– اۋلەتىمىزدە اكەم عانا. ول كىسىنى برونمەن قالدىردى. ويتكەنى «جاڭا تۇرمىس» كولحوزىندا باسقارما توراعاسى بولدى. شارۋاعا مىعىم-تۇعىن. سوعىسقا تاماق, كيىم-كەشەك جىبەرىپ تۇرۋ كەرەك. وعان قوسا ەگىن ەگىپ, مال ءوسىرۋ دەگەن بار. ول كىسىنىڭ قالاي اۋىلدا قالعانىن ءبىز كەيىن بىلدىك. سوعىستىڭ الدىندا اۋىلدا 4-5 شاعىن اعاش قويما بولعان-دى. قويما دەۋگە دە كەلمەيدى. سونىڭ بىرەۋى ورتەنىپ, اكەمىزدىڭ كوزىنە كۇيگەن بيداي ءتۇسىپ, ءبىر كوزىنەن ايىرىلدى. بىراق سول كوزىنىڭ كورمەيتىنىن ءبىز سوعىس ۋاقىتىندا ءبىر-اق بىلدىك. جالپى, ءوزى ومىردە ماعان اناۋ كەرەك, مىناۋ كەرەك دەپ ۇمتىلعان ادام ەمەس. كەدەي بولىپ تۋدى, كەدەي بولىپ ءوتتى, – دەيدى ساۋلەش اجەي اكەسى جايىندا.
قاباش قوزىباي ۇلى 30-جىلدارداعى ۇجىمداستىرۋ شارالارىنا اتسالىستى. سول جىلدارى قاباش قاريانىڭ تالاي زامانداسى قۋعىنعا ۇشىراپ, جازىقسىز جازىم بولىپ كەتىپ جاتتى. قاريا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ناقاق كەتكەن زامانداستارىن ايتىپ, «اتتەگەن-اي! قورىققانىمنان سولاردىڭ سۋرەتتەرىنە دەيىن جويىپ جىبەردىم. ەڭ بولماسا, بالا-شاعاسىنا بەرۋگە جارامادىم-اۋ», دەپ وتىرادى ەكەن.
– اكەمىزدىڭ ىشىندەگى كۇيىكتى بالا بولساق تا سەزدىك, ءبىر ادامداي قيىنشىلىق كوردى. اۋىلدىڭ بار اۋىرتپالىعىن كوتەرۋ ءبىر باسقا. ول اسكەرگە كەتكەن اعايىننىڭ بالا-شاعاسىن ءبىر جەردە ءجۇرسىن, قارا سۋ ىشسە دە كورىپ وتىرايىن دەپ جيناپ الدى. ءبىزدىڭ ءۇيدى 30-عا جۋىق بالا پانالادى. اكەمىز ءبىز ويانعانشا تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ كەتىپ قالادى, كۇندىز كورمەيتىنبىز. ۇيگە وتە كەش كەلەدى. ارىپ-اشىپ كەلەدى دە, پەشتىڭ ارتىندا ءبىر گازەت وقىعان بولادى. شالا ساۋاتتى ەدى. ءتورتىنشى كلاستا ەمتيحاندى مەنىمەن بىرگە تاپسىردى.
...سوعىستىڭ قىزىپ تۇرعان شاعى. اكەم بالالار ۇيىنەن اربامەن ءبىر-ەكى رەت بالا الىپ كەلدى. ءبىرىنشى كەلگەندە ءتورت-بەس بالانى اركىم ءبولىپ الدى. ەكىنشى رەت بەس بالا اكەلىپ, تورتەۋىن كەشكە دەيىن وتكىزىپ, ءبىر قىزدى الاتىن ادام بولماي, كەشكە قولىنان جەتەكتەپ ۇيگە ەرتىپ اكەلدى. شەشەمىزگە «اقسۇلۋ, ساعان تاعى ءبىر بالا اكەلدىم. مىنانى قاراشى, قانداي ادەمى قىزىڭ بار» دەدى. شەشەمىز مارقۇم اكەمىزدىڭ بەتىنە كەلىپ كورگەن جوق قوي. ءبىز بالا بولىپ ەكەۋىنىڭ ۇرىسقانىن, جانجالداسقانىن كورمەدىك. شەشەم «مۇنى قالاي اسىرايمىز؟ ۇيدە جاتاتىن ورىن جوق قوي!» دەپ ايتپايدى عوي. «جاقسى, جاقسى! وزىمە تارتقان قىز ەكەن» دەپ قولىنان جەتەكتەپ الىپ بارىپ بەتىن جۋىپ, تاماعىن بەردى. بايقۇس قىز سول تاماق ءىشىپ وتىرعان جەرىندە ۇيىقتاپ كەتتى. اش!..
مايدانعا ۇشاق ساتىپ العان
سوعىس جىلدارى قاباش اقساقال ۇشاق ساتىپ الىپ, ونى مايدانعا جونەلتۋ ماقساتىمەن ەلدەن قارجى جينايدى. وسىلايشا ء«بارى دە مايدان ءۇشىن!» دەگەن ايگىلى ۇران تاستالعان قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ونسىز دا اشقۇرساق اۋىل قولداعى بار مال-مۇلكىن ساتىپ, تيىن-تەبەنىنە دەيىن قاباشقا تاپسىرادى.
– ەندى سوعىس ۋاقىتىندا قايدان جارىپ وتىرامىز. ول كەزدە 190 مىڭ سوم ءبىر قاپتان ارتىق اقشا ەكەن. اكەم وسىنشاما كولەمدە قارجى جينادى. كورشى اۋىلدىڭ سول كەزدەگى باسقارما توراعاسى ۆەرەششەنكو دەگەن كىسى 180 مىڭ سوم جيناپتى. ەكەۋى قوسىلىپ ءۇش ۇشاق ساتىپ الدى. چكالوۆقا ايلاپ-جىلداپ جول ءجۇرىپ بارىپ كەلدى. ۇيدەگى باردى جيناپ بەرگەن سوڭ, جاعداي بەلگىلى عوي. ۇستىمىزدەگى ءتاۋىر كيىمگە دەيىن ساتىپ جىبەردى. ماناشتىڭ قولىنداعى ساعاتىن, استىنداعى بەلسەبەتىن الىپ, ۇيدە نە بار, سونىڭ ءبارىن سالدى. شەشەم بايدىڭ قىزى ەدى. اكەم شەشەمىزدىڭ توركىنىنەن كەلگەن التىن-كۇمىستەرىن قالدىرماي ءبارىن بانككە اپارىپ بەردى, قانشا مال ساتتى.
اكەم, اللاعا شۇكىر, ۇرپاقتارىنىڭ ەسىندە. ول تۋرالى كىتاپ جازىپ جاتىر. وسىندا ونىڭ اتىنداعى كوشە بار. ءبىر-ەكى جەرگە ەسكەرتكىش قويىلدى. ال اناۋ ۆەرەششەنكونىڭ سول كەزدە 9 بالاسى بولاتىن. ۇشاققا قارجى جيناپ جاتقاندا ايەلى ەگىز تۋىپ, 11 بالا بولدى. تەتيا ماشا جۇمىس ىستەمەيدى. «تى چتو رەحنۋلسيا؟! مىنالار اشتان ولەدى عوي!» دەپتى. نە دەگەن پاتريوت! سوناۋ ۋكراينادان كەلگەن حوحول قازاقستاندا ءجۇرىپ بارىن بەردى. سول كىسىنى دە ءبىر ەسكە الىپ قويسا, جاستارعا ۇلگى-ونەگە بولار ەدى, – دەپ تەرەڭ ءبىر كۇرسىندى ساۋلەش اجەي.
مامىلەگەر
سۇراپىل سوعىس جىلدارى بۇل اۋىلعا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن پولياكتار مەن چەشەندەر قونىستانا باستايدى. قاباش قوزىباي ۇلى جۇرگىزگەن ديپلوماتيالىق شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ولار شاعىن اۋىلداعى جەرگىلىكتى حالىقپەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتتى. بۇل دا كوڭىلى سەرگەك, زەردەسى مىقتى كەيۋانانىڭ جادىندا ۇمىتىلماستاي بولىپ جاتتالىپ قالعان.
– ءوزىمىز جارىماي وتىرعاندا, ەكى پولياك وتباسىن اكەلدى, ءۇش بالامەن. ءبىرتالاي چەشەندى الىپ كەلدى. پولياكتار تىنىش بولدى, زيان قىلعان جوق. چەشەندەر ءبىراز مازاڭ بولدى. بەلدەرىندە ءبىر-ءبىر پىشاق, قانجار جۇرەدى. ءبارى قىلشىلداعان جاپ-جاس جىگىتتەر. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ اشىعا باستاعان كەزدە اۋىلدىڭ بۇزاۋ, تاۋىقتارىن جەي باستادى. سودان اكەم «بۇلاي بولا بەرسە, وڭبايدى. مەن بۇلاردىڭ سەنىمىنە كىرۋىم كەرەك» دەپ ولارمەن ارالاسا باستادى. مۇرتىن باستىرعان, تاپىشكە تىكتىرگەن بولىپ, انانى-مىنانى سىلتاۋ قىلىپ, اقىسىنا بيداي بەرەمىن دەپ بارادى. اۋىلدا حامزا دەگەن كارى پوشتاشى شال بولدى. بىردە «قارا قاعاز تاسۋدان جالىقتىم. قۇداي مەنى المادى عوي» دەپ جىلادى. اكەم چەشەندەر تۇراتىن ۇيگە كىرگەندە, پوشتاشى حامزا اڭدىپ سىرتتا جۇرەدى ەكەن. اكەم شىققان سوڭ «قاباش, قورىقپايسىڭ با؟ قولىنداعى ۇستاراسىمەن تاماعىڭنان ورىپ جىبەرسە قايتەسىڭ؟ مەن مانادان وسى جەردە ءجۇرمىن, سەنى كۇتىپ», دەيدى ەكەن. سوندا اكەم حامزا شالعا «ەندى مەن ولارعا سەنبەي, ولار ماعان سەنبەي, وسىلاي جۇرە بەرسەك, قىرىلامىز عوي. سەنىمىنە كىرۋ كەرەك. مىناۋ اۋىلعا ءسىڭىسىپ, ارالاسىپ كەتسىن بۇلار» دەپ توقتاۋ ايتادى ەكەن. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر قولايسىز جاعداي بولدى. بىراق كەيىن سول دۇرىس بولدى. چەشەننىڭ ءبىر شالى ماساق تەرىپ جۇرگەندە اياعى تايىپ, سۋعا كەتىپ ءولدى. الگى شالدى جەرلەيىن دەسە, ۇلى قايدا, قالاي قوياتىنىن بىلمەيدى. سودان اكەم «قايدا قويعانى نەسى؟! سەن دە, ءبىز دە – مۇسىلمانبىز. وسى قازاقتىڭ زيراتىنا قوي. ەشقايدان ورىن ىزدەمە. بولەك جاتپاڭدار. سەندەر وسى اۋىلدانسىڭدار!» دەيدى. ءسويتىپ مۇسىلمانشا ارۋلاپ, جەرلەپ قويعىزىپتى. وسى وقيعادان كەيىن «بۇلار دا مۇسىلمان ەكەن. بىزگە بوتەن ەمەس ەكەن عوي» دەپ چەشەندەردىڭ دە بەتى بەرى قاراي باستاپتى.
ساۋلەش اجەي اڭگىمەسىن كىلت ءۇزىپ, قابىرعادا ءىلۋلى تۇرعان اكەسىنىڭ پورترەتىنە قاراپ, ءۇنسىز قالدى.
قوستاناي وبلىسى
