سۋرەتتى تۇسىرگەن تالانت قۇسايىن
قازاق تاريحىنىڭ قاندى بەتتەرى
ماڭ دالانى ەركىن جايلاعان قازاق ءۇشىن ەل ومىرىندەگى, باسقارۋ ىسىندەگى مىڭ قۇبىلعان توسىن وزگەرىستەر, كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەلدەن باسقان مىندەت جۇكتەمەلەرى مەن شەكتەن شىققان زورلىق-زومبىلىعى جەرگىلىكتى حالىقتى ء«ارى يتەرىپ, بەرى جىقتى» دەگەندەي ەشنارسەنى ءتۇسىنىپ بولمايتىن الماعايىپ كەزەڭگە تاپ قىلدى. ۇجىمداستىرۋدىڭ لاڭى, وتىرىقشىلاندىرۋدىڭ ويرانى, تاركىلەۋدىڭ تالكەگى مەن كامپەسكەنىڭ قورلىعى ونسىز دا ەڭسەنى ەزىپ قارا جەرگە قاداپ جىبەرەردەي بولىپ تۇرعان سالىقتىڭ سالماعىن ارتتىرىپ, شىدامدى شيرىقتىرا تۇسكەن بولاتىن.
«جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەمەكشى, سول جىلدارى ولكەنىڭ قىتىمىر تابيعاتى دا قىرىن قاراپ, اراعا ەكى-ءۇش جىل سالىپ اينالا سوققان «جەتى اعايىندى جۇت» حالىقتىڭ كۇنىن ءبىر ۋىس ەتىپ ءبۇرىستىرىپ, تىنىسىن تارىلتىپ, ادىمىن اشتىرمادى. 1879-1880 جىلدارى «ۇلكەن قويان», 1890-1891 جىلى «ور قويان», 1904-1905 جىلى «اق جىلقى» جۇتىندا, 1910 جىلى «يت جىلىندا», 1918 جىلى «جىلان جىلىندا», 1921 جىلى «مەشىندە», 1924 جىلى «دوڭىزدا» مالىنىڭ جارتىسىنان استامىنان ايىرىلعان ماڭعىستاۋلىقتار ەسىن جيىپ, ەتەك-جەڭىن قىمتاۋعا ۇلگەرمەي 1927-1928 جىلدارى «اق قويان» جۇتىنا ۇرىندى. دەرەكتەر ماڭعىستاۋدا 1905 جىلى 92 170 باس جىلقى, 80 403 باس تۇيە, 1370 سيىر, 1 ملن 378 037 قوي مەن ەشكى بولعانىن ايتادى. ارادا شامامەن 25 جىل وتكەندە ەلدەگى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعداي مەن بىرىنەن سوڭ ءبىرى وتكەن بەس بىردەي جۇتتىڭ سالدارىنان ماڭ دالانى قاپتاي جايىلعان وسى مالدان نەبارى 20%-ى عانا قالعان ەكەن. اسىرەسە «اق قوياننىڭ» ويرانى وڭاي سوقپاي ماڭعىستاۋ حالقى تابيعات تاۋقىمەتىنەن بار مالىنىڭ 80-90%-ىن جوعالتادى. جەردىڭ جۇتاڭ بولۋى, ازىق-ت ۇلىكتىڭ بولماۋى «تىگەرگە تۇياق قالمادى» دەۋگە بولاتىنداي دارەجەدە مال بىتكەندى توپالاڭ كەلگەندەي قىرىپ سالادى. وسى كەزدەردە-اق ماڭعىستاۋدا مال تۇگىلى ادامداردىڭ اشتان ءولۋ دەرەكتەرى ورىن الا باستايدى. بىراق ادام تاعدىرىنا باس اۋىرتپاعان ۇكىمەت «جاۋ جاعادان العاندا ەتەكتەن تارتقان ءبورى» رولىندە تۇرعىندارعا سالىق تولەۋ تالابىن كۇشەيتەدى جانە سالىقتى جۇتتان بۇرىنعى مال سانىنا ەسەپتەيدى. ءتىپتى بىرنەشە جىلدىڭ سالىعىن تەك اقشالاي, مالداي ەمەس, استىق, ءجۇن بۇيىمدارى تۇرىندە دە وتەۋدى تاپسىرادى. مالدى دا, ادامدى دا اشتىق قۇرساۋلاعان احۋالعا قاراماي تەك سالىقتى ءوندىرىپ الۋدى عانا كوكسەگەن توعىشارلىقتىڭ ءتۇبى ايگىلى «اداي كوتەرىلىسىنە», حالىقتىڭ جاپپاي اشىعۋىنا – اشارشىلىق زۇلماتىنا اكەلىپ تىرەدى.
ماڭعىستاۋداعى اشتىق تۋرالى اڭگىمەلەر – قازاقتىڭ بارلىق وڭىرىندەگى جان اۋىرتار جازبالارعا ۇقساس – تەنتىرەگەن البا-جۇلبا پەندەلەر, بىتىراعان اۋلەت, قۇم ارالاپ قۇمارشىق قازىپ, تىشقان اۋلاپ, تەرى كەمىرىپ, تامىر سورعان توز-توز قازاق... «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» بىتىراپ, اشتىقتان بالاسىن كوتەرىپ جۇرۋگە دارمەنى جەتپەگەندىكتەن ەڭىرەپ ءجۇرىپ ءسابيىن ايدالاعا قالدىرعان انا, بالا-شاعاعا ناپاقا ىزدەيمىن دەپ ءجۇرىپ جازىقسىز وققا ۇشقان اكە, كومۋسىز قالعان كوپشىلىك, ءبىر-بىرىنەن ماڭگىلىككە كوز جازىپ, ءولى-ءتىرىسىن بىلە الماعان جان باۋىرلار, شەتەل اسىپ كوكىرەگى شەرگە تولعان شاراسىز جۇرت... بۇل قازاق تاريحىنىڭ – ەڭ قاندى بەتتەرى!
اشارشىلىق قۇرباندارىنا نەگە ەسكەرتكىش جوق؟
اشتان ءولۋ... تۇتاس حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعى جاپپاي قىرىلۋى... ول زوبالاڭدى وكتەمسىگەن وزگەنىڭ قولدان ۇيىمداستىرۋى – سەزىنەتىن جۇرەك تۇگىلى, ايتۋعا اۋىر تيەتىن قاسىرەت! وسى قاسىرەتتى قازاق كوردى – «تار جول, تايعاق كەشۋلەردە» «مىڭ ءولدى, مىڭ ءتىرىلدى». تىسكە باسىپ, تالعاجاۋ ەتەر ءنار تاپپاي تەنتىرەگەن تاۋقىمەتتى تاعدىردى سول كەزەڭدەگى باۋىرلار – بابا بۋىن باستان كەشتى, بۇگىنگى بۋىن ۇلت تاريحىنىڭ قانى سورعالاعان پاراقتارى دەپ ەسكە الىپ, كۇيزەلە كۇڭىرەنەمىز, بىراق, قاسىرەتتى جەرىنە جەتكىزە زەرتتەپ, قۇربانداردى لايىقتى دارىپتەي الىپ جۇرگەنىمىز جوق. كۇنى بۇگىنگە دەيىن اشارشىلىق زۇلماتى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن زوبالاڭىمەن قوسارلانا ايتىلىپ, قاباتتاسا ەسكە الىنادى. ءتىپتى كوپ جاعدايدا تاسادا قالاتىنداي. ەكى قاسىرەتتى جەكە قاراپ, جەكە باعالايتىن كەز كەلدى. تاريحقا زەر سالساق, ەكەۋىنىڭ توركىنى مەن مۇددەسى ءبىر بولعانىمەن ەكەۋى ەكى بولەك, ءبىرىنىڭ قۇيرىعىن تىستەسە ەكىنشىسى ۇيىمداستىرىلىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرعان, ءتىپتى بىرىنەن-ءبىرى اسىپ تۇسەتىن قازاق دالاسىن قاساپحاناعا اينالدىرعان وتە قاتىگەز وقيعالار.
وكىنىشتىسى, نەبىر زوبالاڭدى تارتۋداي-اق تارتقان ماڭعىستاۋدا تاريحي وقيعالارعا, كەشەگى بابالار باستان كەشكەن زۇلماتتارعا سالعىرت قاراۋ بار. سوزبەن جىلتىراتا سويلەگەنمەن, ءبىرلى-جارىم تۇلعاعا ەسكەرتكىش قويعانمەن ولاردىڭ كۇتىمى, تاريحىمىزدا ورىن العان ويرانداردىڭ حالىققا, اسىرەسە, جاستارعا ناسيحاتتالۋى, زەرتتەلىپ-زەردەلەنۋى, كينو ءتۇسىرىپ, اشتىق قۇرباندارى تۋرالى مالىمەتتەردى تۇگەندەۋ تۇرالاپ تۇر. ءبىر كەزدەرى مۇراعات دەرەكتەرىن حالىققا جەتكىزگەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار ءا.سپان, ج.نۇرماحانوۆا, ق.قاراجانوۆ ەڭبەكتەرى – اشارشىلىق تۋرالى ىزدەنگەندەردىڭ كوڭىلىنە مەدەۋ. حالىق جاڭارتىلعان, تولىقتىرىلعان نۇسقالارعا, قۇنارلى دا تولىققاندى تىڭ دەرەكتەرگە ءزارۋ.
قازىرگى تاڭدا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جاڭاوزەن قالاسىندا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا, ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ شايىر اۋىلىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جاۋىنگەرلەرىنە جانە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا, وسى اۋداننىڭ اقشىمىراۋ اۋىلىندا اتالعان سوعىس پەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا, جارمىش اۋىلىندا سوعىستان ورالماعان بوزداقتار مەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر مەن شەتپە اۋىلىندا مەملەكەت قايراتكەرى ج.مىڭباەۆقا ارنالعان ەسكەرتكىش بار. ال فورت-شەۆچەنكو قالاسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان كەشەن, باۋتين اۋىلىندا جالاۋ مىڭباەۆ ءبيۋستى, اقتاۋ قالاسىندا مەملەكەت قايراتكەرى جالاۋ مىڭباي ۇلى مەن اداي رەۆكومىنىڭ 1918-1922 جىلدارداعى تۇڭعىش توراعاسى توبانياز ءالنياز ۇلىنا ەسكەرتكىش ورناتىلعان. اشارشىلىق تەك قانا قاراقيا اۋدانىنىڭ قۇرىق اۋىلىنداعى ەسكەرتكىشتە ەسكە الىنعان جانە ول دا «قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا جانە اشارشىلىققا ارنالعان ەسكەرتكىش».
اقتاۋدا كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاڭدايىنا باسىپ, جۇرەگىن جالعار ءنار تاپپاي اشتىقتان باۋداي قىرىلعان باۋىرعا, ءتىپتى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان بىردە-ءبىر ەسكەرتكىش جوق! ءبىر كەزدەرى 1-شاعىن اۋداننىڭ ورتا تۇسىندا تەڭىز جاعاسىنان, الدە دالادان اكەلىنگەن ەشقانداي ارلەۋ-اشەكەيى جوق, كۇن كەمىرىپ, جەل مۇجىگەن الىپ قوڭىرقاي تاس تەڭكيىپ جاتاتىن. «قالانىڭ قاق ورتاسىندا پايدا بولا كەتكەن بۇل نەتكەن تاس؟» دەپ تاڭدانا جاقىنداپ بارعان ادام عانا تاستىڭ قاپتالىنا جاپسىرىلعان قارا مرامورداعى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارناپ قويىلدى» دەگەن جازۋدى وقىپ ءمان-جايدى تۇسىنەتىن, تۇسىنەتىن دە ءجون-جوسىقتى بىلەتىن, ۇلت تاريحىنا بەيجاي قاراي المايتىندارى «اپىر-اي, ەسىل بوزداقتاردىڭ, قىرشىنداردىڭ قۇرمەتىنە وسى قارا تاس قانا لايىق بولعانى ما؟» دەپ كۇرسىنەتىن. بۇگىندە ول تاستىڭ ءوزى بار دا قارا مرامورى قولدى بولعان...
سوندىقتان اقتاۋدا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا جانە ءوز الدىنا جەكە-دارا اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان, ولاردى ۇرپاق جادىنان ۇمىتتىرمايتىن, وتكەن-كەتكەن جان رۋحىنا دۇعا باعىشتاپ, ۇلت تاريحىنا تاعزىم ەتىپ وتەتىن كورىكتى ورىن قاجەت.
زامانىندا اس-سۋعا جارىماي اشتان ولگەن بابا بۋىن – ميلليونداعان قازاقتىڭ بۇگىندە ىقىلاس-پەيىلگە جارىماۋى تۇسىنىكسىز – كەشە تاماققا اش بولعانداردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى رۋحقا, وڭ نيەتكە اش سەكىلدى سەزىلەدى كەيدە. وزگەگە ەتەر قايرانى بولماي قىرىلعان جازىعى جوق كوپ قازاقتى بۇگىنگى ازات ۇرپاق قاشان لايىقتى ەسكە الىپ, جوعىن جوقتاپ, رۋحىن ريزالار ىزگى شارۋالاردى تۇگەندەر ەكەن؟! رۋحتى ريزالاۋ ەسكەرتكىش سالۋمەن شەشىلمەيتىنى انىق, سوندىقتان اشارشىلىق قۇرباندارىنا جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە اس بەرىلىپ, قۇران باعىشتالىپ, ۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنىنە ۇلاسىپ, ءىرى ەسكە الۋ كەشەندەرىن سالىپ, ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرە ءتۇسۋ ءۇشىن وزگە دە تاعىلىمدى شارالار اۋقىمىن ارتتىرۋ كەرەك سەكىلدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
