭ 1760-1765 جىلدار ارالىعىندا جۇزەگە اسقانىن جانە بىرلەسكەن ديپلوماتيالىق ساياسات ارقىلى سوعىستىڭ توقتاتىلعاندىعىن دالەلدەيدى. مۇنىڭ ءوزى دە سول زامان ءۇشىن ۇلكەن جەڭىس بولاتىن. ال قازاق, وزبەك, قىرعىز, ۇيعىر باۋىرلارىنا قولداۋ كورسەتىپ, ەلشىلىك اتتاندىرعان, قىتاي نازارىن اۋدارتىپ, ابىلاي حانمەن سەنىمدى بايلانىستا بولعان احماد شاح تاريحتا «مۇسىلمانداردى قورعاۋشى» رەتىندە قالدى. ال قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ابىلاي حاننىڭ كورشى ەلدەرمەن جۇرگىزگەن سارابدال ساياساتى XVIII عاسىردا ءبىرتۇتاس ەلدىكتى, مەملەكەتتىلىكتى, ۇلتىمىزدى ساقتادى. قازىرگى تاڭدا ەكى مەملەكەت اراسىنداعى وسىنداي سەنىمدى قارىم-قاتىناستار تاريحى ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتۋدە. بۇگىنگى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ۇلت تاريحىنا دەگەن جاڭا كوزقاراس پەن شەتەلدەردەن اكەلىنىپ جاتقان مىڭداعان قۇجاتتار بۇل ماسەلەدە دە جاڭالىقتار مەن تىڭ تۇجىرىمدار جاساۋعا كومەكتەسەدى دەگەن سەنىمدەمىز.

ابىلسەيىت مۇقتار,

تاريح عىلىمدارىنىڭ

دوكتورى, پروفەسسور.