تولستوي ءتامسىلى

بۇگىنگى ءسوز ونەرىنىڭ ءھام تۆورچەستۆو ادامىنىڭ حال-قادىرىن ءبارىمىز ءبىلىپ, كورىپ ءجۇرمىز. ادە­بيەتتە بۇرىنعىداي «التىن عاسىر­لىق» كوڭىل كۇي بولماسا دا ازدى-كوپتى ءتاۋىر شىعارمالار جازىلىپ ءجۇر. جالپى, ءار زامانداعى ادەبيەتتىڭ دامىپ, قارىشتاۋىنا, ارينە جازۋشى تالانتىنان بولەك, سول قوعامنىڭ ءتۇرلى فاكتورلارى اسەر ەتۋى زاڭدى قۇبىلىس. ماسە­لەن, بيلىكتىڭ ادەبيەتكە, حالىقتىڭ ءسوز ونەرىنە كوزقاراسى, اۆتور مەن وقىرمان تالعامى, اۋدارما ماسەلەسى, تاعىسىن تاعىلار. اتالعان وسى فاكتورلاردىڭ ادە­بيەتكە ايتارلىقتاي اسەرى ءتيىپ جات­قاندىعىنان بولار, قايبىر جىلدارى ايتىلا باستاعان «قازاق ادەبيەتى قۇلدىراۋ كەزە­ڭىندە» دەگەن پىكىر ءالى جالعاسىپ كەلەدى. ءبىز بۇل ويدى تولىقتاي قول­دامايمىز: دەسەك تە بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ قارقىنى اس­پانعا جەتە قويعان جوق, بىراق تىرشىلىكسىز ەمەس. القيسسا.

دانىشپان تولستوي سوندا­ قا­زىر­­گىدەي تەحنولوگيانىڭ وزا شاپ­قان زامان بولارىن ءھام ادام­زات رۋحاني كەدەيلەنىپ, كى­تاپ وقۋدىڭ, تۆورچەستۆونىڭ, ادە­بيەتتىڭ ەسكىلىكتىڭ جۇرناعىنا اي­نالىپ, ارتتا قالارىن ءىشى ءبىلىپ ايتسا كەرەك. توم-توم رومان تۋرالى ءسوز قوزعامايمىز, ويتكەنى قازىر وقىرمان قىسقا اڭگىمەلەردىڭ ءوزىن اۋپىرىممەن وقيدى. (بىلايشا ايتقاندا, قازىر وقۋ – ەڭ قيىن جۇمىس). بىراق بۇل جازۋشىلارعا دا سىلتاۋ ەمەس. شىعارماشىلىق قۋات جەتسە, «اننا كارەنيناداي» 800 بەتتىك (مايدا شريفتپەن 800 بەت, ال قازىرگى شىعىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ كولەمىنە سالسا, 1000-نىڭ ۇستىنە بارادى) كولەمدى رومان نەگە جازباسقا؟! بالكي, جازىلار...

قوعامدا قانشا جازۋشى بولسا, سونشا وقىرمان قالدى. بۇل بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ اۋا رايىنا قاتىستى ايتىلعان ءدال ءسوز. ادامداردىڭ جازۋعا, تۆورچەستۆوعا قىزىعۋى تىپ­تەن السىرەگەنىن وسىدان بايقاي­مىز. (وقىرماننىڭ ازايۋى الەمدە دە وزەكتى ماسەلەگە اينالسا دا, باتىسپەن سالىستىرعاندا قازاق ادەبيەتىندە تۆورچەستۆولىق جەتىستىكتەر الدەقايدا از. بىراق ءبىز ءوزىمىزدى ەشكىممەن سالىستىرمايمىز!) ماسەلەن, قازىر بىزگە كىتاپ وقىعاننىڭ ءبارى سۇلۋ ءھام قادىرلى. كىتاپ و باستان مادەنيەتتىڭ باس­تاۋى سانالعاندىقتان, كىتاپ وقۋ – مادەنيەتتىڭ بەلگىسى ءھام كىتاپ وقىعان ادام ارقاشان ما­دە­نيەتتى (دەپ سەنەمىز!). حا­لىق­­تىڭ كوپ بولىگى وقۋدان الىس­تاپ, كەنەتتەن بىرەۋ رومان وقىپ وتىرعان زامانداسىن كورە قالسا, ىش­تەي تاڭعالاتىن دارەجەگە جەتكەن­دىكتەن, بۇگىن­دە وقۋ – سيرەك كەز­دەسەتىن قاسيەتتەر­دىڭ قاتا­رى­نا جاتادى. (مۇنداعى حالىق دەگەنىمىز – گازەت-جۋرنال­دا ىستەيتىن ءسىز بەن ءبىز, ياكي ادەبي ورتاداعى اعايىن ەمەس, جازۋعا مۇلدە قاتىسى جوق, باس­قا سالالارداعى قالالىق ءھام اۋىل­دىق جۇرت). ەندى قاراپايىم كىتاپ وقۋدىڭ احۋالى وسىنداي بولعاندا كوركەم ادەبيەتتىڭ اۋ-جايىن باعامداي بەرىڭىز. تولستوي اقساقال ءبىزدىڭ بۇل ءحالىمىزدى دە تاپ باسىپ تانىپ ايتىپتى. بۇدان بولەك پۋبليتسيستىك سارىنى باسىم جازبالاردىڭ كوركەم ادەبيەتكە تاڭىلىپ جۇرگەنى ءھام بۇل ءۇردىستىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانى تاعى بار.

سونىمەن...

تولستوي ايتقان ءتامسىلدى قاداري-حالىمىزشە تاپسىرلەگەندەي بولدىق. (بەت-جۇزىنە قالقىپ شىعىپ تۇرعان اقيقات تاپسىرلەۋگە دە كەلمەس, ءسىرا...) بۇگىنگى اڭگىمەمىز قازاق ادەبيەتىن ءاماندا جوقتاپ جۇرەتىندەردىڭ ماقامىنا سالىنباسا كەرەك-ءتى. جازۋشىلىقتىڭ قوعامدا قادىرى ازايعان ۋاقىتتا تۆورچەستۆومەن اينالىسىپ, زاماناۋي قازاق پروزاسىن جاساپ جۇرگەن اۆتورلار, بايقاساق, سوڭعى كەزدە كوبەيىپ كەلەدى. ارينە كلاسسيكالىق شىعارما ءالى تۋعان جوق, دەسەك تە وزىندىك ءستيلى قالىپتاسقان جاس پروزايكتەر ءتىلى جۇتاڭ دەمەسەڭىز, اۋىر تاقىرىپتارعا بارىپ-اق ءجۇر. چەحوۆتىڭ قىسقالىق كونتسەپتسياسىن ۇستانعان بۇگىنگى اۆتورلار الداعى ۋاقىتتا قازاق پروزاسىنداعى جاقسىلىقتاردان ءۇمىت كۇتتىرەدى. لايىم, سولاي بولسىن دەيمىز.

ءسوزىمىزدىڭ سوڭىن الا كۇنى كەشە عانا تىرناقالدى جيناعى جارىق كورگەن جاس جازۋشى ەسبول نۇراحمەتپەن از-كەم اڭگىمەلەسۋدى ءجون كوردىك. تولستويدىڭ ءتامسىلى تۋرا كەلگەن مىنا زاماندا نەگە باسقا سالا ەمەس, ناق جازۋشىلىققا كەلگەنىن سۇراعىمىز كەلدى.

توم-توم روماندار ءالى جازىلادى

– ەسبول, الدىمەن تۇڭعىش كىتابىڭ قۇتتى بولسىن دەيمىز. قازىر كەز كەلگەن ماماندىقتى يگەرۋگە, ءتىپتى شەتەلدە وقۋعا دا مۇمكىندىكتەر بار. نەلىكتەن جازۋشىلىقتى تاڭدادىڭ؟ نەگە نەيروحيرۋرگ نەمەسە ەكونوميست بولمادىڭ؟ بۇگىنگىدەي وقىرمان ازايعان قوعامدا دەگەنىم عوي...

– بالا كەزىمدە ەڭ اۋەلى عالىم بولعىم كەلدى: زاتتاردىڭ, ماتەريانىڭ ءمانىن زەرتتەگىم كەلەتىن. سول ءۇشىن دە ماتەماتيكا مەن فيزيكانى جاقسى وقىدىم. بۇعان قوسا ادەبيەت تە قاتتى قىزىقتىردى. ۇنەمى كىتاپ وقىپ, ونى قيالداپ جۇرەتىن ەدىك. اۋىلدا تاجىريبە جاساپ, عىلىممەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك از بولدى. ال قالام مەن قاعاز ارقاشان جەتكىلىكتى ەدى. سول سەبەپتەن جازا باستادىم: ولەڭ جازدىم, اۋەزوۆكە ەلىكتەپ, شاعىن اڭگىمەلەر جازدىم. كەيىن الماتىعا كەلگەن سوڭ, مەن وقىعان مەكتەپتە, مۇمكىن تۇتاس ءبىلىم جۇيەسى سولاي, بالانى عىلىمعا باۋليتىن, ونىڭ ىشىندە ناقتى جاراتىلىستىق عىلىمعا ۇيرەتەتىن مۇمكىندىك اتىمەن جوق بولدى. قازىر دە سولاي. ال ينتەرنەت پەن ورىس ءتىلىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سوڭعى كۋرس­تارىندا ءبىر-اق مەڭگەردىك. ونىڭ ۇستىنە 2000-2015 جىلدار – قازاق قوعامىنداعى الدەبىر, مۇمكىن ۇلتتىق ويانۋ جىلدارى بولدى. سول تولقىننىڭ دا اسەرى مە ەكەن: كوپ سويلەگىمىز, اقىل ايتقىمىز كەلىپ تۇراتىن بولدى. سولاي-اق جازۋشى بوپ كەتكەن سەكىلدىمىن.

– «تاراقاندار» دەگەن اڭگىمەڭ وسى جىلعى وسكار سىي­لىعىن العان «پارازيتتەر» فيل­مىنە از-كەم ۇقساي­تىنداي...

– ازداپ ۇقساستىق بار سەكىلدى. اسىرەسە شىعارمانىڭ اتموسفەراسى جاعىنان. بىراق بۇل تۋرالى وقىرمان ايتسىن, سىنشىلار ايتسىن. مەنىڭ قوسارىم: الەمدە ايتىلماعان تىڭ وي جوق, ەگەر تىڭ وي ايتىلسا, ول وتكەندە ايتىلعان ەسكى ويدىڭ جاڭا تۇسىندىرمەسى. سەبەبى ۋاقىت وتكەنمەن ادام بول­مىسى وزگەرگەن جوق. ەكىنشى جاعىنان, ورتاق ۋاقىت بەلدەۋىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەكى حالىقتىڭ ورتاق تۇسىنىكتەرى مەن ورتاق بولمىسى بولۋى زاڭدىلىق. مەن ءوز كورگەنىمدى جازدىم, ول ءوز كورگەنىن ءتۇسىردى.

– بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ وزەگى تولستويدىڭ مىنا ءسوزى بولدى: «كەلەشەكتە جازۋشىلار ءبىز سياقتى توم-توم شىعارمالار جازباۋى مۇمكىن. ءتىپتى كوركەم نارسەلەرگە بارۋ دا بىرتە-بىرتە تىيى­لۋى مۇمكىن. ماقالالىق دۇنيە­لەرمەن شەكتەلىپ, سونى ادەبيەت دەپ ەسەپتەپ, سونداي باعىتقا اۋىپ كەتۋى مۇمكىن». تولس­تويدىڭ ايتقان كەلەشەگىنە تۋرا كەلىپ تۇرعاندايمىز. قا­لاي ويلايسىڭ؟

– مەنىڭشە, ءالى دە سونداي الىپ تومدار جازىلادى. جانە ونى وقيتىن وقىرمان دا جوعالمايدى. ازايۋى مۇمكىن. بىراق ءدال قازىر ول كەزەڭ ەمەس.

– اقيقاتىندا, تولستوي ءسوزى­نىڭ راسقا اينالماعانىن ءبىز دە قالايمىز. بىراق وسى تۇستا رەاليست بولۋ كەرەك سەكىلدى...

– ءيا, دەسەك تە ماقالا تيپتەس دۇنيەلەرىن ادەبيەت ساناپ جۇرگەن جازارماندار از ەمەس. جانە ولار قاتتى وقىلادى. سونىڭ وزىندە تازا ادەبيەت پەن ماقالانىڭ اراسىن اجىراتا بىلەتىن ەستى وقىرمان ءالى دە جەتەرلىك دەپ بىلەمىن.

– ەستى وقىرمان كوبەيە بەرسىن دەيمىز. اڭگىمەڭە راحمەت.