قيىن دا جاۋاپتى 90-جىلداردىڭ باسىندا, دالىرەك ايتساق 1993 جىلى ەلباسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن سول كەزدەگى جوعارى كەڭەس (پارلامەنت) «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلدادى. سونىمەن بىرگە 1997 جىلى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 31 مامىر - ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. بۇل ايتۋلى تاريحي وقيعالاردىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قالىپتاسىپ-دامۋىندا, ازات قوعامدىق سانانىڭ ورنىعۋىندا, ەڭ باستىسى تاريحي ادىلەتتىكتىڭ سالتانات قۇرۋىندا ورنى بولەك.
مىنە, ارادا ەداۋىر ۋاقىت ءوتتى. ەلىمىز رۋحاني جاڭعىرىپ, قوعام دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. سوندىقتان ۇلتتىڭ ازالى كۇنى الدىندا, 30 مامىردا جاريالانعان پرەزيدەنت ۇندەۋىن - وتە ورىندى, دەر ۋاقىتىندا شىققان ساياسي شەشىم دەپ قابىلدايمىز. بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەندىگى, سونداي-اق حالىقتىڭ, اسىرەسە قۋعىن-سۇرگىن زاردابىن تارتقان سان مىڭ الەۋمەتتىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرگەندىك.
الەمگە بەلگىلى جايت: تاريحتا قازاق حالقىنىڭ كورمەگەن قورلىعى, شەكپەگەن مەحناتى جوق. سونىڭ ەڭ قيىن كەزەڭى – حح عاسىردىڭ 20-30 جانە 50-جىلدارى. ساياسي ەكسپەريمەنتكە تولى وسى ءجۇز جىلدىقتا - قازان توڭكەرىسى, ازامات سوعىسى, بولشەۆيكتەردىڭ قاسىرەتتى دە قايعىلى سوتسياليستىك قۇرىلىسى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, «جىلىمىقتىڭ» الدىنداعى شىرعالاڭ ساياساتى قاتەلىكتەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تۋىنداتىپ, قازاق دالاسىنا الاپات اشارشىلىقتى دا, سەبەپ-سالدارى تەرەڭ ۇركىنشىلىكتى دە, ازىپ-توزۋدى دا, ۇلتسىزدانۋ مەن رۋحسىزدانۋدى دا الىپ كەلدى.
وسى قاتە, بايانسىز ساياساتقا قارسى كەلگەندەر نەمەسە دامۋدىڭ باسقا جولىن ۇسىنعاندار «كەڭەستىك بيلىككە قارسى جاۋ» سانالىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. قازاقستاندا ءاۋ باستان كوزى اشىق, وقىعان-توقىعان, ەلىم دەگەن پاتريوت ازاماتتار كوپ بولدى. جاڭا بيلىكپەن مامىلەگە كەلىپ, سونىڭ ماڭايىندا الەۋمەتتىك-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكا قۇرامىز, ەلدى اعارتۋ جۇمىستارىن ودان سايىن تەرەڭدەتەمىز دەپ ارمان-جوسپار قۇرىسقان, قازاقستان شەكاراسىن انىقتاۋ جولىندا جان الىسىپ, جان بەرىسكەن قايراتكەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك زۇلمات جىلدارى قۇرباندىققا شالىندى. وسى ءناۋبات ولاردىڭ وتباسىن دا اينالىپ وتپەدى. جۇبايلارى دا, بالالارى دا, ءۇرىم-بۇتاعى دا قۋعىنعا ۇشىراپ, مورالدىق تۇرعىدا بۇگىنگە دەيىن باسىن كوتەرە الماي كەلەدى.
«بۇل ماسەلە ەلىمىزدە قوزعالاماعان كۇيىندە تۇر» دەپ, اۋىزدى قۇرعاق شوپپەن سۇرتۋگە دە بولمايدى. تالاپ ءتىپتى كەڭەس زامانىندا دا بايقالدى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدار بۇل باعىتتاعى ىزدەنىس, ماسەلەنى كۇن تارتىبىنە شىعارۋ, ءتۇرلى دەڭگەيدە تالقىلاۋ, كىتاپ-جيناقتار جاريالاۋ ەش تولاستاعان ەمەس.
ارىدەن تارتساق, ستالين قايتقاننان كەيىنگى «جىلىمىق» كەزەڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى سانادا توڭكەرىس جاساعانىن ۇمىتپالىق. تاريحي-عىلىمي ادەبيەتتەردە ايقىندالعانداي, العاشقى «حرۋششەۆتىك» (1953-1961), سودان كەيىن «گورباچەۆتىك-ياكوۆلەۆتىك» (1988-1991) اقتاۋ كەزەڭدەرى قوعامدى, اسىرەسە ينتەلليگەنتسيانى سەرپىلتكەنىمەن, ولاردىڭ «جاۋىردى جابا توقىعانى» كورىنىپ تۇردى. «جاريالىلىق» (گلاسنوست) ۇرانىنىڭ ءوزى وداق پەن رەسپۋبليكا اراسىنداعى بيلىكتىڭ جانە ۇلتتىق مۇددەنىڭ نازىك ماسەلەلەرىنە كەلگەندە, بۇرا تارتتى.
تاۋەلسىزدىك ەلەڭ-الاڭىنداعى قازاقستانداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ شاراسىنىڭ ۇلكەن قيىندىعى نەمەسە تىعىرىققا تىرەلۋى – كاسىبي مامانداردىڭ از بولۋىمەن, ۇلتتىق قاسىرەتكە بايلانىستى ماسەلەنىڭ كەشەندى زەرتتەلمەگەنىمەن, ەلدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ مەرزىمى, قۇرباندارىنىڭ سانى سۋبەكتيۆتى تۇردە قىسقارتىلعانىمەن تۇسىندىرىلەدى. جاپپاي رەپرەسسيا كەزىندەگى قازاقستاننىڭ ەرەكشەلىگى, رەسپۋبليكادا جۇرگىزىلگەن تەرىس ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ زاردابى ەكشەلىپ-ەسكەرىلمەدى.
حح عاسىردىڭ 20-30 جانە 50-جىلدارىنداعى مەملەكەتتىك زورلىق-زومبىلىق, قازكرايكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ف.گولوششەكيننىڭ كرەملمەن بىرلەسىپ جاساعان باستاماسى نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن «قازاقستانعا ارنالعان كىشى وكتيابر رەۆوليۋتسياسى» سەكىلدى قانقاساپتى جوبالاردىڭ اششى شىندىعىنا ءۇستىرت قانا باعا بەرىلدى. بۇل جەردە كىنانىڭ ءبىر ۇشى ءوز ارىپتەستەرىمىزگە دە تيەتىنىن جاقسى بىلەمىز. بىراق اۋەلگى ازاتتىقتىڭ دا, قازىرگى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ دا تالابىن ەسكەرىپ, وسى پروبلەماعا بايلانىستى تىڭ عىلىمي تۇجىرىمداما قابىلداۋىمىز قاجەت.
ءبارىمىز كەڭەستىك جۇيەنىڭ «ەڭ باستىسى – ماقسات, ال ونىڭ جولىنداعى شىعىننىڭ ءبارى اقتالادى» ۇرانى ءبىزدى تالاي ويسىراتقانىن جاقسى بىلەمىز. بولشەۆيزم دە, ونىڭ يدەولوگياسىن جالعاستىرعان سوتسياليزم دە حالىققا قاتىستى زورلىق-زومبىلىققا رۇقسات بەردى. مەملەكەتتىك تەررور, جازالاۋ اكتسيالارى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قالىپتى جاعدايعا اينالدى. قولدان جاسالعان «ازامات سوعىسى», تاۋسىلماس تاپتىق ارازدىق, ەتى ءتىرى ادامداردى اياۋسىز تاركىلەۋ, حالىقتى جەلكەلەپ قارۋ كۇشىمەن ۇجىمداستىرۋ, 1920-1922 جانە 1931-1933 جىلدارى ادەيى ۇيىمداستىرىلعان دۇلەي اشتىق قازاق حالقىن تۇتاس جويىپ كەتە جازدادى. بۇل – جان-جاقتى دالەلدەنگەن اقيقات. ەندى وسى تاريحي دەرەك پەن قۇجاتتىڭ حالىقارالىق زاڭدىق نەگىزىن جاساۋ, ءسويتىپ «قازاق قىرعىنىنىڭ» تولىق سيپاتتاماسى مەن انىقتاماسىن ايقىنداۋ – وركەنيەت تالابى بولماق.
مۇنىڭ سىرتىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇتقىندارىنا, 50-70 جىلدارداعى ديسسيدەنتتەرگە قاتىستى تاعىلعان ءتۇرلى ساياسي ايىپتاردى قايتا قاراۋ مىندەتى دە تۇر. ءبارىنىڭ دە زارداپ شەككەن ۇرپاعىنىڭ مارتەبەسىن انىقتاۋ, ولاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان ىنتالاندىرۋ, قوعامنىڭ قاسىرەتتەن ساباق الۋى مەن ادامگەرشىلىك-يماندىلىعىن ارتتىرۋىن ۇيلەستىرۋ – مەملەكەتتىڭ جازىلماعان, مىندەتتەلمەگەن ابىرويلى پارىزى.
سوندىقتان ءبىز تاياۋدا قۇرىلاتىن كوميسسيا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ء(الى اقتالماعان) بارلىق ساناتىن ساياسي-قۇقىقتىق جاعىنان تولىق اقتاۋ ءۇشىن «ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەردىڭ قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاڭا زاڭىن قابىلداۋ نەمەسە قولدانىستاعى «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنا جانە باسقا دا زاڭنامالىق اكتىلەرگە ەلەۋلى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جولىندا ەل پارلامەنتىنىڭ قوس پالاتاسىمەن بىرلەسىپ تياناقتى جۇمىس ىستەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
الەمدىك داستۇرگە جانە حالىقارالىق زاڭدارعا سۇيەنە وتىرىپ, «قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەردىڭ قۇرباندارىن زاڭدىق جانە ساياسي جاعىنان تولىق اقتاۋ» بويىنشا باعدارلامالىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتار ازىرلەۋ دە – وسى كوميسسيانىڭ جانە سالالىق بىلىكتى مامانداردىڭ قاستەرلى بورىشى بولسا دەيمىز.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا مەرت بولعان, ءشايىت كەتكەن ۇلكەندى-كىشىلى ازاماتتارىمىزدىڭ قاراپايىم ادامي قاسيەتىنەن باستاپ, ەرەن ەرلىگىنە دەيىن, قوعام مۇشەسى رەتىندەگى كىسىلىك كەلبەتىنەن باستاپ, تۇلعالىق تۇعىرىنا دەيىن قازاقستاندى مەكەندەگەن بۇگىنگى بارشا ەتنوس وكىلدەرى قاستەرلەپ-قادىرلەيتىن قۇندىلىقتارعا اينالدىرۋ – اتالعان كوميسسيانىڭ كاسىبي بىلىكتى جۇمىسى, ال مەملەكەت پەن قوعامنىڭ اينىماس اسىل مۇراتى.
رەتى كەلگەندە ايتايىق, ءبىز اتالعان تاقىرىپ بويىنشا جازىلعان روبەرت كونكۆەستتىڭ (R.Gonquest.Tھe Harvest of Sorrow: Soviet Collەctivization and tھe Terror-Famine. London, 1986; Robert Gonquest. The Harvect of Sorrow. London 2002), روبەرت دەۆيس پەن ستيۆەن ۋيتكروفتتىڭ (R. W. Davies and S. G. Wheatcroft. The Years of Hunger: Soviet Agriculture, 1931-1933. New York: Palgrave Macmillan, 2004), روبەرت كيندلەردىڭ (Robert Kindler. Stalins Nomaden. Herrschaft und Hunger in Kasachstan. Hamburg: Hamburger Edition, 2014), وزگە دە شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىن قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋىمىز قاجەت. ويتكەنى مۇنى قازىرگى جاستار وقىپ, تالداپ-تارازىلاۋى كەرەك. ءبىلىم سالاسىنىڭ بارلىق بۋىنىنداعى وقۋلىقتارعا دا اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبى ەنۋگە ءتيىس. بۇل - جاڭا ۇرپاقتىڭ تاۋەلسىز وي تۇيۋىنە, تاريح الدىندا جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋىنە اسەر ەتەتىن فاكتور.
ءبىز جوعارىدا «قازاقتىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋ تاريحى - ەلىمىزدى مەكەندەگەن باسقا دا ەتنوستارعا ورتاق تاريح» دەگەندى بەكەر ايتپادىق. رەپرەسسيا جىلدارى قازاق جەرىندە 11 لاگەر سالىنىپ, بۇلارعا 5 ميلليوننان استام ادام جىبەرىلدى. جالپى ايتقاندا, وسى قيىن جىلداردا ءبىزدىڭ ەل ءوزى دە قىرىلىپ, وزگە جۇرتتىڭ ازابىن دا كوزبەن كورىپ, تۇتاس ءبىر لاگەرگە اينالدى.
قازىرگى تاڭدا اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ, زيالى قاۋىمنىڭ, گۋمانيتاريا عىلىمىنىڭ, سونىڭ ىشىندە تاريحشىلاردىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى – قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى تۇگەل اقتاۋ جۇمىسىنا جان-جاقتى جاردەمدەسۋ بولىپ وتىر. راس, بۇل ماسەلە بۇعان دەيىن دە ءتۇرلى دەڭگەيدە تالاي مارتە كوتەرىلدى. بىرقاتار «ىستەر» قايتا قارالىپ, تالايى اقتالدى دا. الايدا وسى ماسەلەگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جاڭا سەرپىن بەرۋ – ۋاقىت تالابى ەدى. سوندىقتان بۇل باعىتتا پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ يدەياسى قوعام تاراپىنان تولىق قولداۋ تابادى دەپ سەنەمىز. بۇل - حالىق تا, حالىقارالىق قاۋىمداستىق تا جىلى قابىلدايتىن شەشىم. تەك اتالعان كوميسسيا بەلگىلى ءبىر مەرزىمدىك قانا بولماسا ەكەن دەيمىز.
ول تۇراقتى جانە ۇنەمى جۇمىس ىستەيتىن كوميسسيا بولعانى ماڭىزدى. سوندا بار ءداستۇر بايىتىلىپ, جوق تاجىريبەنىڭ ورنى تولادى. ماڭىزدى مەملەكەتتىك-قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلعان تاريحشى, قوعامتانۋشى, الەۋمەتتانۋشى ت.ب. كاسىبي دەڭگەيىن شىڭداپ, زاڭگەرلەر دە وسى سالاعا ماماندانا باستايدى.
بىزدىڭشە, پرەزيدەنت ۇندەۋىنىڭ نەگىزگى ماقساتى دا وسىندا. ونىڭ ءمانى – ادىلەتتىلىك جولىن جالعاستىرۋ, ءداستۇر ساباقتاستىعىن ارتتىرۋ.
ەرلان سىدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى,
قر تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسى توراعاسى
