تانىم • 14 مامىر، 2020

دانالىق فەنومەنى

815 رەت كورسەتىلدى

ادامزات بالاسىن كەمەلدىككە جەتكىزىپ، وركەنيەتكە باستايتىن ءبىر عانا جول بار. ول – ءبىلىم مەن عىلىم جولى. وسى جولعا ءوز ءومىرىن ارناپ، ارتىنا وشپەس مۇرا قالدىرعان دانىشپان عالىمدار از ەمەس. بىراق سولاردىڭ اراسىندا بۇكىل «الەمگە ۇستاز» دارەجەسىنە جەتكەن ەكى عانا عالىم بار. سونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ ۇلى بابامىز، ءتۇرلى عىلىمداردىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەQ»

بيىل عۇلاما عالىمنىڭ تۋعانىنا 1150 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2019 جىلعى 26 تامىزداعى جارلىعىمەن وسى مەرەيتويدى بۇكىل ەل كولەمىندە ارنايى اتاپ ءوتۋ قولعا الىندى. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم، عىلىم وردالارى مەن مادەنيەت ورتالىقتارىندا، مۋزەي، كىتاپحانالارىندا تاقىرىپتىق ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ، ءباسپاسوز بەتتەرىندە ماقالالار جاريالانىپ جاتىر. بۇل دا عالىم بابامىزدىڭ وتانى رەتىندەگى ەلدىگىمىزدى بىلدىرەتىن، بارىمىزدى بايقاتاتىن يگى شارالاردىڭ ءبىرى.

ويتكەنى «جاقسىلارعا اركىمنىڭ دە بار تالاسى» دەمەكشى، ءال-ءفارابيدىڭ قاي جەردە كىندىك كەسىپ، قاي حالىقتىڭ وكىلى ەكەنى تۋرالى تارتىس كۇنى كەشەگە دەيىن تولاس تاپپاي كەلدى. ۇلى بابامىزدىڭ تابانى تيگەن، عىلىمي ەڭبەكتەرى جازىلعان يران، يراك سونداي-اق بىزبەن كورشى جاتقان بىرنەشە مەملەكەت ونىڭ وتانى بولۋعا تىرىسىپ باقتى. ءتۇرلى دەرەكتەر كەلتىرىپ، دالەل-دايەكتەرىن ۇسىندى. بىراق تۇبىندە اقيقات جەڭىپ، ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ قازاقستان جەرىندە تۋىپ-وسكەنى، تۇركىلەردىڭ ۇرپاعى ەكەنى انىقتالىپ، قازىرگى تاڭدا بۇل فاكتىنى الەم جۇرتشىلىعى مويىنداپ وتىر. بۇعان بابامىزدىڭ ء«ابۋ ناسىر مۇحامماد يبن مۇحامماد تارحان يبن ۋزلاع ءال-فارابي ات-تۋركي» دەگەن تولىق اتى-ءجونىنىڭ ءوزى ەڭ ايقىن دالەل سياقتى. سونداعى «ات-تۋركي» دەگەن ءسوز ونىڭ تەگى تۇركى ەكەنىن ءبىلدىرىپ تۇر. ال ء«ال-فارابي» دەگەنى فاراب قالاسىنان شىققانىن كورسەتەدى. بۇرىن ارابتار وتىرار قالاسىن «فاراب» دەپ اتاعان. سوندىقتان ونىڭ قازاق دالاسىندا تۋىپ، ۇلى دالادان  شىققانىنا ەشكىمنىڭ دە تالاسى بولماۋعا ءتيىس.

وتىرار قالاسىنىڭ ورنىندا وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن باستالعان زەرتتەۋ جۇمىستارى ونىڭ ءوز زامانىندا ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ءىرى ساۋدا ورتالىعى، بايلىعى اسقان، بەرەكەسى تاسىعان ۇلكەن شاھار بولعانىن دالەلدەپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ەڭ كەرەمەت دەرەكتىڭ ءبىرى – وتىرار قالاسىنىڭ كىتاپحاناسى جونىندەگى مالىمەتتەر. ءوزىنىڭ اۋقىمى جونىنەن الەمدە الەكساندريا كىتاپحاناسىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇرعان بۇل ءبىلىم ورتالىعى ءالى كۇنگە دەيىن تابىلعان جوق. ونىڭ قاي جەردە جاتقانى تۋرالى ءارتۇرلى بولجام ايتىلىپ ءجۇر. ەگەر بۇل كىتاپحانا تابىلسا، كونە قالانىڭ ورنى الەم تۋريستەرى اعىلىپ كەلەتىن ورىنعا اينالار ەدى.

وسىنداي ءبىلىمنىڭ بەسىگىندە دۇنيەگە كەلگەن ءابۋ ناسىر بالا كەزىنەن وقۋعا قۇشتارلىعىن تانىتىپ، ءوز قاتارلاستارىنان تۋما دارىنىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرعان. بىلىكتى ۇستازداردان ءدارىس الىپ، وتىرار كىتاپحاناسىنان ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ءنارىن تاتقان. «ادام اقىل-ويىنىڭ ارقاسىندا عانا ادام بولادى» – دەگەن قاعيدانى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان. ءوز پەرزەنتىنىڭ بويىنداعى وسى قۇشتارلىقتى انىق بايقاعان اكەسى ونى شاش، سامارقان، بۇقارا، داماشىق، باعدات قالالارىنا وقۋعا جىبەرەدى. ءابۋ ناسىر وسى جەرلەردە ءوز ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى.

ۇلى عۇلامانىڭ تاعى ءبىر فەنومەنى – كوپ ءتىل بىلگەندىگى. كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ءال-فارابي ونداعان ءتىلدى مەڭگەرگەن ەكەن. سونىڭ ىشىندە اراب، پارسى، تۇركى، لاتىن، گرەك جانە ءۇندى تىلدەرىن بىلگەنى داۋ تۋدىرمايدى. زامانداستارىنىڭ جازۋىنشا، ول وتە ءبىلىمدى، بىراق اسا قاراپايىم كىسى بولعان. ونىڭ عىلىم مەن ونەردە قامتى­ماعان سالاسى جوق دەۋگە بولادى. جاراتى­لىستانۋ، فيلوسوفيا، استرونوميا، فيزيكا، ماتە­ماتيكا، مەديتسينا، بوتانيكا، لوگيكا، ەتيكا، ءتىل ءبىلىمى، مۋزىكا سالالارىن  تەرەڭ مەڭگەرگەن. سول سالالاردا زەرتتەۋ جۇر­گىزىپ، ەڭبەكتەر جازعان. نەمىس عالىمى ش.شتەي­شنەيدەر ءال-ءفارابيدىڭ 120-عا جۋىق ەڭبەگى، تراكتاتى بولعان دەيدى. تۇرىك عالىمى ا.اتەشتىڭ ايتۋىنشا، كەيىنگى ۇرپاققا ۇلى عۇلامادان – 160، ال تاجىك عالىمى ب.عافۋروۆتىڭ دەرەگىنشە 200-گە جۋىق ەڭبەك مەن تراكتات قالعان. بۇل جەردە ونىڭ بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن ەڭبەكتەرى عانا ايتىلىپ وتىر.

ءال-فارابي وزىنە دەيىن 1 300 جىلداي ەشكىمنىڭ ءتىسى باتپاعان اريستوتەلدىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن زەرتتەپ، ساراپتاپ، دالەلدەپ، ولارعا تۇسىنىكتەمە بەرگەن. ياعني الەمگە اريستوتەلدى قايتا تانىتقان. سوندىقتان ونى بۇكىل ادامزات اريستوتەلدەن كەيىنگى «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» دەپ اتايدى. مۇنداي بيىك اتاق كەز كەلگەن ادامعا، كەز كەلگەن عالىمعا بۇيىرا بەرمەيدى ء(تىپتى ودان كەيىن ەشكىمگە مۇنداي اتاق بەرىلگەن دە جوق). ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءوزىنىڭ وركەنيەتكە جانە ادامزاتتىڭ دامۋىنا قوسقان وراسان زور ەڭبەگى ءۇشىن وسى اتقا لايىق بولىپ وتىر. ونىڭ ءبىر ادامدىق عۇمىردا عىلىمنىڭ ونداعان سالاسىن زەرتتەپ، جاڭا باعىتتارعا نەگىز بولعان ىرگەلى ەڭبەكتەر قالدىرعانى – تاڭعالارلىق نارسە. ولاردىڭ كەيبىرى – 150 پاراق بولسا، كەيبىرى 1200 بەتكە دەيىن جەتكەن. اراب جازۋىمەن جازىلعان بۇل ەڭبەكتىڭ ءاربىرىنىڭ ادامزاتقا بەرەرى مول، وتە قۇندى، وتە مازمۇندى جانە كولەمدى دۇنيە ەكەنى ءسوزسىز. عالىمنىڭ نەگىزگى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – «فارابي ەنتسيكلوپەدياسى». وندا جوعارىدا اتاپ وتىلگەن عىلىم سالالارى كەڭىنەن زەرتتەلىپ، جازىلعان. بۇل ەڭبەگى كەيىننەن، ءحىى عاسىردا لاتىن تىلىنە بىرنەشە مارتە اۋدارىلعان. سودان كەيىن نەمىس، ەۆرەي، اعىلشىن، فرانتسۋز، تۇركى تىلدەرىنە تارجىمالانعان. الەمگە اۆيتسەننا دەگەن اتپەن تانىلعان، مەدي­تسينانىڭ اتاسى اتانعان شىعىس عالىمى ءابۋ ءالي يبن سينا ءوزىنىڭ ىزدەنۋ جولىندا ءال-ءفارابيدىڭ مەديتسينا سالاسىنداعى ەڭبەك­تەرىنە سۇيەنىپ، ولاردى ءارى قاراي دامىت­قان. ادامزاتقا ايگىلى لەوناردو دا ۆينچي، كوپەرنيك، ديكون، كەپلەر دەگەن ۇلى عالىم­دار دا ءال-فارابيدەن ۇلگى الىپ، ونى شىعىس فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەپ اتاعان.

ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ مول مۇراسى­نىڭ ىشىندە مەنى ەرەكشە قىزىقتى­رىپ، ەرەكشە تاڭعالدىرعانى – «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» دەگەن تراكتاتى. ايتالىق قازىر «مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمى» دەگەن ۇعىم بار. مەملەكەت قۇرىلىسى تولىق زەرتتەلگەن بۇگىنگى كۇندە مۇنداي ۇعىم تاڭسىق تا ەمەس شىعار. بىراق ول وسىدان ءحى عاسىر بۇرىن، قالانىڭ قۇرىلىمى جانە ولاردى باسقارۋ جولدارىن جان-جاقتى كورسەتىپ كەتكەن. مىسالى، ءوز كەستەسىندە قالانىڭ ءوز ىشىندە اۋىلداردان، ورامداردان، كوشەلەردەن، ۇيلەردەن تۇراتىنىن ەسەپتەپ، قالالاردان مەملەكەت قۇرالاتىنىن، ال مەملەكەتتەردىڭ بۇكىل الەمدى قۇرايتىنىن جازعان.

سودان كەيىن قالانى باسقارۋ جولدارىن جازعان. قالا باسشىسى قانداي تۇلعا بولۋى كەرەكتىگىن، ونىڭ بويىندا قانداي قاسيەتتەر بولۋعا ءتيىس ەكەنىن اشىپ كورسەتكەن. ءال-فارابي «قالا باسشىسى 12 قاسيەتكە يە بولۋى قاجەت» دەيدى. وسىعان قىسقاشا توقتالا كەتەيىن. قالا باسشىسى بولاتىن ادامعا قويىلاتىن ءبىرىنشى تالاپ – ونىڭ ون ەكى مۇشەسى ساۋ، دەنساۋلىعى مىقتى بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن، ايتقان ءسوزدى جىلدام ۇعىپ، ونى تەز ارادا يگەرىپ الۋعا ءتيىس. ۇشىنشىدەن، ءسوزدى تىڭداي بىلەتىن جانە جادىندا ساقتاي الاتىن، تۇسىنەتىن ادام بولۋى ابزال. تورتىنشىدەن، اقىلدى، پاراساتتى جانە ەڭ ۇساق-تۇيەك دەگەن ماسەلەنىڭ ءوزىن نازاردان تىس قالدىرمايتىن ادام بولۋى قاجەت. بەسىنشىدەن، ويلارىن انىق جانە ناقتى جەتكىزەتىن شەشەن (وراتور) بولۋى كەرەك. التىنشىدان، باسشى بولامىن دەگەن كىسى ءبىلىم مەن ىلىمگە ماحابباتى زور، وقۋدان شارشامايتىن، ءوزىنىڭ رۋحاني بايلىعىن ۇدايى جەتىلدىرە بەرەتىن ادام بولۋى كەرەك. جەتىنشىدەن، تاماق جەۋ مەن سۋسىن ءىشۋ مادەنيەتىن مەڭگەرگەن، قۇمار­لىقتى جەك كورەتىن ادام بولۋعا ءتيىس. سەگىزىنشىدەن، شىندىقتى سۇيەتىن، وتىرىككە جانە ونى ايتاتىندارعا توزبەيتىن ادام بولۋى قاجەت. توعىزىنشىدان، جانى تازا، نامىسىن باعالايتىن ادام بولۋى كەرەك. ونىنشىدان، ۇلى عۇلاما ءوز تراكتاتىندا «دينار، ديرحامعا مويىنسۇنبايتىن» دەپ جازعان، ياعني بۇگىنگى تىلمەن ايتساق، «پاراقورلىقتى جەك كورەتىن ادام» باسشى بولۋعا لايىقتى دەپ ەسەپتەيدى. ون بىرىنشىدەن، تابيعاتىنان ادالدىقتى جاقسى كورە­تىن، ارامدىقتى جانە تيرانيانى جەك كورە­تىن ادام بولۋى كەرەك. تراكتاتتاعى ون ەكىن­شى تالاپ – باسشى ءوز اينالاسىنداعى ادام­دارعا جانە باسقالارعا ءادىل بولاتىن، ادى­لەت جولىنداعىلارعا كومەك بەرەتىن جانە ادى­لەتتىلىكپەن بولعان شىعىنداردى وتەي­تىن، ەش نارسەدەن قورىقپايتىن باتىل ادام بولۋعا ءتيىس. باسشىعا قويىلاتىن بۇدان ارتىق قانداي بىلىكتىلىك تالابى بولۋى مۇمكىن؟!

ءال-ءفارابيدىڭ وسى ەڭبەگىن «قالانى باسقاراتىن ادام كورسەتىلگەن تالاپتارعا ساي كەلسە، قالا تۇرعىندارى باقىتتى بولادى، قالا حالقى باقىتتى بولسا، بۇكىل ەل باقىتتى بولادى. ءبىر ەل باقىتتى بولسا، بارلىق ەل باقىتقا بولەنەدى. سول ارقىلى بۇكىل دۇنيەجۇزى قۇت-بەرەكەگە كەنەلەدى. ەگەر ءبىر قالا، ءبىر مەملەكەت باقىتتى بولماسا، قيىن جاعداي تۋعاندا مەملەكەتتەر ءبىرىن-ءبىرى قولداپ تۇرماسا، وندا ەلدەر دە، حالىقتار دا باقىتتى بولمايدى»، دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل الەمدى اۋرە-سارساڭعا سالعان كوروناۆيرۋس ىندەتى كەزىندە مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىنە گۋمانيتارلىق قولداۋ كورسەتىپ جاتىر. ەگەر الەم ەلدەرى بىرىگىپ، كۇش سالماسا، وسى ىندەتتى جەڭىپ شىعۋدىڭ ءوزى ەكىتالاي نارسە. ءال-فارابي قاي كەزدە دە ىنتىماقتىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن سول زاماندا ايتىپ، ەسكەرتىپ كەتكەن. ونىڭ وسى ويلارى ءبىزدىڭ قازىرگى جاعدايىمىزعا دالمە-ءدال كەلىپ تۇر.

ءال-فارابي باسشىنىڭ قانداي بولۋى كەرەكتىگىن ايتا كەلە، ءبىر ادامنىڭ بويىنان 12 قاسيەتتىڭ تۇگەل تابىلۋى قيىن شىعار دەيدى. بىراق سونىڭ جارتىسىن، ياعني التا­ۋىن ءوز بويىنا سىڭىرگەن ادام باسشى بولسا، ول باسقارعان قالا وركەندەيتىن، باقىتتى قالا بولادى دەپ تۇجىرىم جاسايدى. ەگەر باسشىنىڭ بويىندا بۇل التى قاسيەت بولماسا، وندا ونىڭ جانىنداعى سەرىكتەرى، ورىنباسارلارى سونداي ىزگى قاسيەتتەرگە يە بولۋى كەرەك. قالانى باسقاراتىن ادامنىڭ ءوزى ءادىل جانە ادامگەرشىلىك قاسيەتى جوعارى بولۋعا ءتيىس دەپ شارت قويادى. بىراق ەڭ باس­تىسى، «شاhاردى باسقاراتىن ادامنىڭ باسقا بارلىق قاسيەتى بولا تۇرا، دانالىق قاسيەتى بولماسا، قالانىڭ بولاشاعى بۇ­لىڭ­عىر» دەپ تۇجىرىمداعان.

وسى تۇرعىدا قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە، سونىڭ ىشىندە جاڭا تالاپقا ساي كەيبىر ساياسي قىزمەتكەرلەرگە بىلىكتىلىك تالاپتارىن قويعاندا ءال-فارابي اتاپ وتكەن قاسيەتتەردى ەسكەرسەك، ولاردىڭ بو­يىندا سول قاسيەتتەردىڭ بولۋىن تالاپ ەتسەك، ءجون بولار ەدى. سونداي-اق قازىرگى جاس مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە ءال-ءفارابيدىڭ «ادام ماقساتىنا ءوزىن ءوزى جەتىلدىرۋ ارقىلى جەتەدى» دەگەن وسيەت ءسوزى ساباق بولسا ەكەن.

ءال-فارابي ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىنەن مەنى ەرەكشە قىزىقتىرعان تاعى ءبىر سالا – مۋزىكا جونىندەگى ەڭبەكتەر. مۋزىكادان حابارى بار كىسى رەتىندە  ونىڭ وسى سالاداعى زەرتتەۋلەرىن مۇقيات كوڭىل ءبولىپ قارادىم. سوندا ءبىر تاڭعالاتىنىم، اۆتور ءوزىنىڭ «مۋزىكانىڭ ۇلى كىتابى» اتتى ەڭبەگىندە ماتەماتيكالىق تاسىلدەر ارقىلى تۇڭعىش رەت نوتانى قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن. قازىر بىزگە بەلگىلىسى 7 نوتا بولسا، ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەگىندە 12 نوتا بار دەپ كورسەتىلگەن. قالعان 5 نوتانى ءالى كۇنگە دەيىن ەشكىم زەرتتەپ تاپقان جوق. ول وسى ەڭبەگىندە مۋزىكانىڭ ءتۇرلى سالالارىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتىپ، باسىن اشىپ، ءبولىپ بەرگەن. ونىڭ ءوزى بىرنەشە مۋزىكالىق اسپاپتى شەبەر مەڭگەرگەن ەكەن. «مۋزىكا – رۋحتىڭ، قۇمارلىق پەن ىنتىزارلىقتىڭ، ءار الۋان كوڭىل كۇيدىڭ ءىسى» دەگەن ناقىل ءسوزى عاسىرلار بويى ايتىلىپ كەلەدى.

وسى ورايدا بىزگە جەتكەن ءبىر اڭىز اڭگىمەنى كەلتىرە كەتكىم كەلىپ وتىر. ءال-فارابي ۇندىستانعا بارعان كەزىندە پاتشا سارايىندا بولعان ۇلكەن جيىنعا قاتىسىپتى. ۇستىنە قاراپايىم كيىم كيگەن، قاتارداعى ادام كەيپىندە بىردەن تورگە ورلەپ، پاتشا تاعىنىڭ جانىنا بارىپ وتىرىپتى. سوندا پاتشا اشۋلانىپ، كۇزەتشىلەرىنە ءوز تىلىندە «مىناۋ كىم، قانداي ادام؟»، «مىنا ادامنىڭ كىم ەكەنىن بىلىڭدەرشى؟» دەپ تاپسىرما بەرىپ جاتقاندا ءال-فارابي پاتشاعا ونىڭ ءوز تىلىندە جاۋاپ قاتىپ، «مەنىڭ كىم ەكەنىمدى بىلگىڭىز كەلسە، وتىرىپ سويلەسەيىك» دەيدى. سودان كەيىن پاتشا ەكەۋى بىرنەشە ساعات بويى سۇحبات قۇرىپتى. پاتشا ونىڭ اسا شەشەن، وتە بىلگىر، تەرەڭ فيلوسوف ەكەنىنە كوز جەتكىزىپتى. ءال-فارابيگە ۇلكەن سىي-قۇرمەت كورسەتىپ، وعان ارنايى قابىلداۋ جاساپتى. ءوز ەلىندە مۋزىكا اسپاپتارىندا شەبەر وينايتىن ونەرپازدارىن شاقىرىپتى. ءال-فارابي مۋزىكانتتاردى تىڭداپ وتىرىپ، قولىن كوتەرىپ توقتاتىپ، اسپاپتارىنىڭ قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ بەرەدى ەكەن. سوندا شامدانىپ قالعان پاتشا «ەندەشە، قالاي ورىنداۋ كەرەك ەكەنىن ءوزىڭ كورسەت» دەيدى. ءال-فارابي ءۇش ىشەكتى اسپاپتا مۋزىكالىق شىعارمانى ورىنداعان كەزدە جان جۇرەكتى ەلجىرەتكەن ەرەكشە اۋەننىڭ اسەرىنەن پاتشا دا، تىڭداپ تۇرعان باسقا ادامدار دا مۇلگىپ، ۇيىقتاپ قالعان كورىنەدى. سودان ءال-فارابي ول جەردەن كەتىپ قالىپتى. سوڭىنان پاتشا ىزدەۋ سالعان ەكەن. بىراق ءال-فارابي ءوز ەلىنە قايتىپ كەتكەن بە ەكەن، ونى پاتشانىڭ ادامدارى تابا الماپتى.

 * * *

شىعىستان باستاۋ العان ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە كەڭىنەن تاراپ، ءتۇرلى عىلىم سالالارىنىڭ نەگىزىن قالادى. بىراق ءبىز مەكتەپتە، جوعارى وقۋ ورنىندا وقىعان كەزىمىزدە، ياعني كەڭەس وداعى تۇسىندا ۇلى عۇلاما تۋرالى كوپ بىلە المادىق. ءال-فارابي بابامىز پلاتون، پيفاگور سياقتى بۇكىل الەمدىك دەڭگەيدەگى دانا تۇلعالاردىڭ قاتارىندا بولسا دا، ءبىزدىڭ ول تۋرالى تەرەڭ تۇسىنىگىمىز بولمادى. ويتكەنى ول ءوز ەڭبەكتەرىندە اللا تاعالانىڭ بار ەكەنىن، يسلام ءدىنىنىڭ قۇندىلىقتارىن ايتىپ، جاراتقان يەمىزگە توقتالا بەرگەندىكتەن، كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاعيداسىنا قايشى بولدى دا، اۋىزعا كوپ الىنبادى، تەرەڭ زەرتتەلمەدى.

كەيىننەن ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان سوڭ، ۇلى عۇلامامىز تاريح قويناۋىنان قايتا ورالىپ، ءوز حالقىمەن قايتادان قاۋىشتى. ونىڭ ەڭبەكتەرىن حالىققا تانىتۋ بويىنشا كوپتەگەن شارا، حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ، ارنايى زەرتتەۋلەر، مونوگرافيالار جاريالانىپ جاتىر. مۇندا، اسىرەسە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ۇيىمداستىرىپ، اتقارىپ جاتقان ىستەردى ايرىقشا اتاپ ايتۋ قاجەت.

بيىلعى شارالار دا مەرەيتويلىق، مەرزىمدىك سيپاتقا يە بولىپ قالماي، الداعى ۋاقىتتا دا جۇيەلى تۇردە جالعاسىن تاپسا دەيمىز. بەلگىلى عالىم – ماتەماتيك، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك ب.جۇماعۇلوۆ بارلىق مەكتەپتەردە، جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن ەڭبەكتەرىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋ جونىندە باس­تاما كوتەرگەن ەدى. سول سياقتى ورتا جانە ارناۋلى ورتا، جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءال-ءفارابيدى تانۋ، ونىڭ ەڭبەكتەرىن تەرەڭ بىلۋگە باعىتتايتىن دارىستەر وتكىزىپ، ولاردى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي قولدانساق،  ءجون بولار ەدى.

ءال-ءفارابيدىڭ بيىلعى مەرەيتويى ۇلى عۇلامانىڭ ەڭبەكتەرىن دارىپتەۋدە، ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋدە ايرىقشا ءرول اتقارادى، جاس عالىمداردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا زور ىنتا بەرەدى جانە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا قادامدار جاساۋىنا جول اشادى دەپ ويلايمىن. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بارىسىندا دا ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنگەن دۇرىس بولار ەدى.

حالقىمىزدا «جاقسىنىڭ – اتى، عالىم­نىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن دانا ءسوز بار. ەنتسيكلو­پەديست عالىم ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكت­ەرى تۇنىپ تۇرعان قازىنا. ەندەشە، ەلىمىز­دىڭ ەرتەڭى – جاس ۇرپاقتىڭ ۇلى ويشىل بابامىزدىڭ باعا جەتپەس مۇراسىن تەرەڭ بىلگەنى، عىلىم جولىندا جۇرگەن جاستارى­مىزدىڭ ودان ءارى زەرتتەپ، دامىتقانى حالقىمىزعا دا، مەملەكەتىمىزگە دە پايداسى مول، ماڭىزدى جۇمىس بولماق. شىنىندا دا، ەگەر ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز ءال-فارابي نەگىزىن قالاپ كەتكەن عىلىمي باعىتتاردى ودان ءارى زەرتتەپ، جاھاندىق جاڭالىقتار اشىپ جاتسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولماس پا ەدى! ءوز بابامىزدىڭ جولىن ءوزىمىز جالعاساق، ودان اسقان قانداي عانيبەت بولماق! ەل-جۇرتتىڭ تىلەگى دە وسى بولسا كەرەك...

 

ەرسۇلتان بەكتۇرعانوۆ،

ءماجىلىس دەپۋتاتى،

Nur Otan فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىسقا قار ءتۇستى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار