بۇلاي دەپ بەكەرگە جازىپ وتىرعانىمىز جوق. كاسىپكەرلەرگە قازىرگى تاڭدا «كاسىپكەرلىك كودەكسى» كەرەكتىگى ايدان انىق. بىراق ول قانداي بولۋى قاجەت جانە كاسىپتى قالاي جۇرگىزۋگە اسەر ەتپەك دەگەن ساۋالدار دا مازالايتىنى راس. ويتكەنى, ەلىمىزدى قانداي ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتار باسپاسىن, ول توقىراۋدان شىعارا الاتىن وسى كاسىپكەرلىك ەكەنى بەلگىلى. ەندەشە كاسىپكەرلەرگە جان-جاقتى كومەك بەرىلىپ, سونىڭ ىشىندە زاڭدىلىق تۇرعىسىنان قولداۋ مەن قورعاۋ اسا قاجەت.
بۇلاي دەپ بەكەرگە جازىپ وتىرعانىمىز جوق. كاسىپكەرلەرگە قازىرگى تاڭدا «كاسىپكەرلىك كودەكسى» كەرەكتىگى ايدان انىق. بىراق ول قانداي بولۋى قاجەت جانە كاسىپتى قالاي جۇرگىزۋگە اسەر ەتپەك دەگەن ساۋالدار دا مازالايتىنى راس. ويتكەنى, ەلىمىزدى قانداي ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتار باسپاسىن, ول توقىراۋدان شىعارا الاتىن وسى كاسىپكەرلىك ەكەنى بەلگىلى. ەندەشە كاسىپكەرلەرگە جان-جاقتى كومەك بەرىلىپ, سونىڭ ىشىندە زاڭدىلىق تۇرعىسىنان قولداۋ مەن قورعاۋ اسا قاجەت.
ارينە, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا از ۋاقىت بولسا دا, ساياسات پەن ەكونوميكادا عانا ەمەس, ەلباسىمىزدىڭ ارقاسىندا بارلىق جاعىنان بيىك بەلەستەرگە جەتىپ, قازاقەلىنتورتكۇلدۇنيەگەتانىتىپكەلەمىز. قازاقستان قازىرگى كونستيتۋتسيا اياسىندا الەمدىك قوعامداستىقتان ءوز ورنىن تاپقان دەربەس ەلگە اينالدى. وندا قازاقستان حالقىنا قاجەتتى ىشكى-سىرتقى فاكتورلاردىڭ بارلىعى دا قاراستىرىلعان. مەملەكەت باسشىسى ۇستانعان سارا ساياسات ءوزىنىڭ مازمۇندىق قۇرىلىمىنىڭ, يدەيالىق باعىتىنىڭ دۇرىستىعى ارقاسىندا قازاقستاننىڭ دامۋىنا جول اشتى. ول قازاقستاننىڭ كاسىپكەرلىگىنە دە وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە.
ال قازاقستانداعى كاسىپكەرلىكتى الەمدىك دەڭگەيگە جەتكىزۋ, ونىڭ بارىنشا قارقىنمەن دامۋىنا جاعداي جاساۋ قازىرگى قوعام الدىنداعى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ زيالى ازاماتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ» جوباسىن جاسادى. اتالعان جوبا زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ت.قاۋدىروۆتىڭ باسقارۋىمەن جۇزەگە اسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونداي-اق اتالعان جۇمىس توبىندا ازاماتتىق-قۇقىقتىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ب.يگەنباەۆانىڭ دا وزىندىك قولتاڭباسى بار دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
بۇل جوبادا كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى قوردالانعان قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ بارلىعىن ءبىر ارناعا توعىستىرۋ ماقساتى كوزدەلگەن. قازىرگى تاڭدا كاسىپكەرلىك تۋرالى زاڭنامالاردىڭ ءارتۇرلى سالالارعا باعىتتالعان زاڭنامالىق اكتىلەردەن تۇراتىنى جاسىرىن ەمەس. وسى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا, ونى بىرىزدەندىرۋ ءۇشىن وسى جوبا قولعا الىندى. جوعارىدا اتالعان كودەكس اياسىندا كاسىپكەرلىك قىزمەت پەن كاسىپكەرلىك قارىم-قاتىناستىڭ بارلىق وزەكتى ماسەلەلەرى شەشىلمەك. ال ونى جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىقتارىمىز بەن بوستاندىقتارىمىزدى قورعايتىن اتا زاڭىمىز كەپىل بولماق, دەيدى ازاماتتىق-قۇقىقتىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تولەش قاۋدىروۆ.
ونىڭ ايتۋى بويىنشا, اتالعان كاسىپكەرلىك كودەكسىندە كاسىپكەرلىك قىزمەتتى, كاسىپكەرلىك تۋرالى جالپى نورمالاردى, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى مەن ولاردىڭ قىزمەت ەتۋ جاعدايىن قاراستىرا وتىرىپ, مەملەكەتتىك رەتتەۋ بلوگىنا باسىمدىق بەرىلمەك. وسى جوباداعى بارلىق رەتتەۋلەر زامان تالابىنا ساي, قۇبىلمالى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايعا بەيىم بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا ەلدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى كورسەتىلدى, سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كۇشىن بىرىكتىرەتىن كاسىپكەرلىكتى جان-جاقتى قولداۋ بويىنشا «جەكە كاسىپكەرلىك قاشاندا مەملەكەتكە تىكەلەي پايدا اكەلەتىن كۇش. سوندىقتان كاسىپورىندار مەن ستراتەگيالىق ماڭىزدى ەمەس قىزمەتتەردى جەكەمەنشىككە بەرۋ قاجەت. بۇل وتاندىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جولىندا ماڭىزدى قادام بولماق», دەپ ايتىلعان بولاتىن, دەيدى پروفەسسور ويىن ءوربىتىپ.
كاسىپكەرلىك – تىكەلەي ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور بولعاندىقتان وعان باسا نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەگەنمەن, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندىق كاسىپكەرلىك ءبىرشاما قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىرىپ وتىرسا دا, ءوزىنىڭ نەگىزىن الدەقاشان قۇرىپ بولعان. ول زاڭمەن قورعالادى جانە ارقاشان دامىپ وتىرادى. بۇگىندە بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنە ەشكىم كۇماندانبايدى, سەبەبى كاسىپكەرلىك ءىس-ارەكەتسىز نارىقتىق ەكونوميكا دا بولمايتىنى داۋسىز. ول ءالى دە دامۋ بارىسىندا بولسا دا, بيزنەستىڭ قوعامدىق ءوندىرىستىڭ نەگىزگى سالاسىنا اينالاتىندىعىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. بيزنەسكە دەگەن قىزىعۋشىلىق ءوسىپ كەلەدى.
قازىرگى تاڭدا قوعامنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق نەگىزى قۇرىلىپ جاتىر, ءوزىنىڭ ءىسىن اشۋعا نيەتتەنگەن ازاماتتار كوبەيىپ كەلەدى. ولار ءوز كاسىپكەرلىگىن اشا وتىرىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن ۇسىنادى, سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىنىڭ ءبىر شەتى شەشىلسە, ەكىنشى جاعىنان ول كاسىپكەر ءوز تاۋارىن نەمەسە قىزمەتىن ۇسىنا وتىرىپ, ەلدەگى باسەكەلەستىككە دە ءوز ىقپالىن تيگىزەدى. سونداي-اق, كاسىپكەرلىگىنەن تاپقان پايداسىنان مەملەكەتكە سالىق تولەۋ ارقىلى ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ تولىعۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسادى. ال نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋ ءۇشىن ءوندىرىس قۇرىلىمىن تۇبەگەيلى تۇردە وزگەرتۋ قاجەت. وزگەرىستەر مونوپوليانى جەڭىپ, باسەكەلەستىكتىڭ پايدا بولۋىنا جول اشادى. باسەكەلەستىك بار جەردە قاشاندا ساپالىلىققا ۇمتىلىستىڭ بولاتىنى زاڭدىلىق. سوندىقتان دا كاسىپكەرلەردىڭ زامان تالابىنا ساي ءوتىمدى تاۋار نەمەسە قىزمەت كورسەتۋى قازىرگى قوعامعا اسا قاجەت. ءبىز الەمدىك تاجىريبەنى نەگىزگە الا وتىرىپ بۇل ماسەلەنى مەنشىكتىڭ ءتۇرلى فورمالارى نەگىزىندە قۇرىلعان كاسىپكەرلىكسىز شەشۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتا الامىز. قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپكەرلىكتىڭ ءوندىرىستىڭ, نارىقتىڭ دامۋىنا, ياعني بۇكىل قوعامعا اسەرىن تيگىزەتىنىن كوپتەگەن ادامدار ءتۇسىندى, دەيدى ءسوز اراسىندا ءوز ويىن بىلدىرگەن ازاماتتىق-قۇقىقتىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ب.يگەنباەۆا.
جالپى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەلباسى كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ماقساتىندا بيزنەسكە جاساندى جولمەن كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەردى بارىنشا قاتال جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قاراستىرۋدى, شاعىن جانە ورتا ىسكەرلىك سەگمەنتتەرگە سالماقتىڭ كولەمىن ارتتىرماستان, ميكرو, كىشى, ورتا جانە ءىرى بيزنەستەر مۇددەلەرىن شىنايى شەكتەۋگە باعىتتالعان زاڭنامالارعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ جانە تاعى باسقا دا تاپسىرمالار جۇكتەگەن ەدى. وسى ورايدا كاسىپكەرلىك بارىنشا قارقىنمەن دامىعانى راس. دەگەنمەن, ونى رەتتەپ وتىراتىن ءبىرىزدى كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى كودەكستىڭ قاجەت ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر دەگىمىز كەلەدى, دەيدى ت.قاۋدىروۆ.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
