وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا مەنىڭ لوندوندا اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن «يسلام – بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىق ءدىنى» اتتى كىتابىمنىڭ تۇساۋكەسەرى اقش-تا وتەتىن بولعاندىقتان, الماتى قالاسىنىڭ باس يمامى قۇلمۇحاممەد ماحامبەت, كومەكشىم نۇرجان ماحانوۆ ۇشەۋىمىز الماتىدان مايندەگى فرانكفۋرتكە ۇشىپ شىقتىق. رەتى كەلىپ تۇرعان سوڭ جولاي پاريجگە دە سوعا كەتەيىك, ونىڭ دا تاريحي, مادەني نىساندارىمەن تانىسايىق, سودان سوڭ ءارى قاراي ۆاشينگتونعا ۇشايىق دەپ شەشتىك.
وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا مەنىڭ لوندوندا اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن «يسلام – بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىق ءدىنى» اتتى كىتابىمنىڭ تۇساۋكەسەرى اقش-تا وتەتىن بولعاندىقتان, الماتى قالاسىنىڭ باس يمامى قۇلمۇحاممەد ماحامبەت, كومەكشىم نۇرجان ماحانوۆ ۇشەۋىمىز الماتىدان مايندەگى فرانكفۋرتكە ۇشىپ شىقتىق. رەتى كەلىپ تۇرعان سوڭ جولاي پاريجگە دە سوعا كەتەيىك, ونىڭ دا تاريحي, مادەني نىساندارىمەن تانىسايىق, سودان سوڭ ءارى قاراي ۆاشينگتونعا ۇشايىق دەپ شەشتىك.
وسىدان ءبىراز بۇرىن ءدىني باسقارماعا فرانتسيا ەلشىلىگىنەن وسى جۇرتتىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى جان شارل بەرتوننە مىرزانىڭ باس مۇفتيمەن كەزدەسكىسى كەلەتىنى جايلى ءوتىنىش تۇسكەن ەدى. قابىلدادىم. عيبراتتى سۇحبات بولدى. مەن ەلىمىزدەگى ۇلتتار مەن ۇلىستار, دىندەرارالىق دوستىق پەن ىنتىماق, سىيلاستىق تۋرالى اڭگىمەلەدىم. ول فرانتسيادا ءبىرنەشە ۇلتتاردىڭ باسىن قۇرايتىن ميلليونداعان مۇسىلمان تۇراتىنىن, مەشىتتەر بار ەكەنىن, ولاردىڭ ءدىني عيباداتتارىن اتقارۋعا ەشقانداي كەدەرگى جوقتىعىن تىلگە تيەك ەتتى. ءسوز اراسىندا مۇسىلمانداردىڭ جاس بۋىنى – جاستار اراسىندا ماسەلەلەر بارىن, ونىڭ ەلدى مازاسىزداندىرىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتتى. ەلشى مىرزانىڭ ايتقاندارىن مۇقيات تىڭداي وتىرىپ, ءوز وي-پىكىر, كوزقاراستارىممەن ءبولىستىم. ول قازاقستان باس ءمۇفتيىنىڭ فرانتسيادا بولىپ, ەل تاريحى مەن مادەنيەتى, تىنىس-تىرشىلىگى جانە ءدىني احۋالدى ءوز كوزىمەن كورگەنىنىڭ ابزالدىعىن العا تارتتى. سونىڭ رەتى ەندى كەلگەندەي. ونىڭ ۇستىنە وسى ەلدە بىرنەشە مىڭ قانداستارىمىز تۇراتىنىنان دا حاباردار ەدىك.
پاريجدە «سولتۇستىك», «وڭتۇستىك», «باتىس» جانە «شىعىس» تەمىر جول ۆوكزالدارى بار ەكەن. سونىڭ «Paris Est» (شىعىس پاريج) ۆوكزالىنا كەلىپ توقتادىق. ءبىزدى كۇتىپ الۋعا ەلشىلىكتىڭ كەڭەسشىسى بەيبىت سىزدىقباەۆ, فرانتسيادا تۇراتىن قازاق دياسپوراسى ءبىرلەستىگىنىڭ توراعاسى قۇرمانالى جانە سوربونا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيتىن پاريجدىك قارىنداسىمىز ءمادينا شىعىپتى.
پاريج تەگىس جەرگە جايىلا ورنالاسىپتى. باتىس جانە وڭتۇستىك جاعىنان ءزاۋلىم بانك عيماراتتارى مەنمۇندالايدى.
– انە, مونمارتر, ال اناۋ پاريجدىڭ قۇداي اناسىنىڭ كۇمبەزى, ودان الىسىراقتا ەليسەي الاڭى, ونىڭ باتىس جاعى اتاقتى اركالى قاقپا. ەليسەي كونكورد الاڭىنا, ال ول لۋۆر سارايىنا جەتەلەيدى, – دەيدى بىزگە ءتارجىماشىلىق جاساپ جۇرگەن ءمادينا قارىنداسىمىز. ول وسى قالادا تۋىپ, وسىندا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ اتاقتى سوربونا ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپتى.
– بۇرىندارى قازاقشام وتە ناشار ەدى. ءتىپتى, ءتۇسىنۋىن تۇسىنگەنىممەن, انا تىلىمىزدە سويلەي المايتىنمىن. سودان الماتىعا بارىپ قازۇۋ-ءدىڭ شەتەلدىكتەرگە ارنالعان دايىندىق فاكۋلتەتىندە قازاق ءتىلىن تەرەڭىرەك وقىدىم. سودان پاريجگە قايتىپ ورالىپ, سوربوناداعى نەگىزگى وقۋىمدى جالعاستىرۋدامىن, – دەيدى ءمادينا.
– الماتىدان قانداي جاقسى, قانداي ۇنامسىز قىلىق كوردىڭ؟ – دەپ سۇرادىم.
– الماتى جاقسى, ادەمى, كوركەم شاھار. ۇنادى. ۇناماعانى – جۇرتتىڭ انا تىلىنەن گورى, ورىس تىلىندە سويلەگەندى ۇناتاتىنى جانە سونى مارتەبە, ماقتانىش كورەتىنى. ءوز ءتىلىن بىلمەيتىندىكتەرىن ەشكىم نامىس كورمەيدى ەكەن. مەنى تاڭعالدىرعانى سول بولدى.
ءبىراز ءۇنسىز قالدىق, ونىڭ شىندىقتى ايتقانىنا رەنجىگەن جوقپىن. جانى كۇيگەن سوڭ ايتتى عوي دەپ قابىلدادىم.
– ۋنيۆەرسيتەتتە سەنەن باسقا قازاق جاستارى وقي ما؟
– ءيا, 4-5 قىز-جىگىتتەر بار. بارلىعى وزدەرىن قازاقپىز دەيدى. بىراق قازاقشا سويلەي المايدى. سويلەيتىن ورتاسى دا جوق.
– ۇيلەرىندە اتا-انالارىمەن قازاقشا سويلەسپەي مە؟
– ءبىز تۇركيانىڭ قازاقتارىمىز. اتا-انالارىمىز دا تۇرىك تىلىندە ۇعىسادى, سول سەبەپتى قازاقشاعا شورقاقپىز.
– بىراق سەنىڭ قازاقشاڭ جاتىق. ءتىپتى, تۇركيانىڭ قازاعى ەكەنىڭ بايقالا بەرمەيدى.
ءمادينا ريزا بولىپ قالدى. مەن دە شىندىقتى ايتتىم. ماقتايىن دەگەن جوقپىن. اقيقاتى سولاي.
كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ ەلشىلىك بىزگە شاعىن اۆتوبۋس جىبەرىپتى. جۇرگىزۋشىسى قىزىلوردا وبلىسى, جالاعاش اۋدانىنىڭ ازاماتى ەربول دەگەن ءىنىمىز. ءتارجىماشىلىققا ەندى پاريجدىك قازاق ايتار گوكاي دەگەن جىگىت كەلىپتى. ونى قۇرمانالى جىبەرگەن. ول ءوز ەسىمىنىڭ ايتار ەكەنىن ايتتى. مەن ايدار شىعار دەپ تۇزەتتىم. ول ءپاريجدىڭ ساۋلەت ينستيتۋتىندا وقيدى. بىراق ماديناعا قاراعاندا قازاقشاسى السىزدەۋ. پاريجگە «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى كەلگەن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەرمەن تانىسىپ, قازاقشاسىن جەتىلدىرىپ ءجۇر ەكەن. بىرنەشە رەت از ۋاقىتقا قازاقستانعا بارىپ قايتىپتى. قۇرمانالى ونىڭ ەلگە بارىپ قايتقالى انا ءتىلىن بىلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتقانىن ايتادى.
ەليسەي بۋلۆارىنىڭ شىعىس جاعىنداعى كونكورد الاڭىنا باردىق. ول ۇلكەن. الاڭنىڭ سولتۇستىگى فرانتسيانىڭ ۇكىمەت ءۇيى, پرەزيدەنتتىڭ مەكەنجايى جانە تاعى دا باسقا عيماراتتار. الاڭنىڭ ورتاسىندا قۇستار بەينەلەنگەن كونە مىسىر جازۋلارى بار تاس مونۋمەنت تۇر.
بۇل تاريحي كونە ەسكەرتكىش – لۋكسور وبەليسكى نەمەسە كلەوپاترا ينەسى دەپ اتالاتىنىن بىلەتىنبىز. مىسىردىڭ بۇل كونە جادىگەرلىگىنىڭ بيىكتىگى 23 مەتر. اۋەلدە ول ەگيپەتتەگى پەرعاۋىندار ورتالىعى سانالاتىن لۋكسوردا بولاتىن. باسىندا ەكەۋ بولعان وبەليسكىلەر ءىى رامزەستىڭ كەزىندە لۋكسور عيباداتحاناسىنىڭ كىرە بەرىسىندە تۇراتىن. الايدا, 1829 جىلى ەگيپەتتىڭ سول كەزدەگى پاتشاسى مۇحاممەد ءالي ەگىز وبەليسكىنىڭ ەكەۋىن دە مىرزالىعى ۇستاپ فرانتسيا مەملەكەتىنە تارتۋ ەتكەن. بىراق فرانتسيا باسشىلىعى وبەليسكىنىڭ بىرەۋىن عانا العان. 1832 جىلدىڭ تامىز ايىندا «سفينكس» اتتى فرانتسۋز كەمەسى الەكساندرياعا كەلىپ, 1833 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا وبەليسكىنى پاريجگە جەتكىزەدى. ءۇش جىلدان سوڭ, ياعني 1836 جىلدىڭ 25 قازانىندا كورول لۋي-فيليپپ ءى-ءنىڭ جارلىعىمەن وبەليسك ءپاريجدىڭ ورتالىق كەلىسىم الاڭىنا ورناتىلعان.
قازىر بۇل كونە زامان ەسكەرتكىشى فرانتسيا استاناسىنداعى ەڭ ەجەلگى مونۋمەنت سانالادى.
ال ەگيپەتتەگى لۋكسوردا بولعاندار ونداعى عيباداتحانا كىرەبەرىسىندە ءبىر-اق وبەليسكى تۇرعانىن, ەكىنشىسىنىڭ ورنى بوس ەكەنىن بايقايدى.
ودان وتكەن سوڭ لۋۆر سارايلارىنا بەت الدىق. وندا فرانتسيا پاتشالارى تۇرعان. قازىر ءىشى تولعان مۇراجاي جادىگەرلىكتەرى. اسىرەسە, مايلى بوياۋمەن سالىنعان سۋرەتتەرگە ءبىراز كوڭىل بولىنگەن. وكىنىشكە وراي ءلۋۆردىڭ ازيا بولىگى جابىق ەكەن. ءبىز سونى كورگىمىز كەلىپ-اق ەدى. ويتكەنى, تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندەگى شامداردىڭ ءبىرى وسى لۋۆردە كورىنەدى. قالعان ەكەۋى سانكت-پەتەربۋرگتە. 1937 جىلى كورمەگە دەپ اكەتىلگەن. قايتىپ بەرەمىز دەلىنگەنىمەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن قايتارىلماي كەلەدى.
ەلشىمىز نۇرلان دانەنوۆ تۇسكى اسقا شاقىردى. ءپاريجدىڭ ورتاسىنداعى ءبىر مەيرامحاناعا كەلدىك. نۇرلان دانەنوۆتى بۇرىننان بىلەتىنمىن. كەڭەس وداعى تارار الدىندا تۋنيستە كسرو ەلشىلىگىندە قىزمەت ەتكەن. سونان سوڭ پرەزيدەنت اپپاراتىندا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە, ودان كەيىن قازاقستاننىڭ يسپانياداعى ەلشىسى بولدى. ءبىراز جىلدان بەرى پاريجدەگى ەلشىلىگىمىزدى باسقارۋدا. قازاقستاندا فرانتسيانىڭ بىرنەشە كومپانيالارى جۇمىس ىستەۋدە. مۇناي, ۋران ءوندىرىسى جاعىنا دا فرانتسۋزدار بەلسەنە ارالاسۋدا.
نۇرلانمەن ادەبيەت, مادەنيەت, تاريح جايلى دا سويلەستىك. ول يسپانيادا ەلشى كەزىندە وسى ەلدىڭ بايىرعى استاناسى تولەدو شاھارىندا بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق ۇلكەن كونفەرەنتسياسى ءوتتى. سوعان مەن دە شاقىرىلدىم. سودان نۇرلان باۋىرىمىز مادريدتە ەلشىلىكتە قابىلداپ, قۇرمەت كورسەتتى. كونفەرەنتسيا بىتكەن سوڭ ءبىر ديپلوماتىن قوسىپ, مەنىڭ يسپانيانىڭ اندالۋسيا ايماعىنداعى يسلام جادىگەرلىكتەرى كوبىرەك ساقتالعان سەۆيليا, كوردوۆا, گرەنادا قالالارىن ارالاۋىما مۇمكىندىك جاسادى. مادريدكە ورالعاندا يسپانيانىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق ويىنى – بۇقالار ايقاسىن كورسەتتى. ءسويتىپ, يسپانيادان ەلگە ۇلكەن اسەرمەن ورالىپ, ول جايلى جولجازبا جاريالاعانىم ەسىمدە.
نۇرلانمەن كەزدەسۋدەن سوڭ قۇرمانالى باستاپ ءپاريجدىڭ شىعىس جاعىنداعى, ءبىر كەزدەرى ۇلت جاناشىرى, ءبىرتۋار ازامات مۇستافا شوقاي اتامىز تۇرعان ءۇيدى ىزدەدىك. ول 30-جىلدارى ءپاريجدىڭ لا فونتەن كوشەسىندەگى ءبىر ۇيدە پاتەر جالداپ تۇرىپتى. ول كوشە ونشا ۇزىن ەمەس. مۇستافا اتامىز سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي سوزىلىپ جاتقان الگى كوشەنىڭ ورتا تۇسىنداعى ءۇيدىڭ ورتا قاباتىنداعى پاتەردە كۇن كەشكەن. ءبىزدى سول كوشەدە «مۇستافا شوقاي فرانتسۋز-قازاق دوستىق قوعامىنىڭ» پرەزيدەنتى ياشار دينچ دەگەن اقساقال كۇتىپ تۇر ەكەن. ونىڭ قازاقشاسى جاقسى. سويتسەم, ول 90-جىلدارى ءبىراز ۋاقىت الماتىدا تۇرىپتى. تاكسي جۇرگىزگەن. ورىسشاسى دا بار. قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن دا الىپتى. ول مۇستافا شوقاي تۋرالى ءبىراز اڭگىمە ايتتى. مۇستافا اتامىزدىڭ زايىبى ماريا گورينا ەكەۋى ءبىراز قيىنشىلىقتاردى باستان وتكىزگەندىكتەرىن, ماريا اپايىمىزدىڭ مۇستافاعا ايتپاي مانتى ءپىسىرىپ ساتقانىن دا ەسكە الدى.
لا فونتەن كوشەسى كەزىندە تومەندە جاتقان سەنا وزەنىنە بارىپ تىرەلەتىن بولعان. بىراق ول جەرلەرگە قازىر ۇيلەر سالىنىپ كەتىپتى. مۇستافا شوقاي تۇرعان پاتەردە كۇنى بۇگىندەرى ءبىر اۋقاتتى كىسى تۇراتىن كورىنەدى. ياشار باۋىرىمىز پاتەر يەسىنە بارىپ, ونى سات دەگەن ۇسىنىس جاساپتى. وندا تۇراتىن بوسنيالىقتىڭ ساتاتىن نيەتى جوق. م
