ەكونوميكا • 26 مامىر، 2020

قوي ءوسىرىپ، تابىس تابا الماي وتىرمىز

201 رەت كورسەتىلدى

كوكتەم مال تولدەپ، قورادا شۋ بولاتىن قاربالاس شاق. وسى ارادا اقتوبە وبلىسىنداعى قوي وسىرۋگە قاتىستى كەيبىر ماسەلەلەردى ورتاعا سالعاندى ءجون كوردىك.

قوي ءوسىمتال ت ۇلىكتىڭ ءبى­رى. الىناتىن ءونىمى دە كول-كو­سىر ەكەنى ەشقانداي تالاس تۋ­عىزبايدى. بۇل رەتتە ەڭ ال­دىمەن ايتايىن دەگەنىمىز وب­لىستاعى ىرعىز، ويىل، باي­عانين جانە شالقار اۋدان­دىرىنىڭ تابيعي-كليماتتىق ەرەك­شەلىگى، مۇنداعى تۇگىن تارتسا، مايى شىققان شۇرايلى دالا­لىق القاپتار قوي شارۋا­شى­لىعىن وركەندەتۋگە وتە قو­لاي­لى ەكەنى. كەڭەستىك كەزەڭ­دە وڭىردەگى قوي وتارلارى ءدال وسى اۋماقتارعا شوعىر­لا­نىپتى. بۇعان دەيىنگى قوي ءوسى­رۋ ءداستۇرى مەن تاجىري­بەسى اتالعان اۋداندار اۋما­عىن­دا جاڭاشا كوزقاراس جاع­داي­ىن­دا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. بۇگىنگى كەزدە ايماقتا اسىل تۇقىمدى قوي وسىرۋگە با­عىت ۇستالىپ وتىر. ويتكەنى 4-5 باس جايداق مالدان گورى ءبىر باس اسىل تۇقىمدى مال ۇس­تاۋ – الدەقايدا ءتيىمدى ەكەن­دىگى تاجىريبەدە تولىق دالەل­دەنگەن. بۇدان الىناتىن ءونىم ساپاسى جوعارى بولاتىنى دا بەسەنەدەن بەلگىلى. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى، ەجەلگى قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ كەلگەن اۋداندارعا قوسا وبلىس ورتالىعىنان اسا قا­شىق ەمەس قوبدا، العا جانە مۇ­عال­جار سەكىلدى اۋدانداردا دا اسىل تۇقىمدى قوي وسىرەتىن اگروقۇرىلىمدار كوبەيىپ كەلەدى.

تۇتاستاي العاندا وڭىردەگى قوي ءوسىرۋ ءىسىنىڭ باسىم باعىتىن جارتىلاي قىلشىق ءجۇندى جانە قىلشىق ءجۇندى قوي تۇقىمدارى قۇرايدى. بۇعان قوسا ۇساق مالدىڭ تاعى ءبىر اسىل تۇقىمدى ءتۇرى – تسيگاي مەرينوسىن وسىرۋگە دە كوڭىل بولىنگەن. سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكامىزدىڭ كوپتەگەن وبلى­سىندا ەدىلباي قويىن وسىرۋگە دە سۇرانىس كۇرت ءوسىپ كەلەدى. ويت­كەنى ەدىلباي قوي ەتىنىڭ ساپا­سى وتە جوعارى ەكەنى عىلىمي تۇر­عى­­­دان دالەلدەنگەن. ەكىنشىدەن، ونىڭ قاتاڭ تابيعي كليماتتىق جاع­­­­داي­لارعا ءتوزىمدى كەلەتىنى، باپ تال­­عا­­­ماي­تىنى، جىلقى سەكىلدى قىس كەزىن­دە دە تەبىندەي ءجۇرىپ، قار­­­دىڭ اس­تىنان ءوز ازىعىن ءوزى تاۋىپ جەي­تىنى ونىڭ وزگە تۇقىم­داس­تارىنان ارتىقشىلىعىن كورسەتەدى.

اسىل تۇقىمدى قويدىڭ بۇل ءتۇرى وبلىستىڭ ىرعىز اۋدانىن­داعى «التىن اسەل» جشس مەن ويىل اۋدانىنداعى «داناگۇل» جا­نە «تولعاناي» اتتى شارۋا قوجا­­لىق­­تارىندا وسىرىلۋدە. ارينە، كەز كەلگەن شارۋا يەسى ەڭ الدى­­مەن ءوزى ءوسىرىپ وتىرعان مالدان پاي­دا تاۋىپ، قاجەت بولعان جاع­­داي­دا ونى ەكسپورتقا شىعا­رۋ­عا قام جا­ساي­تىنى حاق. ما­مان­دار­­دىڭ مالىم­دەۋىنشە، ەدىل­باي قويى­­نىڭ قۇي­رىعى ەكس­پورتتىق ءونىم قاتار­ىنا كىرمەيدى ەكەن.

ت ۇلىك – ءوزىنىڭ ءتولى ەسەبىنەن وسەدى. بۇل ءۇشىن وبلىستاعى قوي وسىرۋشىلەر تابيعي جانە قولدان ۇرىقتاندىرۋ ارقى­لى ونىڭ سانىن وسىرۋگە قام-قارەكەت جاساپ ءجۇر. اقتو­بە وبلىستىق اۋىل­شا­رۋا­شى­لىق باس­قارماسى مال شارۋا­شى­لىعى ءبولىمىنىڭ باس مامانى نۇرلىبەك الىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، وبلىستاعى انا­لىق ساۋ­لىق قويدىڭ 90-95 پايىزى قولدان ۇرىق­تان­دىرىلادى. ياعني ءار وتارعا قوشقارلار جىبە­رى­لىپ، كۇيەكتەن وتكىزىلەدى. سو­نى­مەن بىرگە وڭىردە «التىن اسەل» جشس سەكىلدى ون مىڭ باستان اساتىن قوي وسىرەتىن اگرو­­كاسىپورىندا قولدان شا­عى­­لىستىرۋ قوسىندارى جاساق­تال­عان. مۇندا نەگى­زى­نەن جارتى­لاي قىل­شىق­تى ءجۇندى قوي­لار كۇيەك­تەن وتەدى ەكەن. كۇيەك ماۋسى­مى وڭىردە ءار جىل­دىڭ 11 قارا­شاسى مەن 15 جەل­توق­سانى ارالىعىنا وراي­لاس­تى­رىلعان.

قازىرگى كۇنى مالدى ءوز ءتو­لى ەسەبىنەن ءوسىرۋ ىسىندە بۇ­رىن­­عىداي ءار 100 ساۋلىقتان 120 نەمەسە 130 قوزى الۋ دەگەن سەكىلدى لەپىرمە جوسپار، سو­تسيا­ليستىك مىندەتتەمەلەر مەن اسقاق ۇراندار كەلمەسكە كەت­كەن. فەرمەرلەر ءار ءجۇز ساۋ­لىقتان 85-90 قوزى السا، قاناعات تۇتادى. باستى ماسەلە ءتولدىڭ كوپتىگى ەمەس، سانى از بولسا دا ساپالى بولىپ، تەز شيرىعىپ وسىرىلۋىندە.

وبلىستىق اۋىلشا­رۋا­شى­لىعى باسقارماسىنان الىن­عان سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا، 2020 جىلدىڭ 1 مامى­رىنا دەيىن وڭىردەگى شارۋا­شىلىقتاردا 391 287 قوزى الىنعانى ايتىلعان. بۇل كور­سەتكىش وتكەن جىل­دىڭ ەسەپ­تىك كەزەڭىمەن سالىس­تىر­عان­دا 11 مىڭ تولگە ارتىق ەكەنىن ايتادى اقتو­بە وبلىستىق اۋىلشا­رۋا­شى­لى­عى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۇسايىن سارسەمباي.

– بۇل نەگىزگى ءارى سوڭعى كور­سەت­كىش ەمەس، تولدەۋ مەر­زىمى ءالى اياق­تالعان جوق. اۋىل اكىم­دەرى مال­دىڭ، سونىڭ ىشىندە قوي-ەشكىنىڭ سا­نىنا جى­لىنا ەكى رەت ساناق جۇر­گى­­زىپ وتىرادى. سول كەزدە ءبىراز وزگە­­رىستەر ەنگىزىلەتىنىنە سەنىم مول، – دەدى ول.

قازىر ساقمان­نىڭ ناعىز قىزعان كەزى. كە­ڭەس داۋىرىندە قوي تولدەتۋ ناۋقانىن ءتيىمدى ءارى شى­عىن­سىز وتكىزۋ ءۇشىن وعان جان-جاق­تان ادامدار تارتىلا­تىن.

بۇگىنگى جاعداي بۇدان بولەكتەۋ. شارۋالار كەلىسىم­شارت ارقىلى بوس جۇرگەن اۋىل ادامدارىن ۋاقىتشا ماۋ­سىم­دىق جۇمىسقا قابىلداۋ ار­قىلى ماسەلەنى شەشىپ وتىر دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارما­سى­نىڭ باس مامانى نۇرلىبەك الىم­بەكوۆ.

قازىرگى كۇنى بۇرىنعى ۇعىم­داعى ايدالاداعى قاڭى­راعان قارا قىستاۋ مەن ەسكى قورا-قوپسىلار، كوپتەن بەرى جون­دەۋ كورمەي، سىلاعى تۇسە باس­تاعان توقال تامدار مەن مال­شى شوپانداردىڭ جادا­عاي جازعى لاشىقتارى كەلمەس­كە كەتكەن. بۇگىنگى زاماناۋي قوي شارۋاشىلىعى كەشەن­دەرىندە 2 مىڭنان 10 مىڭ باسقا دەيىن قوي باعىلادى. مۇ­نىڭ جارقىن مىسالدارى بۇ­گىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باس­تى قا­زىعىنا اينالىپ وتىرعان اقتوبە وبلىسىندا دا ايقىن كو­رىنەتىنىن ايتۋدىڭ ءوزى ءبىر مەرەي.

ءسوز سوڭىندا بۇگىندە ۇكىمەت اسىل تۇ­قىمدى قوي وسىرۋشىلەرگە ۇدايى قارجىلاي قولداۋ كور­سەتىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتەيىك. بۇل ورايدا مەنشىك يەلەرى شىعارعان شىعىننىڭ بەل­گىلى ءبىر بولىگىن جابۋ ءۇشىن ءار باس اسىل تۇقىمدى قوي­­عا سۋبسيديا تۇرىندە 8000 تەڭگە بولىنگەن. بۇل ەسەپكە سەلەك­­تسيا­لىق-اسىلداندىرۋ جۇ­­مىس­تارىن جۇرگىزۋگە قا­جەت­تى مەملەكەتتىك جاردەماقى تو­لەمى كىرمەيدى. قارجىلاي كومەكتىڭ بۇل ءتۇرى وزگە ەسەپتەر بويىنشا قاراستىرىلعان.

سونىمەن بىرگە بيىل­عى جىلى وڭىردە مال شارۋا­شى­­لى­عى سالاسىن سۋبسيديا­لاۋ ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەت­تەن قوسىمشا 6 ملرد تەڭگە­دەن استام قاراجات ءبو­لىندى. سونىڭ ەلەۋلى بولىگى قوي وسى­رۋشىلەردىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. قىس­قاسى، وبلىستا قوي ءوسىرىپ، پايدا، تابىس تابامىن دەۋ­شىلەردى قارجىلىق جاعىنان قولداۋدا كىدىرىس جوق دەۋگە ابدەن بولادى. بۇل جايت ەجەلدەن بەرگى اتا كاسىبىمىز – قوي شارۋاشىلىعىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا العىشارت بولاتىنى انىق.

 

اقتوبە وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«وميكرون» «تويوتانى» قىسپاققا الدى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 14:00

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار