تاعى دا قارت تاريحتىڭ اۋزىن باعامىز. كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار العاش قازاق حاندىعىن قۇرعان ۋاقىتتا شۋ وزەنىنىڭ بويىندا بايگە ۇيىمداستىرىپتى. ىلديعا شاپسا, قارشىعاداي ۇشقىر, ورگە سالسا, قىرانداي وتكىر جۇيرىك بىتكەننىڭ جۇلدىزى جانار مەرەكە جايدان-جاي وتپەسە كەرەك. تۇقىمىن تۇلپاردىڭ جالىنا وراپ وسىرگەن كوشپەندىنىڭ ولاي ىستەمەسكە دە دارمەنى جوق-تى. ور قويانداي ورعىسا, تۇياعى تاس ءمۇجيتىن, قابىلانداي قارعىسا, قارا وزەندى قاق جارىپ وتەتىن قازانات مىنگەن قازاقتىڭ قاي عاسىردا دا جالى جۋان, شوقتىعى بيىك ەدى.
قازانات دەگەننەن شىعادى, قازاقى ماقالعا جىقساق, ساق پەن ءۇيسىننىڭ تۇلپارى اۋناعان جەردە تۇك قالماي قويا ما؟! مىسالعا تارتساق – قوبىلاندى باتىردىڭ تايبۋرىلى, الپامىستىڭ بايشۇبارى, قامباردىڭ قاراقاسقاسى, ەر تارعىننىڭ تارلانى, قابانبايدىڭ قۋباسى, شاقشاق جانىبەكتىڭ قاراكوگى, بارماق باتىردىڭ ساندالكوگى, اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرى, يساتايدىڭ اقتابانى, امانگەلدى باتىردىڭ شالقاسقاسى, كەيكى مەرگەننىڭ كەراتى, ەرقوسايدىڭ تورىسى سىندى جۇمىر جەردىڭ بەتىندە جۇلدىزداي اققان جۇيرىكتەر – سول تۇلپارلاردىڭ ءبىز اتاعان ءبىر شوعىرى عانا ەدى.
ك ۇلىكتەردىڭ باسىرەلى باسەكەسىنە ءوزى باپتاعان تۇلپاردىڭ كومبەدەن العاشقى بولىپ كورىنۋىن تىلەگەن اتبەگىنىڭ ابىرويى اسار ءسات بۇل. بايگە دەسە ءباتۋالى ءسوز باستاۋعا بەيىم حالىقتىڭ جىلقىسىز كۇنى جىنسىز باقسىداي. مۇڭايسا مۇڭىن ك ۇلىگىنىڭ جالىنا توگىپ قۇلديلاپ شاپتى. قۋانسا شاتتىعىن شالقايا شاشىپ, قايقايا شاپتى. كوكپارىن تاقىمعا باستى. تەلى مەن تەنتەك بولىپ ب ۇلىنسە تاعى شوقپارلاستى. ءبىرىسى ەرىنىڭ قاسىن جارىپ تاۋ استى. ءبىرىنىڭ بىلايعى بىرەۋدى مىسى باستى. وسىنىڭ بارىندە كەشەگى ساق باباسىنىڭ ءداستۇرى جاتتى. ات قارىمىن سىنادى. الميساقتان سىناق بار جەردە جارىس بارى جانە راس. ال بۇل جارىستىڭ اتى «بايگە» بولدى. ەندىگى جەردە بايگە كوبىنەسە اتقا قۇمارلىقتان گورى ماتەريالدىق جاعدايعا قۇرىلعان باققا اينالدى.
توڭكەرىلگەن كەسەدەي تۇياعىنىڭ ىزىندە تاريحتىڭ سىرى بۇعىپ جاتقان جانۋار جارىسىنا كىرىككەندە جانىڭ بالقىپ سالا بەرەدى. كەشەگى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ايگىلى «قۇلاگەر» پوەماسىندا: «باتىراش بالا جاستان اتقا قۇمار, ايعىرشىل ات اپەرگەن باققا قۇمار» دەگەن جولدار ەسىڭىزدە بولار. سول باتىراش كىم؟ ول دا ات دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن جاننىڭ ءبىرى. بىراق, ءسوز سۇلەيى ونى قازاقتىڭ بويىندا بار قاسيەتپەن ۇشتاستىرىپ, وقىرماننىڭ ار سوتىنا تاپسىردى. بۇعان قاراپ بايگەنىڭ باسىنە تاڭداي قاعاسىڭ. تاڭداي قاعاسىڭ دا, ءتىلسىز «تەمىر تۇلپارعا» يەك سۇيەگەن زامانداستارىڭدى ويلاپ كوڭىلىڭ الابۇرتادى.
كەيدە الاماندى اۋىلعا تارتىپ كەتكىڭ كەلەدى. ءبىر ۇلى ءدۇبىر ءۇيىڭنىڭ ىرگەسىنەن وتەردەي. ءبىر قويشى يت-قۇستان قورىعان قويىن قورىمعا تاستاپ, «بايگە! بايگە!» دەپ بوركىن اسپانعا اتىپ, سەنىڭ جانىڭنان تابىلارداي. بۇل – تەكتە بار دۇنيە. تۇران كەۋدەسىن تۇيدەك-تۇيدەك شاڭعا بوكتىرگەن تايتۇياقتىڭ جارىسى – باعزىدان قازاققا وسىنشا سۇلۋ كۇي سىيلاعان. مۇنداي سۇيكىمدى سەزىمنەن سوڭ جۇيرىكتىڭ قادىرى ارتپاي كورسىن. سوسىن عوي, قازاقتىڭ تالانتتى اقىنى جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ كەنەجيرەن تۋرالى: «بەرمەيتىن-اق اتىم ەدى قايتەيىن, بەس موتورلى سامولەتكە باسپا-باس», دەپ كۇڭىرەنۋى. ال «مىڭ قاتىنى قىپشاقتىڭ ۇل تۋسا دا, ءبارى ءبىر ءيمانجۇسىپ بولا المايدى» دەپ قازاق دالاسىن انىمەن تەربەگەن ءيمانجۇسىپتىڭ تورى ارعىماعى تۋرالى ەل اۋزىندا قالعان ءاپسانا ءالى يىرىمىنە تارتادى دا تۇرادى.
ءۇيىر-ءۇيىر قىلقۇيرىق باققان ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ بەلدەۋىنەن ءبىر تايى كەتپەگەنى بۇكپەسىز شىندىق. كوشپەندىنىڭ جىلقىنى قۇرمەتتەگەنى سونشالىق ايشىلىق ساپاردا, ارپالىستى مايداندا جانىن جالىنا بايلاعان. ماسەلەن, شاقشاق جانىبەك, قاراكەرەي قابانباي, تىلەۋلى, ەسەت باتىرلار دۋلىعاسىنا تاققانداي تۇلپارلارىنىڭ توبەسىنە ەجەلگى ساقتاردان قالعان داستۇرگە سايكەس لاۋازىمدىق بەلگى – «جىعا» تاققان. سول ارقىلى ات پەن ادام ەجەلگى كەنتاۆردەي ءبىرتۇتاس رۋحقا اينالىپ, قاشاندا وڭىنان شەشىلەدى دەپ سەنگەن.
اسىل تۇقىمدى ارعىماقتاردى باعىپ-باپتاۋ ۇلكەن ونەر. اقاننىڭ قۇلاگەرىنىڭ ماڭىنان اينالىپ شىعا المايتىن كۇرەڭباي سىنشى سول اسىلداردىڭ تۇياعى عانا ەدى. سەبەبى, كوشپەندىلەردىڭ ات باپتاۋ ونەرىنىڭ قىر-سىرىن باياندايتىن ءحVى عاسىردىڭ باسىندا كونە ۇيعىر جازۋىمەن حاتقا تۇسكەن ەڭبەككە جۇگىنسەڭىز, وسى ءبىر سوزگە يلاناسىز. وندا بايگە اتىنىڭ ىشكى, سىرتقى جانە جالپى سيپاتى بولىپ ءۇش ءتۇرلى مۇشەلىك كورىنىسى ايقىن جازىلعان. بۇگىنگىنىڭ اتبەگىلەرى ءۇشىن تاپتىرمايتىن دەرەك دەۋگە بولادى.
ايتا كەتەيىك, باباتانىم, جاي جۇيرىكتەن بولمىسى بولەكتەرىن – «قازانات, جەلقابىز, ەڭىرەۋ, ءدۇلدۇل, ورەن, شاڭتيمەس, جەلتيمەس, اندىگەر جۇيرىك, ك ۇلىك» دەپ اتاعان. وسىنىڭ ىشىندە دەنە ءبىتىمى ءىرى, شىمىر, ءمۇسىندى, قۇيما تۇياق, ۇزاق جولعا شىدامدى اتتى «قازانات» دەسە, شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعان جۇيرىك جىلقىنى سايگ ۇلىك, ساڭلاق دەپ اسپەتتەگەن. مۇندايدا, بايگەگە قاتىستى ايتىلعان «كوكتەمدە جىلىك جۇگىرەدى, كۇزدە ك ۇلىك جۇگىرەدى», دەگەن مايەكتى ءسوزدىڭ مانىنە دەن قوياسىز. بۇل جەردە مىڭ جەردەن تۇلپار بولسا دا, سارى ەتىن ساقتاعان اتتى قوسا سالۋعا بولمايتىنىن, كۇز بۇراۋداي قاتىپ, باۋىرىنان جاراعان ك ۇلىكتىڭ بابى شابار كەزى ەكەنىن ۇعىندىرادى. ياكي, ول ءۇشىن ناعىز اتبەگى بولۋىڭ شارت.
بايگە تاريحىنداعى توپجارعان تۇلپارعا ءبىر قوتاندى قوتارىپ ايداتقان قيساپسىز جۇلدەنى ەسكەرمەگەننىڭ وزىندە, قۇلاگەر تۇلپار مەرت بولاتىن اتاقتى ساعىنايدىڭ اسىندا باس بايگەگە مىڭ تۇساق قوي مەن بەس ءجۇز جىلقى تىگىلگەنىن ەسكەرسەڭىز, ەتكەن ەڭبەكتىڭ, توككەن تەردىڭ بوداۋى وتەلەتىنىن اڭعاراسىز. ارينە, بۇل استە, مال شاشۋدىڭ, ات شىعارۋدىڭ الپەتى ەمەس. كەيبىر تاريحشىلار بايگەنىڭ تاريحي ماڭىزى تۋرالى توقتالعاندا ونىڭ ۇلكەن ات سپورتى ەكەنىن ايتادى. تۇپتەپ كەلگەندە, ءبىزدىڭ باتىر بابالارىمىز «ەر قاناتى – ات» دەپ ءبىلىپ, بايگە ارقىلى تۇتاس ۇرپاقتى تەكتىلىككە تاربيەلەدى.
مىناۋ الاشتىڭ قۇس قاناتى تالاتىن شالقار دالاسى – جىلقىنى قولعا ۇيرەتكەن التىن بەسىك. سونى باعامداعان ەلباسىمىز: «ەجەلدەن سايگ ۇلىك باپتاعان ەلدىڭ ۇرپاعىمىز. ەلىمىز ەگەمەندىك العالى تۇلپارلار تاعدىرى قازاقى قانى بار ازاماتتاردىڭ قولىنا كوشتى» دەۋى زاڭدىلىق. كەرۋەن عاسىردىڭ بۇيداسىن جەتەلەگەن قازاقتىڭ تانىمى تەرەڭدە. ال بايگە رۋحىمىزدىڭ جاڭعىرىعى ىسپەتتى.
