پىكىر • 03 ماۋسىم، 2020

قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ – تاريحي بورىش

18 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى ايرىقشا باستاما كوتەردى. بۇل – قايماقتارىمىزدى قالقىپ العان كەر زاماننىڭ تۇتاس ومىرىمىزگە تيگىزگەن زارارىن تەرەڭنەن زەردەلەۋىمىز ءۇشىن اسا قاجەت.

اتالعان تاقىرىپ ەل تاريحىنا بەيجاي قاراي المايتىن ازاماتتاردى كوپتەن تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلە ەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى تاقىرىپتى جان-جاقتى قامتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار شارا قولعا الىندى. ءباسپاسوز بەتتەرىندە ماقالالار مەن زەرتتەۋلەر جاپپاي جارىق كورىپ، بيىك مىنبەلەردەن ۇسىنىستار دا ايتىلدى. دەگەنمەن، ۇلت قاسىرەتىمەن ۇرشىقتاسىپ جاتقان ماسەلەدە ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن، تولىمدى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىنۋعا ءتيىس تۇستار جوق ەمەس ەدى. مەملەكەت باسشىسى وسىنى دەر كەزىندە ءتۇسىنىپ، ءبارىمىز ءبىراۋىزدان قولدايتىن يگى باستاما كوتەرىپ وتىر.

كەزىندە جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى، اتاقتى عالىم ماناش قوزىباەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ارناۋلى كوميسسيا سولاقاي ساياساتتان تەپەرىش كورىپ، جازىقسىز قۇربان بولعان قايراتكەرلەردى اقتاۋعا اۋقىمدى ۇلەس قوستى. الايدا بارلىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى زاڭ شەڭبەرىندە كورىنىس تابا الدى دەپ تاعى ايتا المايمىز. سوندىقتان زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءالى دە جالعاستىرۋ قاجەت. جاي عانا جالعاستىرىپ قويماي، ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە ءتيىسپىز. بۇل تاريح پەن ۇرپاق الدىنداعى بورىش.

ءبىر ماسەلەگە عانا جەكەلەي توقتالا كەتەيىن. قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تۋرالى ايتىلعاندا اسكەري تۇتقىنداردى نازاردان تىس قالدىرماۋىمىز كەرەك. 1939-1945 جىلدارى فينليانديا، گەرمانيا، سول سەكىلدى ەۋروپا ەلدەرىندە تۇتقىندا قالعان قانشاما بوزداق ساياسات پەن سوعىستىڭ قۇربانى بولدى. جۇيەسىز جۇيەنىڭ كەسىرىنەن جاپا شەكتى. تۇتقىندار لاگەرىندە ءومىرىن قيىپ، ازاپپەن جان كەشتى. رەسەيدە پرەزيدەنت قاۋلىسىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان اسكەري تۇتقىندار 1995 جىلى تولىق اقتالدى.

ادامزات بالاسىنا الاپات قاسىرەت اكەلگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىندا ءىز-ءتۇسسىز كەتكەن بوزداقتارىمىز قانشاما. ولاردى جاقىندارى مەن ۇرپاقتارى ءالى دە ىزدەپ، تىم قۇرىسا جەرلەنگەن جەرىن ءبىلىپ، ءبىر ۋىس توپىراعىن اكەلسەك دەپ ءۇمىت ەتەدى. ارناۋلى ورىندارعا جىل سايىن وسى ماقساتتا مىڭداعان حات جازىلادى. جەڭىس مەرەكەسىنە 75 جىل تولسا دا مايدانگەرلەردى ىزدەستىرۋ ماسەلەسى وزەكتىلىگىن جويعان جوق.

بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قارجىلاندىرىپ وتىرعان «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قازاقتار: شەتەل ارحيۆتەرىندەگى تىڭ دەرەكتەر» اتتى تاريحي-زەرتتەۋ جوباسىنا جەتەكشىلىك ەتىپ ءجۇرمىن. ءۇش جىل ىشىندە ءبىز جيىرماعا جۋىق شەتەلدىك مۇراعاتتان جانە الەمنىڭ بىرقاتار ەلىندەگى كىتاپحانالار مەن مۋزەي قورلارىندا ساقتالعان دەرەكتەرگە قول جەتكىزىپ وتىرمىز. وسىناۋ تىڭ دەرەكتەردى زەرتتەي كەلە، تاقىرىپتى جاڭا قىرىنان تانىپ، سىرت ەلدەردىڭ لاگەرلەرىندە ءومىر بويى قالىپ، سوندا قازا بولعانداردىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى ماعلۇماتتارمەن ۇشىراستىق. ماسەلەن، فرانتسيا، يتاليا، گەرمانيا سەكىلدى ەۋروپا ەلدەرىندە جان قيعان قانداستارىمىز جەتەرلىك. شەتەلدىكتەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساربازدارىنىڭ قابىرىنە، ەسكەرتكىشتەرىنە قۇرمەتپەن قارايدى.

ۇلتتىڭ ازاتتىعى جولىندا، ەل قاۋىپسىزدىگى جولىندا، حالىقتى اعارتۋ جولىندا ءومىرىن بەرگەن ءور تۇلعالاردى ەشقاشان ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. ولاردى اقتاۋ، لايىقتى باعا بەرۋ تاريح الدىنداعى مىندەتىمىزدى ورىنداۋ عانا ەمەس، قازاق حالقىنىڭ قانداي قايسار ەل بولعانىن الەمگە ايگىلەيتىن ءىس.

 

گۇلنارا مەڭدىقۇلوۆا،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار