الەم • 01 ماۋسىم، 2020

گونكونگتىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە

691 رەت كورسەتىلدى

قىتايدىڭ گونكونگقا قاتىستى شىعارعان جاڭا زاڭى حالىقارالىق قوعامداستىقتى، اسىرەسە ۇلىبريتانيانى الاڭداتىپ وتىر. بەيجىڭ بيلىگىنىڭ جاڭا جوسپارى ءوڭىر تۇرعىندارىنا دا ۇناعان جوق.

اعىلشىنداردىڭ الىستاعى اۆتونوميالىق ايماققا الاڭداۋى­نىڭ ءوز سەبەبى بار. سوناۋ 1860 جىلى قىتاي «ەكىنشى اپيىن سوعى­سىندا» تىزە بۇككەن سوڭ، وزىنە قاراس­تى جەردىڭ ءبىراز بولىگىن جەڭىسكە جەت­كەن ەلدەرگە تاراتىپ بەردى. سو­عىس­تان كەيىن قول قويىلعان قىتاي كونۆەنتسياسىنىڭ اياسىندا 1898 جىلى گونكونگ 99 جىلعا بري­تا­نيا يمپەرياسىنا جالعا بەرىلدى. كەيىن 1997 جىلى جالعا بەرۋ مەر­زىمى اياقتالىپ، ايماق قىتاي­دىڭ قاراماعىنا قايتارىلعان بولاتىن.

ايتسە دە، ەكىجاقتى كەلىسىمگە ساي گونكونگقا بىرقاتار ارتىقشى­لىق، ياعني ء«بىر مەملەكەت، ەكى جۇيە» جو­باسى اياسىندا اتالعان ايماققا اۆتو­نوميالىق مارتەبە بەرىلدى. سو­نىمەن قاتار 50 جىل بويىنا ءوڭىر­دىڭ كاپيتاليستىك باسقارۋ جۇيەسى وزگەرمەۋى ءتيىس.

قىتايدىڭ زاڭى بىرنەشە سالادا، اتاپ ايتقاندا سىرتقى ساياسات پەن قورعانىس سالاسىندا عانا جۇرەدى دەمەسەڭىز، گونكونگتىڭ جەكە زاڭ جۇيەسى، پارلامەنتى جانە اتقارۋشى بيلىگى بار. ءبىر عاسىرعا جۋىق ۇلى­بريتانيانىڭ قاراماعىندا بولعان­دىقتان ءارى قىتايدىڭ جاعىمسىز ءيميدجى ناتيجەسىندە ايماقتىڭ تۇرعىندارى دا، بيلىگى دە قازىرگى جاعدايىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسادى. گونكونگتا قىتايعا قارسى نارا­زىلىق اكتسيالارى ءجيى وتەدى. سون­دىق­تان گونكونگ پارلامەنتىنە زاڭ شىعارتۋ ارقىلى قىتايعا ءوزىنىڭ جوس­پا­رىن جۇزەگە اسىرۋ قيىن. مۇنى جاقسى تۇسىنەتىن بەيجىڭ بيلى­گى باسقا جولدى تاڭدادى. گون­كونگ زاڭى­نىڭ 18-بابى قىتاي بي­لىگى اي­ماققا جالپىۇلتتىق زاڭ شىعا­رۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى.

زاڭنىڭ وسى ءالسىز تۇسىن ۇتىمدى پايدالانۋعا تىرىسقان بەيجىڭ گون­كونگتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن جەتىل­دىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ، ونى زاڭعا اينالدىرۋ ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەگە جىبەردى. قىسقاشا ايتقاندا، قىتاي اۆتونوميالىق ايماقتىڭ مار­تەبەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن زاڭ­دى قابىلداۋعا ءبىر قادام قالدى.

زاڭ جوباسى قابىلدانعاننان كەيىن تولىق كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن گونكونگ باسشىسى وعان قول قويۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا شاھاردى قىتايعا جىلى قاباق تانىتاتىن كەوري لام باس­قارىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك، اتال­عان قۇجات قابىلدانادى دەسەك، قاتە­لەس­پەيمىز. ءتىپتى زاڭ جوباسى ال­داعى شىلدەدە كۇشىنە ەنۋى مۇمكىن دەگەن دە اڭگىمە ايتىلىپ جاتىر.

بەيجىڭ بيلىگىنىڭ مۇنداي قادام­عا بارۋى حالىقارالىق قوعام­داس­تىققا ۇناعان جوق. اسىرەسە اعىل­شىندار گونكونگقا قاتتى الاڭ­داۋلى. وسىعان بايلانىستى ۇلى­بريتانيا تاراپى ايماق تۇرعىن­دارى­نا بىرقاتار جەڭىلدىك جاساۋدى جوس­پارلاپ وتىر. ماسەلەن، ارنايى پاس­پورتى بار ازاماتتاردىڭ تۇما­ندى البيونداعى قۇقىعى كەڭەيتىلمەك.

گونكونگتىڭ 1997 جىلى قىتايعا قايتارىلعانىن جوعارىدا ايتتىق. وسى داتاعا دەيىن دۇنيە ەسىگىن اش­قاندار «بريتانيانىڭ شەتەلدىك پاسپورتىن» الۋعا قۇقىلى. BNO دەپ اتالاتىن بۇل قۇجات نەگىزىنەن شەتەلگە شىعۋ ءۇشىن قاجەت. ونىڭ يەگەرلەرى ۇلىبريتانيانىڭ ازاماتى سانالمايدى، اعىلشىندارعا جاسالاتىن جەڭىلدىكتەر مەن ارتىق­شىلىق بەرىلمەيدى. قازىرگى تاڭدا گونكونگتا BNO پاسپورتى بار 300 مىڭعا جۋىق ادام بار ەكەن. ونىڭ يەلەرى تۇماندى البيونعا ۆيزاسىز رەجىم ارقىلى 6 ايعا قالا الادى. بۇدان بولەك، 3 ميلليونعا جۋىق تۇرعىن وسى قۇجاتتى الۋعا قۇقىلى.

ۇلىبريتانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دومينيك راابتىڭ ايت­ۋىنشا، قىتاي زاڭدى رەسمي تۇردە قابىلداسا، BNO يەلەرىنىڭ تۇماندى البيوندا تۇرۋ مۇمكىندىگى ۇزار­تىل­ماق. ولار ءبىر جىلعا دەيىن اعىل­شىندار ەلىندە جۇمىس ىستەپ، وقۋىن جالعاستىرا الماق. ال بۇل مەرزىم – ۇلىبريتانيا ازاماتتىعىن الۋعا جەتكىلىكتى.

اعىلشىنداردىڭ ۇسىنىسى ءتيىم­دى كورىنگەنىمەن، تالقىلانباعان بىر­نەشە تۇيتكىل بار. ماسەلەن، BNO يەلەرى ۇلىبريتانياعا جۇ­مىس ىستەۋگە كەلگەنىمەن، ولارعا قانداي دا ءبىر قوسىمشا جەڭىلدىك جاسا­لا ما؟ الدە، ولار جۇمىسقا تۇر­عان­دا شەتەلدىك رەتىندە تىركەلە مە؟ سون­داي-اق قىتايعا قارسى نە­گىز­گى تولقىن – جاستار. ياعني ولار­­دىڭ BNO پاسپورتىن الۋعا مۇم­­كىن­دىگى جوق. مۇنداي جاعدايدا اعىل­شىن­داردىڭ جوسپارى گون­كونگ­تىڭ جاع­دايىن قالاي رەتتەمەك؟ بۇل جاعى دا تۇسىنىكسىز.

اعىلشىنداردىڭ ۇسىنىسى قىتايعا ۇناعان جوق. بەيجىڭ بيلى­گى ۇلىبريتانيانىڭ باستاماسى گون­­­كونگتى بەرۋ جونىندەگى كەلى­سىم­­نىڭ تالاپتارىن بۇزادى دەپ مالىم­­دەدى. سو­نىمەن قاتار گون­كونگ­­تىڭ ماسەلەسىنە باس قاتىرماۋعا شاقىردى.

قىتايدىڭ جاڭا زاڭ جوباسىن اقش تاراپى دا قاتتى سىنعا الدى. قۇراما شتاتتارى اقىرعى شەشىمدى كۇتپەي-اق گونكونگپەن اراداعى كەلىسسوزدەردى، اسىرەسە ەكسپورت، تاۋار اينالىمى، تۇتقىنداردى بەرۋ تۋرالى ماسەلەلەردى قايتا قاراۋعا كىرىسىپ كەتتى. وسىعان بايلانىستى مالىمدەمە جاساعان اق ءۇي باسشىسى دونالد ترامپ بەيجىڭ گونكونگ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى ورەسكەل بۇزىپ، ء«بىر ەل، ەكى جۇيە» فورمۋلاسىن بۇزىپ، ونى ء«بىر ەل،  ءبىر جۇيە» فورماتىنا وزگەرتۋگە تالپىنىپ جاتىر دەپ ايىپتادى.

د.ترامپتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، قىتاي ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قالقان ەتىپ، گونكونگتىڭ ازاتتىعىن تارتىپ الماق. وسىعان بايلانىستى اق ءۇي قىتاي مەن گونكونگتىڭ لاۋازىمدى بىرنەشە تۇلعاسىنا قاتىستى سانكتسيا سالۋدى جوسپارلاپ وتىر.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اشىقتىق – قوعام دامۋىنىڭ كەپىلى

ايماقتار • بۇگىن، 13:00

دوللار قايتا قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 12:18

ۇقساس جاڭالىقتار