اباي • 21 مامىر، 2020

ابايدىڭ «اقتولقىن» كۇيى

751 رەتكورسەتىلدى

ۇلى ابايدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن بىزگە جەتكەن «ماي ءتۇنى»، «مايدا قوڭىر»، «تورى جورعا»، «ابايدىڭ جەلدىرمەسى» قاتارلى ءتورت كۇيى بار. «ماي ءتۇنى»، «تورى جورعا» كۇيلەرىن جازۋشى، جۋرناليست شىعىس قازاقستاندىق عايسا ءسارمۋرزيننىڭ (1904-1987) ورىنداۋىندا، كۇيشى-زەرتتەۋشى، عالىم ءۋالي بەكەنوۆ 1983 جىلى جازىپ الىپ، نوتاعا تۇسىرگەن (م. ابۋعازى شىعىستىڭ شىڭىراۋ كۇيلەرى. – وسكەمەن: 2009. – 303 ب.). ال ابايدىڭ «مايدا قوڭىر» كۇيى شىعىس قازاقستاننىڭ شۇبارتاۋ وڭىرىنەن شىققان اتاقتى كۇيشى ءجۇنىسباي ستامباەۆتىڭ ورىنداۋىندا 1965 جىلى جازىلىپ الىنىپ بىزگە جەتتى (تالاسبەك اسەمقۇلوۆ. ءتالتۇس. سد كۇيلەر جيناعى. سد 3. 2015. Otuken.kz.). ءبىز دە بالا كۇنىمىزدەن ەل اراسىنداعى كۇيشىلەردەن ابايدىڭ اتىمەن اتالاتىن كۇيلەردى ەستىپ وستىك.

پ.ي. چايكوۆسكي اتىنداعى الماتى مۋزىكالىق كوللەدجىندە 3 كۋرستا وقىپ جۇرگەنىمدە، ۇستازىمىز كۇيشى-زەرتتەۋشى م. ابۋعازىمەن بىرلەسىپ ء«اشىم جانە ىلە ايماعىنىڭ كۇيلەرى» اتتى ىلە بويىنداعى كۇيشىلەردىڭ كۇيلەرىن نەگىز ەتكەن ءبىر كىتاپ قۇراستىردىق. وسى كىتاپقا قاتىستى ماتەريالدار جيناۋ ماقساتىندا 2008 جىلدىڭ جاز كەزىندە قحر-نىڭ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنا كۇي جيناۋ جۇمىستارىمەن باردىم. ىلەنىڭ كۇنەس اۋدانى زەكتى قالاشىعىندا تۇراتىن يماش اسقاربەك ۇلى (ول كەزدە 88 جاستا ەدى) جانە كامال ماقاي ۇلىمەن بولعان ءبىر سۇحباتتا ىلە بويىنداعى ەرتەدەگى كۇيشىلەردىڭ ورىنداۋىندا «ابىلاي حاننىڭ سىبىزعىسى»، «ابايدىڭ اقتولقىنى»، «قىزىلمويىن قۋاندىقتىڭ كۇيى»، «قارايت باتىردىڭ كۇيى» سياقتى ەسكى كۇيلەردىڭ سوڭعى كەزدەردە ۇمىت بولا باستاعانىن وكىنىشپەن ايتتى. ءاشىمنىڭ «اق ەركە» دەگەن كۇيىن «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەپ جاڭساق ايتىپ وتىر ما دەگەن ويمەن، اڭگىمەگە ارالاسىپ انىقتاپ سۇراعانىمدا، يماش اقساقال ماعان «اق ەركە» كۇيىنىڭ باسقا كۇي ەكەنىن، ال  «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدىڭ بۇرىننان بەرى تارتىلىپ كەلە جاتقان كونە كۇي ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق يماش اسقاربەك ۇلى 1950 جىلداردىڭ شاماسىندا قازاقستاننان كەلگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ وسى «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيىن ەستىپ، ءبىر جوعىمىز تابىلدى دەپ قاتتى قۋانىپ، جازىپ العاندارىن دا وسى اڭگىمەسىندە ايتىپ بەردى (وسى دەرەكتەر بار 2008 جىلعى جانە 2013 جىلى جازىلىپ الىنعان ەكى بەينە تاسپا ينتەرنەت سايتتا اردابي ماۋلەتتىڭ جۇكتەۋىندە  يۋتۋب پاراقشاسىندا تۇر. يماش اسقاربەك ۇلى مەن كامال ماقاي ۇلى اتاقتى ءاشىم كۇيشىگە شاكىرت بولىپ، قولىنان كۇي ۇيرەنگەن كونەكوز كىسىلەر بولعاندىقتان، بۇل كىسىلەر ايتقان وسى مالىمەت، ۇلى ابايدىڭ كۇيلەرى تۋرالى ەندىگى جەردە ىزدەنۋىمىزگە ۇلكەن ءۇمىت ۇشقىنىن وياتقانداي بولدى.

2010 جىلى جاز ايىندا قحر-داعى قانداستاردا ساقتالعان مۋزىكالىق مۇرالاردى جيناۋ ەكسپەديتسياسى كەزىندە، ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قورعاس اۋدانى سارىبۇلاق اۋىلىنىڭ شىباراعاش دەگەن جەردە تۇراتىن 73 جاسقا كەلگەن مالىك الياقىن ۇلى ەسىمدى كۇيشى اقساقالدى جۇزدەستىردىك. ول كىسىنىڭ ورىنداۋىندا ەسكى حالىق كۇيى «كەنەسارى-ناۋرىزباي»، «جالعىز قۋراي سۇرتەكە»، اسەت اقىن نايمانباي ۇلىنىڭ ء«ان كۇيى» جانە «كەرتولعاۋ» اتتى ەكى كۇيىن، تەرگەۋسىزدەن بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قىزىلمويىن قۋاندىقتىڭ كۇيى دەپ تارتىلاتىن ەكى كۇيمەن قوسا تەرگەۋسىزدىڭ «مۇڭ-زار»، «نۇسىپاقىنعا ارناۋ»، «كەڭەس» جانە ءوزىنىڭ «انا»، «جۇباي» ت.ب. ون نەشە كۇي جازىپ الدىق. مالىك اقساقالمەن اڭگىمەلەسە كەلە، سارىبۇلاق وڭىرىندە تەرگەۋسىز بالەكەي ۇلى دەگەن ەل باسقارعان اقالاقشى (مانساپ اتى)، كۇيشى بولعانىن، ول كىسىدەن قالعان كۇيلەردىڭ مالىك كۇيشىگە تەرگەۋسىزدىڭ بەل بالالارى ىبىراي، ءداۋىت ارقىلى جەتكەنىن بىلدىك. مالىك اقساقالدىڭ ايتۋى بويىنشا تەرگەۋسىزدىڭ قۋانىشباي دەگەن كەنجە بالاسى دا عالامات كۇيشى بولىپتى. ءاشىم كۇيشى ىلە وبلىسىنىڭ ورتالىعى قۇلجا قالاسىندا «قازاق-قىرعىز مادەني ۇيىمىندا» ونەر كورسەتىپ جۇرگەن كەزىندە، قۋانىشباي اشىممەن رۋحاني قارىم-قاتىناستا بولعانى ايتىلادى. قۋانىشباي تەرگەۋسىز ۇلى 1980 جىلى ماگنيتافوننىڭ كاسسەتاسىنا ءوز قولىمەن شەرتىپ جازدىرعان كۇيلەرى تەرگەۋسىزدىڭ نەمەرەسى ساتىبالدى ىبىراي ۇلىنىڭ قولىندا ساقتالعان ەكەن. بۇل ءۇنتاسپانى كوشىرىپ الدىم. بارلىق كۇيلەردى اتىن اتاپ شەرتىپتى. جازىلعان ەسكى كۇيلەردىڭ اراسىندا «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەگەن كۇي دە شەرتىلىپتى. ودان باسقا «كەنەسارى-ناۋرىزباي» اتتى ەسكى حالىق كۇيى، ايگىلى اقىن اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ ء«ان كۇيى»، «كەرتولعاۋ» كۇيلەرى جانە قىزىلمويىن قۋاندىقتىڭ كۇيى دەپ تارتىلاتىن ەكى كۇي، تەرگەۋسىزدىڭ «نۇسىپاقىنعا ارناۋ»، «كەڭەس» قاتارلى جيىنى 8 كۇي جازىلىپتى. بۇل فونوجازبا كوشىرمەسى مەنىڭ جەكە ارحيۆىمدە ساقتاۋلى تۇر.

اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا «ابايدىڭ اقتولقىنى» كۇيىنىڭ بولعانى تۋرالى دەرەكتى جەتكىزگەن كۇيشىلەر ىلەنىڭ شىعىسى كۇنەس اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن ءاشىم كۇيشىنىڭ شاكىرتتەرى ەكەنىن ايتقانبىز، ال كۇيدىڭ ءوزىن شەرتىپ  ءۇنتاسپاسىن قالدىرعان ىلەنىڭ باتىسى قورعاس اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن قۋانىشبايدىڭ ءوزى دە، اكەسى تەرگەۋسىز كۇيشى دە زامانىندا ايگىلى ءاشىم كۇيشىلەرمەن تىعىز رۋحاني قارىم-قاتىناستا بولعانى ايتىلادى. ول تۋرالى ءبىز كەزدەسكەن كۇنەس پەن قورعاستاعى كۇيشىلەردىڭ اڭگىمەسىنەن دە ەستىدىك.

ەندى وسى «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەگەن كۇيمەن، وسىعان دەيىن تابىلعان ابايدىڭ باسقا كۇيلەرىندە اۋەندىك نەمەسە قۇرىلىمدىق جاقتان قانداي دا ءبىر ۇقساستىق، جاقىندىق بار ما دەگەن ويمەن اقىننىڭ كۇيلەرىن ءبىر-بىرلەپ تىڭداپ شىعىپ،سالىستىرعان پىكىرىمىزدى  وقىرمانعا ۇسىنعاندى ءجون كوردىك: ابايدىڭ «ماي ءتۇنى» كۇيىن تىڭداپ وتىرعاندا، ورتا بۋىندا استىڭعى ىشەكتە «e-رە»، ۇستىڭگى ىشەكتە «ۆ-سي بەمول» دىبىستارىنان اندەتە باستالاتىن اۋەن، بىردەن كىشى ساعاداعى «a1-ليا+g1-سول» دىبىستارىنا كوتەرىلىپ قايتادان ورتا بۋىنعا جانە باس بۋىنعا بارىپ شالقىپ قايتىپ وتىرادى. بۇنداي قوڭىرلاتىپ باستاپ، بىردەن جوعارى دىبىسقا اۋەندىك سەكىرۋلەر جاساۋ كوبىنەسە انگە ءتان، اباي اندەرىنە ءتان ەرەكشەلىك. كۇيدە اۋەن ءبىر قالىپتى ءجۇرىپ كەلە جاتىپ، اراسىندا ىرعاقتىق وزگەرىس جاساپ، كىدىرىپ سەكىرتپە ىرعىققا اۋىسىپ، قايتادان باستاپقى جۇرىسىنە كەلەدى جانە كۇي اياقتالار كەزدەگى قايىرما بۋىنداردا قايتادان سەكىرتپە ىرعاقتار ارقىلى، ۇستىڭگى ىشەكتە «g-سول» دىبىسىنان «fis-فاديەز» دىبىسىنا جارتى توندىق ليگا ارقىلى اۋىتقۋ جاساپ، قۇلاققا بەينە ءبىر اككوردىق دىبىس قاتارىن ەلەستەتەدى. مۇنداي ءتاسىل كوبىنەسە ءاننىڭ باستالۋى نەمەسە اياقتالۋى كەزىندە قولدانىلادى. سوندىقتان ۇلى ابايدىڭ انشىلىك الەمىندەگى كەڭ تىنىستى، نازىكتىككە تولى ينتوناتسيالىق  ەرەكشەلىكتەرى وسى كۇيلەرىندە انىق كورىنىپ تۇر. ءبىزدىڭ قولىمىزعا  تۇسكەن «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدە، ورتا بۋىن «d/g – رە-سول» دىبىسىنان سالماقتى، ويلى باستالادى. جالپى بۇل كۇيدە ويشىلدىڭ باسقا كۇيلەرىنە قاراعاندا مازمۇنىنداعى زار مەن مۇڭنىڭ، وكىنىشتىڭ بەينەلەنۋى دىبىستىق جانە وڭ قولداعى سالماقتاپ شەرتىلەتىن قاعىس ەرەكشەلىگىنەن بايقالادى. ىرعاقتىق جانە دىبىستىق جاعىنان «ابايدىڭ اقتولقىنى» كۇيى «مايدا قوڭىر» كۇيىنە جاقىندىعى بار.  مىسالى، «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدە نەگىزگى باستاپقى اۋەن ورتا بۋىندا استىڭعى ىشەك «ە-مي» دىبىسىنان باستالىپ «d-س-h – رە-دو-سي» دىبىس قاتارىمەن ۇستىڭگى ىشەكتەگى «a-g – ليا-سول» دىبىستارىنىڭ قابىسۋىمەن ورىندالاتىن سويلەم، «مايدا قوڭىر» كۇيىندە دە كەزدەسەدى. ەكى كۇيدەگى سويلەمنىڭ اۋەندىك، دىبىستىق جاقىندىعىن نوتالىق تاڭبالانۋىنان بايقاۋعا بولادى.

كۇيشى قۋانىشباي تەرگەۋسىز ۇلىنىڭ ورىنداۋىنداعى «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدەگى سويلەمنىڭ نوتالىق تاڭبالانۋى (كۇيدى نوتاعا  تۇسىرگەن ا. ماۋلەت ۇلى):

 1

 

كۇيشى ءجۇنىسباي ستامباەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى «مايدا قوڭىر» كۇيىنەگى سويلەمنىڭ نوتالىق تاڭبالانۋى (كۇيدى نوتاعا  تۇسىرگەن م. ابۋعازى):

 

 22

كۇيدەگى اۋەندىك، دىبىستىق جاعىنداعى جانە ءبىر كەزدەسەتىن جاعىنداعى، دومبىرانىڭ ورتا بۋىننان كەيىنگى، كىشى ساعاعا دەيىنگى «ە/a – مي/ليا» دىبىسىنان باستالىپ، استىڭعى ىشەكتەگى «d-ە-f - رە-مي-فا» دىبىستار ارقىلى  ايتىلاتىن سويلەمدە انىق كورىنەدى.

ءجۇنىسباي ستامباەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى ابايدىڭ «مايدا قوڭىر» كۇيىندەگى سويلەمنىڭ نوتالىق تاڭبالانۋى:

 333

 

قۋانىشبايدىڭ ورىنداۋىنداعى «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدەگى سويلەمنىڭ نوتالىق تاڭبالانۋى:

444

 

بۇل ەكى كۇيدە وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي، مۋزىكالىق دىبىستاردىڭ الماسۋىنا بايلانىستى ورىندالۋ كەزىندە ىرعاقتىق (ريتم) جاعىنان ازداپ ايىرماشىلىق بولعانىمەن، ەكى كۇي ايتار مازمۇنى جاعىنان ءبىر-بىرىنە جاقىن. ەكى كۇيدە دە سابىرلى وي، وتكەنگە وكىنىش ايتىپ وتىرعان سەزىمدەر، شەرتپە كۇيلەرگە ءتان ەكى ىشەكتى كەزەك تەرىپ جانە وڭ قولداعى تەگەۋرىندى شەرتىپ الۋ ءادىسى ارقىلى انىق كورىنىپ تۇر.

قۇرمەتتى وقىرمان! «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدىڭ، ءوز زامانىندا ەل بيلەي ءجۇرىپ سوڭىنا وسىنداي مول مۇرا قالدىرعان كۇيشى تەرگەۋسىز بالەكەي ۇلى ارقىلى بالاسى قۋانىشبايعا كوشىپ، ودان بىزگە جەتكەندىگىن اڭگىمەمىز بارىسىندا ايتتىق.  ەندى وسى تەرگەۋسىز بالەكەي ۇلى جايىندا قىسقاشا توقتالا كەتەيىك.

تەرگەۋسىز بالەكەي ۇلى 1886 جىلى قحر شۋار ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى تەكەس اۋدانىنىڭ قاراعانتى دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. تەرگەۋسىز دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي رۋلى ەل، ءور تەكەستەن قورعاستىڭ سارىبۇلاق اۋىلىنا قونىس تەبەدى. اكەسى بالەكەي ازداپ دومبىراشى، ءارى ءورىمشى كىسى بولعان. تەرگەۋسىز قىزاي ىشىندە مەڭىس – تىلەۋبەردى – جانعابىل – تورعاي – كورپەش رۋىنان تاراعان. تەرگەۋسىز دومبىرانى العاش 7 جاسىندا  ناعاشىسى دومبىراشى ءارى اقىن نۇرىبەكتەن ۇيرەنەدى. 13 جاسقا كەلگەندە حالىق كۇيلەرىنىڭ باسىن قايرىپ تارتقان. اقىلىنا تالانتى ساي تەرگەۋسىزدى، ەلدىڭ يگى-جاقسىلارى جاستايىنان ەل باسقارۋ ىسىنە باۋليدى. ول 1928  جىلدان 1933 جىلعا دەيىن زاڭگى (مانساپ اتى: ءجۇز ءتۇتىندى باسقارادى )، 1933 جىلدان 1947 جىلعا دەيىن اقالاقشى (مانساپ اتى: مىڭ ءتۇتىندى باسقارادى) بولىپ حالىقتىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاسادى. ءوزى باسقارعان بەسساربۇلاق، اقسۋ، بەساعاش، نوعايتى، ويمانبۇلاق قاتارلى جەرلەردەگى حالىق اراسىنداعى قايشىلىقتارعا ءادىل تورەلىك ەتىپ وتىرعان.

تەرگەۋسىز 1947 جىلدىڭ اياعىندا ءوز اۋىلى سارىبۇلاقتا باقيلىق بولعان. تەرگەۋسىزدىڭ ارتىندا «نۇسىپاقىنعا ارناۋ»، «ورەلى كەر»، «ەرۋلىك كەڭەس»، «كەڭەس»، «بۋرىلشانىڭ كۇيى»، «تەرىس قاقپاي ءى، ءىى»، «ارناۋ»، ء«ور تەكەس»، «ارمان-اي»، «كوكقامىر»، «جىلجىپ وتكەن دۇنيە»، «قوس توبە» قاتارلى ارتىندا 20-دان استام كۇي قالدى. تەرگەۋسىزدىڭ كۇيلەرى جايىندا بۇدان بۇرىن شالقار ۇلتتىق راديوسىنان، بەلگىلى كۇيشى، راديو-جۋرناليست سارسەنعالي ءجۇزبايدىڭ «كۇي شاشۋ» باعدارلاماسى ارقىلى قازاق ەلىندەگى ونەر سۇيەر، كۇي سۇيەر اعايىنعا ناسيحاتىن جاساعان بولاتىنبىز.

ابايدىڭ كۇيلەرى شەكارانىڭ ارعى جاعىنداعى ەلگە قالاي بارۋى مۇمكىن دەگەن سۇراققا دا وزىمىزشە جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. 

ءحىح عاسىر مەن حح عاسىردىڭ باس كەزىندە شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ءبىلىمى مەن اعارتۋ ءىسى، ونەرى مەن الەۋمەتتىك-ساياسي جاقتارىندا قىزمەت ەتكەن قايراتكەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك قازاق دالاسىنداعى ۇلت زيالىلارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعانى بارشاڭىزعا ءمالىم. مىسالى، سوناۋ 1920 جىلدارى احمەت بايتۇرسىن ۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە رايىمجان مارسەكوۆتاردىڭ تارباعاتايدىڭ باقتى شەكاراسىنان ءوتىپ، جايىرداعى ەلگە بارۋى، سونداي-اق ىلەنىڭ ارعى جاق بويىندا تۋىپ وسكەن ايگىلى اقىن، كومپوزيتور تاڭجارىق جولدى ۇلى دا حح عاسىردىڭ باسىندا جەتىسۋ جەرىندە بولىپ، قازاق دالاسىنداعى ۇلتتىق يدەيامەن سۋسىنداپ ەلىنە قايتىپ بارعان سوڭ، ونداعى قازاق رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ەڭبەك ەتۋى، قازاق ءان ونەرىنىڭ كلاسسيگى اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ ارعى بەتتەگى (شىڭجاڭ جەرىندەگى) قازاقتىڭ اراسىنا بارىپ، قازاق دالاسىنداعى ءان-كۇي ونەرىنىڭ ول جاققا كەڭىنەن ناسيحاتتالۋىنا ۇلكەن جول اشۋى جانە اسەت اقىننىڭ وسى «ابايدىڭ اقتولقىنى» اتتى كۇيدى جەتكىزگەن قۋانىشبايدىڭ اكەسى تەرگەۋسىز كۇيشىمەن، مەشپەت اقىنمەن ىلەنىڭ بويىندا يگى ىستەردىڭ باسىندا دامدەس-تۇزداس بولۋى قاتارلى مادەني-رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ بولعانى تاريحي دەرەكتەردە بار.  اباي مۇراسىنىڭ شىڭجاڭ جەرىندەگى اعايىنعا تارالۋىنا سەبەپ بولعان شىعار دەپ توپشىلايتىن قۇندى مالىمەتتەردىڭ ءبىرى، جاستايىنان اباي مەن اكەسى شاكارىمنەن ءتالىم-تاربيە  العان قۇنانباي ۇرپاقتارىنىڭ ىشىنەن زيات شاكارىم ۇلىنىڭ قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى، ياعني 1931-1935 جىلدار ارالىعىندا شىڭجاڭداعى قازاقتار اراسىنا بارىپ مادەني، وقۋ-اعارتۋ ىسىمەن شۇعىلدانىپ، ول جاقتاعى قازاق جاستارىن عىلىم مەن بىلىمگە ۇندەۋ ماقساتىنا «شال مەن بالانىڭ ايتىسى» جانە «قاراگوز»، «شۇعا»،  «قالقامان مەن مامىر»، «جالبىر»  ت.ب. پەسالاردى ساحناعا شىعارىپ، اباي مەن شاكارىم شىعارمالارىن حالىق اراسىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋى تۋرالى دەرەك. مىنە، وسىنداي تاريحي-رۋحاني تۇتاستىقتى نەگىز ەتكەن ۇلت زيالىلارىنىڭ جانكەشتى ونەرىنىڭ ارقاسىندا اباي مۇرالارى ەكى جاقتاعى قازاققا كەڭىنەن تارالعان بولۋى مۇمكىن دەگەن وي تۋادى. 

ۇلى ويشىل، دانىشپان ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسى تۋرالى قازاقتىڭ مۋزىكاتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان اكادەميك احمەت جۇبانوۆتان باستاپ، ب.گ. ەرزاكوۆيچ، ا.ۆ. زاتاەۆيچ ت.ب. ونەرتانۋشى عالىمدار اسا قۇندى عىلىمي پىكىرلەرىن بەردى. قازاق مۋزىكاسىن شىنايى جاناشىرلىقپەن زەرتتەگەن ب.گ. ەرزاكوۆيچتىڭ ءوزى ابايدىڭ ءان-كۇي مۇراسىن تولىعىراق جيناپ، زەرتتەۋ ءۇشىن ءالى دە ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرۋ كەرەكتىگىن باسا ايتقان. بۇعان دەيىن جارىق كورگەن ابايدىڭ كۇيلەرىن جەتكىزگەن كۇيشىلەردىڭ اۋىل اراسىندا، ءبىر-ەكى اۋەننىڭ باسىن قوسىپ كۇي تارتتىق دەپ جۇرگەن جاي ادامدار ەمەس ەكەنى انىق. مىسالى، ابايدىڭ «مايدا قوڭىر» كۇيىن جەتكىزگەن ءجۇنىسباي ستامباەۆ سوناۋ حان ابىلاي زامانىنداعى بايجىگىت مۇرالارىن دەرلىك بىزگە جەتكىزگەن تالاسبەك اسەمقۇلوۆ سياقتى داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ جۇرەگىنە كۇي دارىتقان، م. ماعاۋين ت.ب. ونەر زەرتتەۋشىلەرىمىز بەن تاريحشىلارىمىزدىڭ نازارىنا ىلىككەن زاڭعار كۇيشى بولعاندىعىن بارشا جۇرت بىلەدى. سول سياقتى ابايدىڭ «ماي ءتۇنى»، «تورى جورعا» كۇيلەرىن ع. ءسارمۋرزيننىڭ ورىنداۋىندا جازىپ الىپ، زەرتتەپ-زەردەلەپ جەتكىزگەن ۋ. بەكەنوۆ تە قازاقتىڭ كۇي ونەرىنە ءبىر كىسىدەي تورەلىك ايتقان كۇيشى-زەرتتەۋشى ەكەنى بارىمىزگە ايان. بۇل كۇيلەر دە سول ارنايى ەل ىشىنەن ىزدەۋ-جيناۋ جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ولجالار. ابايدىڭ زامانىندا ءۇش ىشەكتى دومبىرا ۇستاعانى تۋرالى اقىننىڭ كوزىن كورگەن كونەكوزدەردىڭ ءتالىمىن العان شەجىرە اقساقال شاكىر ابەنوۆتىڭ دە ايتقان دەرەكتەرى بار ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. ال قۋانىشباي تەرگەۋسىز ۇلى ارقىلى ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسكەن «ابايدىڭ اقتولقىنى» دەگەن اتپەن جەتكەن بۇل كۇيدى مىڭ ويلانىپ، سان تولعانا وتىرىپ، زەردەسى بيىك ونەر زەرتتەۋشىلەرىمەن قازاق رۋحانياتىنىڭ جاناشىرلارىنىڭ نازارىنا ءىلىنىپ، ءوز باعاسىن السا ەكەن، مۇمكىن بولاشاق جاستاردىڭ اباي كۇيلەرىن تياناقتى دەن قويا زەرتتەۋىنە وسى دۇنيەلەردىڭ از دا بولسا سەپتىگى تيەر دەگەن ۇمىتپەن ۇسىنىپ وتىرمىز. كۇللى ادامزات باس يگەن ۇلى اقىننىڭ ۇشان-تەڭىز رۋحاني الەمى، قازاقتاي حالقى باردا ءالى جالعاستى زەرتتەلە بەرەتىنى ءسوزسىز. 

 

اردابي ماۋلەت ۇلى،

قر ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ «حالىق قازىناسى» عزي اعا عىلىمي قىزمەتكەرى،

ونەرتانۋ PhD دوكتورى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مارقاكولدە كۇزەت كۇشەيتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:41

پورترەت (ۇشتاعان)

ادەبيەت • بۇگىن، 08:51

ءار ادام – جەردىڭ تۇتىنۋشىسى

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:48

وسىنداي ەلىم بار!

پىكىر • بۇگىن، 08:42

ءار ەلدىڭ ءوز دامۋ جولى بولادى

ساياسات • بۇگىن، 08:40

بايلامى بەكەم ءباتۋالى ءسوز

ساياسات • بۇگىن، 08:37

كەي وڭىردە ۆيرۋس ءورشي ءتۇستى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:24

«مەنىڭ تۋىم» اكتسياسى ءوتتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:09

ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىقتارى

ساياسات • بۇگىن، 08:06

شارالار قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس

تەننيس • بۇگىن، 08:04

«بارىس» – ۇزدىكتەر قاتارىندا

حوككەي • بۇگىن، 08:03

ۇشتى، ۇشتى، شاتىر ۇشتى!..

قوعام • بۇگىن، 07:56

الماتىدا اقىن كوپ...

ادەبيەت • بۇگىن، 07:44

«اقبىلەك». جان جاراسى...

ادەبيەت • بۇگىن، 07:42

شۇعىلا-نۇردى بەتكە الىپ...

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

ابايعا ارنالعان ءمۇشايرا

اباي • بۇگىن، 07:36

سالعىرتتىق سان سوقتىرماسىن

قوعام • بۇگىن، 07:10

كوش باسىندا – مەيۆەزەر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:10

ۇقساس جاڭالىقتار