ونەر • 29 مامىر، 2020

جىر-داستاندار – جاڭا فورماتتا

77 رەت كورسەتىلدى

قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن ءار الۋان جايدى اڭعارتاتىن ۇلكەندى-كىشىلى تاريحي-قاھارماندىق ەپوستار، جىرلار وتە كوپ. حالىق ولاردى جادىندا ساقتاپ، جاتتاپ، اۋىزدان-اۋىزعا جەتكىزىپ وتىرعان.

بۇل تاريحي-قاھارماندىق جىر­لار­دىڭ باستى لەيتموتيۆى – ءوز ەلىن سىرتقى جانە ىشكى جاۋلاردان، باس­قىنشىلاردان قورعاۋ، ادىلەتتىك ىزدەۋ، ەلدىڭ بىرلىگى، بۇتىندىگى جو­لىن­­داعى حالقىمىزدىڭ ءومىرى، تۇ­رمىس-تىرشىلىگى ايقىن سۋرەتتەلگەن.

حالىق اراسىندا كوپ تاراعان «قوبىلاندى»، «الپامىس»، «ەر تارعىن»، «قامبار باتىر» سەكىلدى ەپوس­تىق جىرلارمەن بىرگە «ايمان-شولپان»، «قىز جىبەك»، «مۇڭلىق-زارلىق»، «سەيپىل-مالىك» ماحاببات داس­تاندارى دا ورىن العان.

بۇل – تاريحي-قاھارماندىق جىر­لارى ماعىناسى مەن كوركەم­دىك-رۋحاني قاسيەتتەرى جاعىنان الەمدىك دەڭگەيدەگى بەلگىلى كوپ­تەگەن باتىر­لىق ەپوس-جىر، داستان­داردىڭ قاتا­رىنان ورىن العان شىعارمالار ەكەندىگى داۋسىز.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا: «قا­نىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داع­­دىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعي­دالاردى وزگەرتپەيىنشە، تولىق­قاندى جاڭعىرۋىمىز مۇم­كىن ەمەس. ءتول تاريحىمىزعا، با­با­­­لارىمىزدىڭ ءومىر سالتىنا ءبىر ءسات ءۇڭىلىپ كورسەك، شىنايى پراگما­تيزم­نىڭ تالاي جارقىن ۇلگىلەرىن تابۋعا بولادى» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.

قازىرگى تاڭدا ۇلتىمىزدىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىعىنا با­لان­عان ءتول ونەرىمىز – جىردى كوزى­مىزدىڭ قارا­شىعىنداي ساق­تاپ، ۇر­پاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋ ماقسا­تىندا رەسپۋب­­ليكا كولەمىندە ءىس-ش­ا­رالار كوپتەپ وت­كىزىلىپ كەلەدى. سەبەبى مۋزىكالىق مۇرا­مىزدىڭ ءبىرى – جىر، التىنداي ساف ونەر. اتا-بابالارىمىزدىڭ ميل­­ليون­­داعان جولداردان تۇراتىن جىر جاۋ­­ھارلارىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ جەتۋىنىڭ ءوزى قازاق حال­قىنىڭ تەكتىلىگى مەن بەك­زات­تى­عى­نىڭ كورىنىسى.

وسى ورايدا اقتوبە وبلىسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنداعى «دالا مۋزى­كاسى مەن فولكلورىنىڭ مىڭ­جىلدىعى» جوباسى نەگىزىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن ادەبيەتىنىڭ مادەني مۇرالارىن زەرتتەپ، زەردەلەپ، جيناقتاۋ ماقساتىندا كەشەندى باعدارلامالار قولعا الىنىپ، جۇزە­گە اسىرىلۋدا.

2019 جىلدان بەرى وبلىس اكىم­دىگىنىڭ قولداۋىمەن، وبلىس­تىق مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇ­جات­تاما باسقارماسىنىڭ باس­شى­­لىعىمەن وبلىستىق حالىق شى­عار­ماشىلىعى ورتالىعى «ەدى­گە» تاريحي-قاھارماندىق ەپو­سى­­نىڭ باستى كەيىپكەرى «ەر ەدى­گە – نوعايلى ءداۋىرىنىڭ جىرلا­رى»­ اتتى مۋزىكالىق داستا­نىن ەلى­مىز­دىڭ ءار وڭىرىنەن شىق­قان جىر­شى-جىراۋلاردىڭ ورىنداۋىندا دى­بىس­تىق جازباعا (سD-ديسك) ءتۇ­سى­رىپ، كۇيتاباقشاسىن شىعارۋ جۇمىس­تارىن قولعا الىپ، جۇزەگە اسىرۋدا.

اقپاراتتىق-تەحنولوگيالار­دىڭ­ شارىقتاعان كەزىندە قازاق­تىڭ ءداس­تۇر­لى مۋزىكالىق شىعارما­لا­­رىن جيناقتاپ، كەلەر ۇرپاققا امانات ەتىپ جەتكىزۋ ءۇشىن ساندىق جۇيەگە وتكىزۋ اسا ماڭىزدى.

ءوز كەزەگىندە مۋزىكالىق داستان­نىڭ باسى-قاسىندا قازاقستاننىڭ جەتەكشى عالىمدارى، سىر سۇلەي­لەرىنىڭ سارقىتى، جىرشى-تەر­مە­شى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى الماس الماتوۆ جەتەك­شىلىك ەتكەن بەلگىلى ولكەتانۋ­شى­لار، ەتنوگرافتار، مۋزىكا زەرت­تەۋ­شى­لەرى قاتىستىرىلعان بۇل باس­­­تاما بۇگىندە وزىندىك ماز­مۇنى جاعىنان ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرى­نىڭ جىر­شى-جىراۋلارىنىڭ ورىن­داۋىن­داعى اتاقتى مۇرىن جىراۋ سەڭگىرباي ۇلى جىرلاعان «قى­رىم­نىڭ قىرىق باتىرى»، حا­لىق اقىنى نۇرپەيىس بايعانين جىر­لاعان «قاراساي-قازي»، نۇر­تۋعان كەنجەعۇل ۇلى جىرلاعان ء«ماۋ­لىمنياز»، «ەدىگە»، «وراق-ماماي»، «قارا­ساي-قازي» سەكىلدى ەل اراسىندا كەڭىنەن جىرلانىپ جۇرگەن كولەم­دى داستاندارمەن دە ەرەكشە بايىتىلىپ وتىر.

داستان بيىل 500 دانامەن جا­رىققا شىعادى. مۋزىكالىق داس­تان ەكى بولىكتەن تۇرادى. ۇلتتىق ناقىش­­تارمەن بەزەندىرىلگەن ءبىرىن­شى كىتاپتا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جانە «ەدىگە باتىر» تۋرالى تاريحي مالىمەت، جىردى بىزگە جەت­كىزگەن جىراۋلار، ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن سول مۇرالاردى جىر­لا­عان جىرشى-جىراۋلاردىڭ ءومىر­باياندارى، قازاق، ورىس جانە اعىل­شىن تىلىندە بەرىلسە، كەلەسى كىتاپ­شانىڭ ىشىندە جىر جازىلعان 10 ديسك ورنالاسقان.

تۇركىتەكتەس بايىرعى كوشپەن­دىلەر جاساعان قازاقستاننىڭ ما­دە­ني مۇرالارىنىڭ ءبىرى، قازاق حال­قىنىڭ جىر­شىلىق ونەرى­نە ار­نالعان بۇل قۇن­دى دۇنيە اتا-بابا­مىزدىڭ رۋ­حاني قۇندىلىقتارىن قايتا جاڭ­عىرتىپ، جاس ۇرپاقتى حالىقتىڭ تاريحي-قاھارماندىق جىرلارىمەن سۋسىنداتىپ، قادىر-قا­سيەتىن ارت­تىرىپ، كوپ جانرلى ءداس­تۇرلى مول مۇرامىزبەن تار­بيەلەۋ­گە باعىت­تالعان.

تاريحقا ۇڭىلسەك، ەدىگە باتىر­دىڭ ءومىرى مەن ەرلىك جولدارى قازاق­قا عانا ەمەس، تاتار، نوعاي، باشقۇرت، قىرىم تاتارلارى، تۇرىكمەن تاعى باسقا ءيسى تۇركى حالىقتارىنا ورتاق مۇرا بولىپ ەسەپتەلەدى.

ياعني ەدىگە – تاريحتا بولعان بەلگىلى تۇلعا. بيىل التىن وردا­نىڭ 750 جىلدىعى بولسا، ال ءوز كە­زىندە التىن وردانى 17 جىل بويى بيلەگەن داڭقتى قولباسشى ەر ەدى­گەنى سول داۋىردەن ءبولىپ-قاراۋ مۇم­كىن ەمەس.

«ەدىگە دەگەن ەر ەكەن، ەلدىڭ قا­مىن جەر ەكەن.

ەل شەتىنە جاۋ كەلسە، مەن بارا­يىن­ دەر ەكەن»، دەگەن جىر جولدارى بار­شامىزعا تانىس. دەگەنمەن، جالپى ەپوستىڭ 60-تان استام نۇس­قاسى بار ەكەن. بۇل نەگىزىنەن تۇر­كىتىلدەس حالىقتاردىڭ باستى كەيىپ­كەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ اي­عاعى بولىپ تابىلادى.

جىردىڭ ءداستۇرلى نۇسقالارىن كەزىندە ش.ءۋاليحانوۆ، پ.مەليو­رانسكي، گ.پوتانين، ۆ.رادلوۆ، س.سەيفۋللين، م.اۋە­زوۆ، س.مۇقا­نوۆ سياقتى عالىمدار مەن جازۋشى­لار زەرتتەپ، جوعارى باعالاسا، ال بۇگىندە باتىر ەسى­مىن ۇلىقتاۋدا فيلولوگيا عىلىمدا­رىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جۇما­نازار اسان «ەدىگە» جىرى – تاريحي-قاھار­ماندىق ەپوس» تاقىرىبىندا دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ، مو­­نو­گرافيا جازىپ، كىتاپتارىن شى­­عا­رىپ، ۇزبەي ناسيحاتتاپ كەلەدى. وسى جۇمانازار اسان باستاعان توپ وڭىردە اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقارىپ كەلەدى.

ء«ولى ريزا بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەن قازاقتا قاناتتى ءسوز بار. وسى ورايدا ەدىگە باتىردىڭ رۋحىن قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا وڭىردە كوپتەگەن ىستەر جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ءبىرى مارتوك اۋدانىندا كورنەكتى ەتىپ بەلگىتاس ور­ناتىلسا، اقتوبەدە ەر ەدىگەگە ەسكەر­تكىش قويى­لىپ، كوشە اتاۋى بەرىلدى.

سونىمەن بىرگە وبلىستىق حا­لىق شى­عارماشىلىعى ورتالىعى «aqtobe_madeniet» جانە «aktobe_ocnt» ينستاگرام پاراقشالارى ار­قىلى جاڭا فورماتتاعى «ەر ەدىگە – نوعايلى ءداۋىرىنىڭ جىرلارى» ايدارىمەن ونلاين شاراسى قولعا الىندى. تىكەلەي ەفير­دە بەل­گىلى ولكەتانۋشى بەك­ارىستان مىر­زاباي، فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكا­دە­­ميا­سىنىڭ اكادەميگى، ءبى­لىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىز­مەت­كەرى، «ۇزدىك ولكەتانۋشى» توس­­بەل­گىسىنىڭ يەگەرى جۇمانازار اسا­نوۆ، جىرشى-تەرمەشىلەر دەمەۋ­­باي جولىمبەتوۆ، ءومىرحان جە­تەسوۆ جانە ماڭعىستاۋلىق ما­ناس ادىلباەۆ، ورالدىق فار­حات ورا­زوۆ، قىزىلوردالىق نۇر­ايىم ەر­تالاپقىزى قاتىسىپ، حالقى­مىز­دىڭ تاريحي-قاھارماندىق ەپوستارىنا توقتالىپ، قارا دومبىرانى قولعا الىپ، ارعى-بەرگى تاريحتان سىر شەرتىپ، جىرلارىمەن ءسوزدىڭ قۇنىن تۇسىنەتىن تىكەلەي ەفير كورەر­مەندەرىنىڭ جانىن جادىرا­تىپ، كوڭىلدەرىن كوتەرىپ، جىر-تەر­مەلەرىن توكتى.

جىر كەشتەرىنىڭ تولىق نۇسقاسى YouTube جەلىسىندەگى «Aktobe_OCNT» كانالىندا ساقتالعان.

جۋىردا جارىققا شىعاتىن مۋزى­كالىق داستان جىر قادىرىن بىلەتىن قالىڭ كورەرمەن ءۇشىن تەڭ­دەسى جوق دۇنيە بولماق. حالىق­تىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە اينالعان ۇلتتىق ونەرىمىز جاساي بەرسىن. قازاق بار جەردە جىرشىلىق ونەر ولمەيدى، ماڭگى جاساي بەرەدى.

 

گۇلنارا سەيتالينا،

اقتوبە وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىنىڭ رەداكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار