ءبىزدىڭ العا تارتپاق اڭگىمەمىز قۇپياسىنىڭ بەت پەردەسى تالاي اشىلىپ, ءبىراز بەيمالىم سىرلارى ماعلۇم بولعانىمەن «ەسكىنى ەسكە الماي, جاڭا جادىنا تۇسپەيدى» دەگەندەي تاعى ءبىر ورالىپ سوعۋدى ويلانعان ەدى. تاريحىندا نەبىر كەسەپات-قيىندىقتاردى باستان كەشكەن حالقىمىزدىڭ وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى قايعى-قاسىرەتى سولاردىڭ بارىنەن اسىپ تۇسپەسە كەم ەمەستىگىن قالاي ۇمىتا الارسىز. جانتۇرشىگەرلىك ناۋبەت بەتى اۋلاق بولعاندا قاندايلىق دەڭگەيگە تەڭەسەتىندىگىمىز قالاي كوڭىل سىزداتپاس. بۇل بەلگىلى وقيعا بولسا, تومەندە بايانداعالى وتىرعان جايدا ز ۇلىمدىقتىڭ ورداسى اتى-شۋلى كارلاگتىڭ تۇرعىلىقتى ەل باسىنا قارا بۇلت ۇيىرگەن ارەكەتىن كورسەتۋگە تالپىنباقپىز. كىندىك قانى تامعان ءوز جەرىندە وسكەن, ءوز توپىراعىندا جازىقسىزدان جازىقسىز جاپا شەگىپ, كەشەگى الاڭسىز تىرشىلىك قىزىعىنا بولەنگەن ءوڭىر قويىن-قويناۋلارىندا تارتىلعان تىكەنەك سىم قورشاۋىنا قامالعان مىڭداعان قازاقتىڭ 600-گە جۋىعى اتىلعان ەكەن. اراسىندا ساكەن سەيفۋللين, جانايدار سادۋاقاسوۆ جانە ابدوللا اسىلبەكوۆ سىندى اياۋلى ازاماتتاردىڭ ەشكىمگە قياناتى جوق, ەشتەڭەدەن بەيحابار 70-تەگى كارى اكەلەرى سەيفوللا, سادۋاقاس, ءابدىراحمان قارتتاردان باستاپ, قىلشىلداعان جاستاعى ەل جايساڭدارىنىڭ وققا ۇشقان ءتىزىمىن وقىعاندا ارىستاردىڭ اۋىر تاعدىرىنا كۇرسىنەسىڭ.
ءبىزدىڭ العا تارتپاق اڭگىمەمىز قۇپياسىنىڭ بەت پەردەسى تالاي اشىلىپ, ءبىراز بەيمالىم سىرلارى ماعلۇم بولعانىمەن «ەسكىنى ەسكە الماي, جاڭا جادىنا تۇسپەيدى» دەگەندەي تاعى ءبىر ورالىپ سوعۋدى ويلانعان ەدى. تاريحىندا نەبىر كەسەپات-قيىندىقتاردى باستان كەشكەن حالقىمىزدىڭ وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى قايعى-قاسىرەتى سولاردىڭ بارىنەن اسىپ تۇسپەسە كەم ەمەستىگىن قالاي ۇمىتا الارسىز. جانتۇرشىگەرلىك ناۋبەت بەتى اۋلاق بولعاندا قاندايلىق دەڭگەيگە تەڭەسەتىندىگىمىز قالاي كوڭىل سىزداتپاس. بۇل بەلگىلى وقيعا بولسا, تومەندە بايانداعالى وتىرعان جايدا ز ۇلىمدىقتىڭ ورداسى اتى-شۋلى كارلاگتىڭ تۇرعىلىقتى ەل باسىنا قارا بۇلت ۇيىرگەن ارەكەتىن كورسەتۋگە تالپىنباقپىز. كىندىك قانى تامعان ءوز جەرىندە وسكەن, ءوز توپىراعىندا جازىقسىزدان جازىقسىز جاپا شەگىپ, كەشەگى الاڭسىز تىرشىلىك قىزىعىنا بولەنگەن ءوڭىر قويىن-قويناۋلارىندا تارتىلعان تىكەنەك سىم قورشاۋىنا قامالعان مىڭداعان قازاقتىڭ 600-گە جۋىعى اتىلعان ەكەن. اراسىندا ساكەن سەيفۋللين, جانايدار سادۋاقاسوۆ جانە ابدوللا اسىلبەكوۆ سىندى اياۋلى ازاماتتاردىڭ ەشكىمگە قياناتى جوق, ەشتەڭەدەن بەيحابار 70-تەگى كارى اكەلەرى سەيفوللا, سادۋاقاس, ءابدىراحمان قارتتاردان باستاپ, قىلشىلداعان جاستاعى ەل جايساڭدارىنىڭ وققا ۇشقان ءتىزىمىن وقىعاندا ارىستاردىڭ اۋىر تاعدىرىنا كۇرسىنەسىڭ.
الدىمەن كارلاگ دەگەن نە؟ جالپى, رەداكتسياسىن زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ باسقارىپ, «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتى دايىنداعان «كسرو ءىىم ستەپنوي» لاگەرى تاريحىنىڭ وچەركتەرى» اتتى كىتاپتاعى قازاق دالاسىندا كەنەتتەن پايدا بولعان لاگەردىڭ 1930 جىلى قۇرىلىپ, اراداعى ون جىلدا كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ايدالىپ اكەلىنگەن تۇتقىندار سانى 35 مىڭعا جەتۋى, ودان كەيىن 100 مىڭ ادامعا تارتا ۇلعايۋى تۋرالى دەرەككە سۇيەنسەك, ەرتەگىلەردەگى جالماۋىز جەتى باستى ايداھار پاتشالىعى ەلەس بەرمەي تۇرمايدى. بۇل دا اۋزىنان جالىن شاشقان زاڭى بار, ءتارتىبى بولەك, سىرت جاققا باعىنىشسىز, نە ىستەگىسى كەلسە سونى ىستەگەن ورتا بولعان. سول كەزدە بۇگىنى بار, ەرتەڭى بۇلدىر ەركىندىكپەن ءومىر ءسۇرۋشى جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنىڭ ءوزى 400 مىڭنان اسا قويماعاندىعىن ەسكە العان تۇستا ايماقتىڭ ناعىز دالالىق تۇرمەگە اينالعانىن ەلەستەتۋ قيىن ەمەس. ءبىر شەتى بالقاشتان جەزقازعانعا, قاراعاندىدان اقمولاعا دەيىن سوزىلعان ۇلان-عايىر ولكە ايگىلى گۋلاگ قۇرامىنداعى ەڭ ۇلكەن جانە ۇرەي ۇشىرارلىق ەرەكشە لاگەرلەرگە تولى بولدى. ونىڭ العاشقى تۇتقىندارىن دا نەگىزىنەن قازاقتار قۇراعاندىعى ءمالىم .
قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان جانداردى اتۋ جازاسىنا كەسۋ اپاتى 37-38-جىلدارى شەگىنە جەتسە, ال باستاپقى ناۋبەتى دە قانداستارىمىزعا جازىپتى. وسى قايعىلى تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەپ, تالداپ « قاندى 37» اتتى كىتاپ ارناعان جەرگىلىكتى جۋرناليست ەكاتەرينا كۋزنەتسوۆانىڭ جازۋىنشا وبلىس بويىنشا 30-جىلى 30 قازاق اتىلعان. اياق استىنان اجال اۋزىنا تاپ بولۋشىلار تۋرالى كەلتە مالىمەتتەرگە زەر سالساڭىز, اۋىلدىڭ قاراپايىم, ساۋات اشپاعان, كۇندەلىكتى تىرشىلىك قامىن كۇيبەڭ ەتكەن 30-60 جاس شاماسىنداعىلار ءومىرى وشكەنى اڭعارىلادى. الدىندا ەل ءىشىنىڭ الەۋەتتى اۋلەتتەرى تاركىلەۋگە ۇشىراپ, تالاۋعا تۇسۋىمەن شەكتەلمەي, زورلىق-زومبىلىقتىڭ زورايۋى ەندى كەدەي-كەپشىكتەرگە جالعاسقان سياقتى. ۇشتىكتىڭ ۇكىمىمەن اتۋ تىرناعىنا ىلىككەندەردىڭ دەنى مالشىلار بولىپتى. ءبارىن تىزە الماسپىز, ماسەلەن, ق ارقارالى وكرۋگىنەن مۇقامەديا احمەتوۆ, قوڭىراتتان, شەتتەن قۋاتبەك نۇرماعامبەتوۆ, مۇقاش نۇرقانوۆ, ءتاجىباي توقىراۋىنوۆتار, ءسىرا, بارىنان ايىرىلىپ, جەر اۋدارىلعاندار بولۋى كەرەك اقتوبەلىكتەر قاپاش جايىقوۆ, ساپا موسۋەۆ, ابرالىلىقتار مۇحامەدجان تولەباەۆ, شايحى ءتۇسىپوۆ, اقمولالىق ماقسىم جانگەرەەۆ كىنالارى نە ەكەنى بەلگىسىز كۇلدىبادام كۇيىندە وققا بايلانعان. ءوزى دە ون جىل بويى سولتۇستىك ورال قيىرىنداعى تاعى ءبىر تاس قاپاس يۆدەللاگتىڭ قاندى شەڭگەلىنەن كوپ ازاپ شەككەن قايسار قالامگەر مارقۇم جايىق بەكتۇروۆ «تاڭبا» حيكاياتىندا «كەيبىرەۋلەر, اسىرەسە, ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيتىن قاراڭعىلار قايدان كەلىپ, قايدان قويعانىن تۇسىنبەيدى. الەمنىڭ كۇللىسىنە ورتاق جارقىراعان جالعىز كۇننىڭ قاي جاقتان شىعىپ, قاي تۇستان باتاتىنىن بىلمەيدى. مىنە, جاسىندا جەتىم بولىپ, جوقشىلىق كورىپ وسكەن ءابدىراحمان مۇزدىباەۆ جۇدىرىقتاي كۇيكى ادام. تاڭىرقاسا دا, قورىقسا دا ەكى ءسوزىنىڭ بىرىندە «وي, اللا-اي!» دەپ جاعاسىن ۇستاپ وتىرادى» دەپ جازاتىنداي وزبىرلىق الدىمەن وڭ-سولىن تانىماۋشىلاردى اياماپتى.
ءۇمىت كۇتكەن جاڭا وكىمەتتىڭ ءۇش ۇيىقتاسا تۇسكە كىرمەس دۇربەلەڭى جۇرتتى سەسكەندىرىپ, اۋەلدە سەنگىسىز, سودان سوڭ جاعا ۇستاتقان ۇستاپ اكەتتى, اتىپ تاستادى وقيعالارى 1931 جىلى ودان سايىن ءورشىپ, ءىز-ءتۇسسىز عايىپ بولۋشىلار 100-دەن اسىپ تۇسكەن. بۇل جولى دا بارلىعى ازىن-اۋلاق مالىن تىرنەك ەتۋشىلەر, ساياساتقا دا, لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە دە ارالاسى جوق جاندار بولۋىن, ونىڭ ەلەنبەۋىن قايتەرسىز. كوممۋنيستەر پارتياسى ەڭبەككەرلەردىڭ قورعاۋشىسى, سولاردىڭ جوعىن جوقتاۋشى دەپ جار سالىنىپ جاتقان ۋاقىتتا جويىلعانى جويىلىپ, باسقا سوقتىعار ەشكىم قالماعان شىعار, كەشەگى دارىپتەلۋشى تاپقا باس سالىنۋى ەلدىڭ قانى مەن جانى اۋىلدى السىرەتۋدىڭ ادەيى ارەكەتى بولمادى ما ەكەن دەپ قايتىپ ايتا الماسسىز. وسىنداي الاساپىران شاق اشارشىلىققا بارىپ ۇلاسقاندا عانا ءسال-ءپال تىيىلىپتى. «ازىرەيىل باردا, جانىم بار دەمە, اۋەدە بۇلت باردا, مالىم بار دەمە» دەيتىن حالىق ودان دا ءوتىپ, ءال, ەس جيا باستاعاندا لاگەرگە تاعى توپىرلاتىپ, كوزگە تۇسۋشىلەردى ءجون-جوسىقسىز اتۋ 37-جىلى ورالىپ سوعۋى لاگەرلەردەگى قازاقتاردى قايتا قانسىراتادى. بۇلاي دەمەسكە, مىناداي دەرەك بۇلتارتپايدى. كارلاگتا اتىلعان 3026 ادامنىڭ 588-ءى ءبىزدىڭ ءناسىل ەكەنى, ياعني باسقا سان ۇلتتى تاعدىرلاستارىمەن سالىستىرعاندا, قۇرام جاعىنان ازداۋ بولعانمەن, وققا ۇشقانداردىڭ ءاربىر بەسىنشىسى بولۋى بۇل سويقاننىڭ كىمنىڭ باسىنا كوپ تۇسكەنى بەلگىلى بولدى.
الدىمەن ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى, بالا-شاعاسىن, اۋىلىن اسىراۋشى باس كوتەرەرلەرگە قىرعيداي شۇيلىگىپ, قويانداي قىرعان كارلاگشىلار ءىز سۋىتپاي يسلام ءدىنىن قاستەر تۇتۋشىلاردى, ايات وقيتىنداردى, ورازا ۇستايتىنداردى, مولدالىق, تاۋىپتىك قاسيەتتەرىمەن بەلگىلى بولعانداردى, مەككەگە بارىپ قاجى اتانعانداردى, ءتىپتى ەسكى حيسسالاردى ايتاتىنداردى شەتىنەن قويداي قاماپ, توپ-توبىمەن تىكەنەك سىم توزاعىنا ايدادى. ايماققا تانىمال ولكەتانۋشى ءىبىراحىم ءىسلام ۇلىنىڭ زەرتتەۋىنشە جەر-جەردەن 100-دەن استام ءدىني يەلەرى قامالادى. كوبىنىڭ ءومىرى ۇزاققا بارمايدى. قارقارالى, جاڭاارقا جاعىنىڭ سىيلى مولدالارى, الپىستان اسقان ابىز اقساقالدار ءامين بازىلباەۆ, ارىستانبەك ماناباەۆ, ستەپنياك قالاسىنىڭ يمامى قالياكپار ايتقوجين, كوكشەتاۋلىق اتاقتى ناۋان حازىرەتتىڭ ءدىندار كۇيەۋ بالاسى قالياسقار ءىنىسى سابىرحانمەن بىرگە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنى جايلى اقپار بار. كارلاگتىڭ «ماڭگى ساقتالسىن» دەپ تاڭبالانعان پاپكالارىن اشساڭىز, ءدىن جولىن ۇستاۋشىلارعا وسىنداي ۇكىم شىعارىلىپ, قايعىلى قازاعا ۇشىراعانداردىڭ 50-دەن اساتىندىعىن بىلەسىز.
سارىارقانىڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەرىن, كوبىنە وزەن-كول, ورمان-توعاي ماڭىن تاڭداعان كارلاگ جەندەتتەرى تىرىلەرمەن ايقاسىپ قويماي, ەلگە قاسيەتتى, اتاق-ابىرويى ۇمىتىلماعان ادامداردىڭ قونىستارىن تاپتاپ, زيراتتارىن بۇزىپ, قورلاپ باققاندىعىن ايتا كەتپەسكە بولمايدى. مىسال ءۇشىن, سارىسۋ وزەنى بويىنداعى تۇرعىلىقتى جۇرت ءتاۋ ەتىپ جۇرگەن قارا دەگەن بەلگىلى كىسىنىڭ, جيدەباي باتىردىڭ ءۇرىم-بۇتاعى سىزدىقتىڭ قىل ارالاستىرىلا قۇيىلعان كىرپىشتەن قالانعان بەيىتتەرىن مال قامايتىن قوراعا اينالدىرعان. ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قۇلاقتارىنا التىن سىرعا, ءدىني بەرىك سەنىمدەرى ءۇشىن قاتىگەز جۇيەنىڭ قۇربانى بولعانداردىڭ تولىق ءتىزىمىن دولينكا كەنتىندەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەستە ساقتاۋ مۇراجايىنان كورۋگە بولادى.
وسى ارادا ايتا تۇسسەك, ەل ءىشىن زار يلەتكەن دۇربەلەڭ ز ۇلىمدىعى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. كىم بىلەدى, كۇنى بۇرىن ويلاستىرىلدى ما, اۋەلى ورتاشا شارۋالار ماڭدايالدىلارىن, سوسىن ءدىن وكىلدەرىن جاپپاي قۋعىنداپ, اتۋعا بۇيىرىلعانىن اتىپ, ۇلكەن ەكى ناۋقاندى اتقارعان كارلاگشىلار ەندى ءۇشىنشى كەزەكتەگى ىسكە كىرىسەدى. جانىمىز تۇرشىگەتىن 37-جىلدىڭ قىرعىنىن باستايدى. بۇل جولى «حالىق جاۋى» دەگەن زوبالاڭعا قوساقتالعان ەلدىڭ وقىعان ءبىلىمدى, بەلسەندى, قىزمەتى كورنەكتى ازاماتتارىنا اۋىز ارانداي اشىلادى.
مۇراعاتتىق قۇجاتتارعا قاراپ وتىرساڭىز جان س ىزدايدى. ادەيى تاڭداپ الىنىپ, ءومىرى ادەيى قيىلعانداي وڭشەڭ وردا بۇزار وتىزداعى, قىلشىلداعان قىرىقتاعى جانعان وتتاي جىگىت تورەلەرى ءبارى. سولاردىڭ ءبىرى 30 جاسىندا وكرۋگتىك پروكۋرور قىزمەتىنە كوتەرىلگەن اقمولالىق حامزا ءداۋىتوۆتىڭ قايعىلى تاعدىرى وسىدان از-اق ۋاقىت بۇرىن انىقتالدى. بۇعان دەيىن «باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان جەردە اسقازان سىرقاتىنان قايتىس بولدى» دەپ بەرىلگەن انىقتامانىڭ وتىرىك ەكەنى بالاسى ەسەتتىڭ ەلۋ جىل بويى ىزدەنۋى ارقاسىندا عانا بەلگىلى بولدى. ۇشتىكتىڭ ۇكىمىمەن, سونىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جەتەكشىسى پينحاسيكتىڭ قاتىسۋىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلىپتى. سول شاقتاعى ءبىر-بىرىنەن اينىمايتىن, جاتتاندى ايىپتاۋ تاعىلعان. الدە ساكەن سەيفۋلليننىڭ كەلەشەگىنەن ۇلكەن ءۇمىت ەتكەن سىيلاس ءىنىسى رەتىندە جولى ءۇزىلدىرىلدى مە دەگەن دە وي كەلەدى قازىر.
قارقارالى اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى وتارباي تۇرجانوۆتىڭ دا سوڭعى ءومىرى ءدال وسىلاي قيىلىپتى. الماتىدان جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن, قايتىپ ورالىسىمەن جاپون جانە باسقا دا ەلدەر بارلاۋ قىزمەتىنىڭ قوسارلانعان تىڭشىسى-مىس تۇرعىسىندا تۇتقىندالعان ىشكى ساۋدا كوميسسارياتىنىڭ جوسپارلاۋ-قارجى ءبولىمىنىڭ باستىعى جاعىپار سۇلتانبەكوۆپەن بايلانىسى بار دەگەن ايىپ تاعىلىپ, مويىنداماۋىنا قاراماستان الدىندا 7 جىلعا سوتتالىپ, ارتىنان قايتا تۇرتپەكتەلىپ اقىرى وقتان مەرت بولعان.
ال بۇل ۋاقىتتا وبلىستىڭ ءبىر توپ باسشى قىزمەتكەرلەرىنە «قارقارالى ءىسى» قوزعالىپ, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ابدوللا اسىلبەكوۆتەن باستاپ 17 ادام وققا ىلىگەدى. قارقارالى پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ ديرەكتورى ءتاجىباي بۇحارباەۆ, اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قامار مۇقاشباەۆ, جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ ەكونوميسى شايحان مۇستافين, كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ابۇيىربەك نۇربەكوۆ, جەرگىلىكتى گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قاپان تۇرعامباەۆ, اتقارۋ كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى اۋباكىر رىسىمبەكوۆ, مۇعالىم تەمىرباي وسپانوۆتار اۋداننىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارى بولاتىن. ءبىر مەزەتتە وسىنشا ارقا سۇيەرلەرىنەن ايىرىلعان قارقارالى قاۋساپ قالعانداي بولعاندىعىن ايتادى.
اپىر-اي دەسەڭىزشى, كارلاگقا قامالىپ, اتىلۋشىلار اراسىندا اكەلى-بالالىلار, ءبىر شاڭىراقتان شىققان اعايىندىلار دا از بولماپتى. ەگىندىبۇلاقتىق ماشراپوۆتاردىڭ سۇتتەي ۇيىعان ۇياسى كەنەتتەن جاي تۇسكەندەي بۇزىلۋى سونىڭ ءبىر مىسالى. الپىستى القىمداعان قارتاڭ كولحوزشى ماشراپ احمەتوۆتىڭ اياق استىنان نە بۇلدىرگەنى وسى كۇنگە دەيىن بەيمالىم, دالادان ۇستالىپ كەتە بارادى. جارتى جىل وتپەي جاتىپ قۋ اۋدانىندا سەلولىق كەڭەستىڭ حاتشىسى بولىپ ىستەيتىن ۇلكەن ۇلى نىعمەتوللا تۇتقىندالادى. اكەسى مەن اعاسى اتىلىپ كەتكەنىن قاريپوللا اقساقال بەرتىندە عانا ءبىلدى. تۋعان باۋىرلار شولدىباەۆتار تاعدىرى دا ءدال وسىنداي. الدىمەن 75 جاستاعى يسا قارت, از ۋاقىتتان سوڭ 70-تەگى ءىنىسى قوسپاباي, وعان ىلەسە 40-تاعى كەنجەلەرى سمايىل حابار-وشارسىز كەتەدى. ۇشەۋىنەن عايىپتان عايىپ امان قالعان جالعىز ۇرپاق زاكىشتىڭ بالاسى حاكىمنىڭ قولىندا ساقتالعان «ۇشتىكتىڭ ۇكىمىن» وقىساڭىز جوقتى شىنداي قىلعان قارالاۋعا قايران قالاسىز. الدى سەكسەنگە تاقاعان قاريالار كونتررەۆوليۋتسياشىل ۇيىمدار مۇشەلەرى بولىپ شىعا كەلىپتى.
مىنە, كارلاگ دەلىنسە جان تۇرشىكتىرگەن, بايتاق دالادا شيرەك عاسىر بويى ويىنا كەلگەن ويرانىن سالعان, بەيبىت قانشا كارى-جاستى جازىقسىزدان مەرت ەتكەن, ايەل, بالا-شاعانى جەتىم-جەسىر قالدىرىپ, حالىقتى اداسقان قازداي قاڭعىتقان قاتىگەزدىكتىڭ كەيبىر قىرى مەن سىرى وسىنداي. زەرتتەي بەرسە ءالى دە تالاي شىندىقتىڭ شىعارى تالاسسىز. ءبىز جازعان ءبىر ەلەسى وسى.
ايقىن نەسىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى.
