قاي بالا بولماسىن قارشادايىنان ءبىر نارسەگە قىزىعىپ, تالابىن تاۋداي سەزىنىپ تالپىناتىنى ءسوزسىز. اساۋداي ارمانىن باس ءبىلدىرىپ, ەر-توقىم ساپ ەرتتەپ مىنگىسى كەلەدى. قۇلدىراڭداپ ءجۇرىپ قۇلشىنادى. قۇلايدى. قايتىپ تۇرادى. سۇرىنەدى. اپتىعىپ العا ۇمتىلادى. جىگەرىن جانىپ تاعى دا بۇلقىنا تۇسەدى. دانىشپان ديدرونىڭ قاعيداسىنا سۇيەنسەك: «قىزىعۋشىلىق – اسا نازىك ءھام قاھارمان يدەيانىڭ قاينار كوزى».
قاي بالا بولماسىن قارشادايىنان ءبىر نارسەگە قىزىعىپ, تالابىن تاۋداي سەزىنىپ تالپىناتىنى ءسوزسىز. اساۋداي ارمانىن باس ءبىلدىرىپ, ەر-توقىم ساپ ەرتتەپ مىنگىسى كەلەدى. قۇلدىراڭداپ ءجۇرىپ قۇلشىنادى. قۇلايدى. قايتىپ تۇرادى. سۇرىنەدى. اپتىعىپ العا ۇمتىلادى. جىگەرىن جانىپ تاعى دا بۇلقىنا تۇسەدى. دانىشپان ديدرونىڭ قاعيداسىنا سۇيەنسەك: «قىزىعۋشىلىق – اسا نازىك ءھام قاھارمان يدەيانىڭ قاينار كوزى».
مەن بىلەتىن تىلەۋبەردى بالا كەزىنەن بالشىق ەزىپ, ساز يلەپ, سان ءتۇرلى بەينەنى مۇسىندەۋگە قۇشتار بولدى. اكە-شەشەسى اق تاياق ۇستاپ اقتىلى قوي ايداعان شوپان. اراگىدىك قوي جايىپ, قوزى باعىپ جۇرگەن كەزىندە جەر سىزىپ ءجۇرىپ تالاي مارتە وتارىنان ايىرىلعان, ءوز وتارى مەن وزگەنىڭ وتارى قوسىلىپ كەتىپ, قانشا رەت قارا تاياقتىڭ ءىزى ارقاسىن وستى. اكەسى شىبىقپەن شىقپىرتىپ تا كوردى. بىراق ءبارىبىر, «سول باياعى-باياعى, بايقوجانىڭ تاياعى» دەگەندەي, ويى ءبىر جاقتا, قويى ءبىر جاقتا. مەلدەشقۇدىقتىڭ اينالاسىنداعى بالشىقتان قاي ءمۇسىندى قالاي جاسايمىن دەۋمەن-اق باسى قاتتى.
ايگىلى قىلقالام شەبەرى ءابىلحان قاستەەۆتىڭ: «مەن سۋرەت سالۋدى تاۋدىڭ بۇلاعىنان, كولدىڭ قۇراعىنان, انامنىڭ كيىزىنەن, قوشقاردىڭ مۇيىزىنەن ۇيرەندىم», دەگەن تانىمدى ءسوزى تاسقا باسقانداي ارتىندا قالدى. ال, تىلەۋبەردى شە؟ سىردىڭ ساعاسىندا, قامىستىڭ اراسىندا جۇرگەندە, ءوزى ءوسىپ-ونگەن وتىرار ءوڭىرىنىڭ كەستەلى كەلبەتى تارتىپ تۇردى-اۋ؟! ونىڭ ۇستازى – وڭتۇستىكتىڭ تابيعاتى.
بالالىق شاعىنىڭ ءبىر وقيعاسىن ايتا كەتەيىن. سىردىڭ سۋىنا شومىلىپ جۇرگەن بالالار: «ءاي, سارى بالا, وزەننىڭ ارعى بەتىندەگى جاعالاۋعا بىرەۋلەر كەرەمەت سۋرەت سالىپ كەتىپتى؟!» دەپ الدايدى. سۋرەت دەسە الدىنداعى اسىن جەرگە قوياتىن تىلەۋبەردى بالاقاي سونى كورىپ كەلەم دەپ, سىردىڭ يىرىمىنە كەتىپ قالا جازداعان. ءبىر قايىقشىلار تور لاقتىرىپ قۇتقارىپ قالعان. كورەر جارىعى بار ەكەن, الدا-جالدا اعىپ كەتكەندە ورداباسىداعى قاجىمۇقان اتاسىنىڭ بۇلشىق ەتى بىلەۋ-بىلەۋ تۇلعاسىن كىم ءمۇسىندەر ەدى؟ سوندا تىلەۋبەردى 20 جاستاعى جىگىت ەدى عوي. تاسپىدەي ءتىزىپ قايتەيىن, التى الاشتىڭ اۋزىندا جۇرگەن تۇلعالارىمىز ابىلاي حان, تولە بي, ءال-فارابي, قازىبەك بي, ايتەكە بي, مۇڭلىق-زارلىق, كەرەي مەن جانىبەك, قاراساي باتىر, ماحامبەت, يساتاي, كەيكى باتىر, كۇلاش بايسەيىتوۆا, احمەت جۇبانوۆ, تولەگەن تاجىباەۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, ىبىراي التىنسارين, دىنمۇحامەد قوناەۆ, الاتاۋ الىبى ءسۇيىنباي, جامبىل اتا, باۋىرجان مومىش ۇلى, مانشۇك مامەتوۆا, شوقان ءۋاليحانوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, ءانۋار مولدابەكوۆ, اسەت بەيسەۋوۆ, ءشامشى قالداياقوۆتىڭ مۇسىندەرىن كىم قاشار ەدى؟
كۇندەردىڭ كۇنىندە قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆكە مۇڭىن شاقتى.
– جاس شاعىمدا ماسكەۋدىڭ كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنا نەمەسە لەنينگرادتاعى سۋرەتشىلەر اكادەمياسىنا بارا المادىم, – دەگەندە, وزاعاڭ:
– سەنىڭ سول جاققا بارىپ, وقۋعا تۇسپەگەنىڭ جاقسى بولعان. ەسەسىنە, سەن اۋىلدىڭ اكادەمياسىن ءبىتىردىڭ. سەنەن اۋىلدىڭ ءيسى اڭقىپ تۇر! – دەپ باعا بەرگەن. ۇلكەن باعا. ءادىل باعا.
اسا دارىندى اقىن اعاسى قادىر مىرزا ءالىنىڭ ونەرىن باعالاعان ءپىكىرى دە وزگەشە. «تىلەۋبەردىنىڭ قولتاڭباسىنان ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن, بەدەرىنەن بەت-بەينەسىن كورەمىن», دەدى ول.
ءبىرتۋار كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆپەن كوپ ارالاستى. سىرلاستى. مۇڭداستى. ءشامشى اعاسى «ەكەۋمىز سامورودوكپىز!» دەيدى ەكەن. قوناققا بارعاندا: «قاجىمۇقاننىڭ اۆتورى!» دەپ تورگە شىعارادى. قۇرداسىنداي كوردى. نە ءۇشىن؟ ونەر ءۇشىن. ەلگەزەكتىگى ءۇشىن. قاراپايىمدىلىعى ءۇشىن قادىرلەگەن.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, رەسپۋبليكا سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, ءمۇسىن ونەرىنىڭ حاس شەبەرى تىلەۋبەردى بيناشتىڭ شىعارماشىلىعى مەن قوعامدىق قىزمەتى تۋرالى قىسقاشا مالىمەت بەرە كەتكەن ءجون.
كەڭەس وداعى كەزىندە, 1977 جىلى قازاق حالقىنىڭ داڭقتى بالۋانى, كۇش اتاسى قاجىمۇقاننىڭ ەسكەرتكىشىن سومدادى. بۇل ەڭبەگى ءۇشىن «قاجىمۇقان ەسكەرتكىشىنىڭ تۇڭعىش اۆتورى» اتاندى. ەلىمىزدىڭ اسا كورنەكتى ساياسي قايراتكەرى د.قوناەۆ جانە كوپتەگەن مادەنيەت, ونەر شەبەرلەرى «قارشاد اي بالا» جاساعان قاجىمۇقاننىڭ ەسكەرتكىشىن وتە جوعارى باعالادى. بۇل جونىندە وداقتىق «يزۆەستيا» گازەتىندە ارنايى ماقالا جاريالانىپ, «ۆرەميا» تەلەباعدارلاماسىنان كورسەتىلدى.
ول, سونداي-اق, قاجىمۇقاننىڭ تۇڭعىش مۇراجايىنىڭ اشىلۋىنا دا سەبەپشى بولىپ, وسى مۇراجايدىڭ قالىپتاسۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
ايگىلى ۇلت جاناشىرى, كورنەكتى قايراتكەر وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن قازاقستاندا تۇڭعىش رەت «ميراس» قولونەر شەبەرحاناسىن اشۋعا بەلسەنە قاتىستى. ونىڭ جاساعان كوپتەگەن مۇسىندەرى وسى شەبەرحانانىڭ تورىنەن ورىن الدى. بۇل جونىندە اقش-تىڭ اتاقتى بي-بي-سي تەلەكومپانياسى ارنايى اقپارات بەردى.
1992 جىلى قوعام قايراتكەرى, ۇلت مادەنيەتىنىڭ ۇلكەن قولداۋشىسى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ كەڭەس بەرۋىمەن اتاقتى ابىلاي حاننىڭ تۇڭعىش ءمۇسىنىن قاشادى.
بۇدان ءبىراز كەيىن پارلامەنت سەناتىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, كورنەكتى عالىم ءادىل احمەتوۆتىڭ قولداۋىمەن الماتى قالاسىنا ابىلاي حاننىڭ تۇڭعىش ءمۇسىنى ورناتىلدى. بۇل جايىندا ادەكەڭ ول بىلاي دەپ تولعانعانى بار ەدى.
مەن تاريحقا شەگىنىس جاساپ ءبىر اڭگىمە ايتايىن. قازاق مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولاتىنمىن. وسى وقۋ ورنىنا قازاقتىڭ بەلگىلى ءبىر تۇلعاسىنىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى يدەيا پايدا بولدى دا, ۋنيۆەرسيتەتكە ابىلاي حان اتىن بەرسەك دۇرىس بولار دەپ شەشتىك. ابىلاي حان دا كەزىندە شەتەلدەرمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار جۇرگىزگەن قازاقتىڭ كورنەكتى حاندارىنىڭ ءبىرى. «سول تۇلعانىڭ اتىن بەرسەك قالاي بولادى؟» دەپ مينيسترگە ۇسىنىس جاسادىم. ول قولداۋ تاپتى. ابىلاي حاننىڭ اتى قازاق مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنە بەرىلدى.
ەندى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الدىندا ابىلاي حاننىڭ ءمۇسىنى تۇرسا دەگەن وي تۋدى. سودان, وسىنى ىسكە اسىرۋعا بەل بايلاپ, ءمۇسىنشى ىزدەي باستادىم. سول كەزدە تىلەۋبەردى بيناشقا كەزدەستىم. قاراپ وتىرسام, ءبىراز ءىس تىندىرىپ قويعان, ءتاجىريبە جيناقتاعان. جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن, قازاقتىڭ پالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ ءمۇسىنىن كەڭەستىك زاماندا تۇڭعىش جاساعان ءمۇسىنشى ەكەن. وسىلايشا, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۇستا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الدىندا قازاقستانداعى تۇڭعىش ابىلاي حان ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. ابىلاي حاننىڭ ءمۇسىنىن مۇنىڭ الدىندا ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا ءمۇشەلەرى, اتاپ ايتساق, ابىلاي حاننىڭ ۇرپاعى – شوتا ءۋاليحان, كوك بايراعىمىزدىڭ اۆتورى – شاكەن نيازبەكوۆ, بەلگىلى ساۋلەتشى توقتار ەراليەۆتەر كەلىپ كورىپ, ءۇلكەن ريزاشىلىقپەن ءبىراۋىزدان قابىلداعان بولاتىن.
عالىم سوزىنە قوسىپ-الارىمىز جوق, بىراق تىلەۋبەردى تۋرالى ايتار اڭگىمە ءالى دە جەتەرلىك. الەمگە ايگىلى ءمۇسىنشى ميكەلاندجەلونىڭ: «جاساعان ءمۇسىنىڭدى قىردىڭ باسىنان تومەن قاراي دومالاتىپ كور, قاي جەرى ارتىق – سونىڭ ءبارى سىنىپ, ۇشىپ كەتەدى. قالعانى – شەدەۆر», دەگەن ءسوزى بار.
ءوزىمىز كۇندە كورىپ جۇرگەن الماتىداعى اباي ەسكەرتكىشىنىڭ دۇنيەگە كەلۋ تاريحى دا وسىنداي تانىمدى ءھام تاعىلىمدى جايتتارعا تولى. ءتىپتى, كەزىندە سوتسياليستىك كوزقاراسپەن: «اباي ەسكەرتكىشى لەنيننىڭ ەسكەرتكىشىنەن جوعارى تۇرۋى, ءتيىس ەمەس» دەگەن دە اڭگىمەلەر ايتىلعان. ونى ايتاسىز, ابايدىڭ ەسكەرتكىشى, اۋەلىدە, ەكىنشى الماتى تەمىر جول بەكەتىنىڭ الدىنا ورناتىلاتىن بولىپ شەشىلىپ تە قويعان-دى. كىم ءبىلسىن, سول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ يدەولوگيا سالاسىنا جەتەكشىلىك جاساپ جۇرگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, بەلگىلى عالىم, مادەنيەتىمىز بەن ادەبيەتىمىزدىڭ جاناشىرى, ونەر قامقورشىسى, ومىردەن قاراپايىم دا ءىرى قازاق بولىپ وتكەن نۇرتاس وڭداسىنوۆ سوناۋ قوستاناي جەرىنەن 17 جاستاعى قازاقتىڭ جەل مەن كۇنگە توتىققان قارا بالاسىن الماتىعا الدىرماعاندا, سول شەشىم كۇشىندە قالعان دا بولار ما ەدى... جۇدىرىقتاي عانا سول قارا بالا الماتىداعى ايگىلى اباي ەسكەرتكىشىنىڭ بولاشاق اۆتورى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى, ءمۇسىنشى, پروفەسسور حاكىمجان ناۋرىزباەۆ بولاتىن. قازاقتىڭ تۇڭعىش ءمۇسىنشىسى قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, اقىن, «الماتى اقشامى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى انۋاربەك اۋەلبەككە بەرگەن ءوزىنىڭ سوڭعى سۇحباتىندا مۇحتار اۋەزوۆپەن ەكەۋارا وربىگەن اڭگىمەنى تىلگە تيەك ەتىپتى. اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ الاكولەڭكە ءبىر بولمەسىندە جاساعان اباي ەسكەرتكىشى تۋرالى ول: «ءبىر كۇنى جاساعان جۇمىسىمدى سىرتقا شىعاردىق. مۇحاڭ كورىپ, قاتتى كەيىدى. «مەن سەنى ادام دەپ جۇرسەم!.. وسىنداي دا بولا ما ەكەن, مۇندا اباي جوق», دەپ جەر-جەبىرىمە جەتتى. ايتپاعان ءسوزى قالمادى, قاتتى ۇرىستى. ول كىسى ءوزى رەنجىسە دە بار كوڭىلىمەن قۇلازيتىن, قۋانسا دا, بالا سياقتى شىن كوڭىلىمەن اقتارىلاتىن. مەن ءبىر جۇما جىلاپ جاتتىم.
ەندى نە ىستەيمىن؟ ويلانۋعا تۋرا كەلدى. شىنىمدى ايتسام, قاتتى اشۋلاندىم دا جاساعان ەسكەرتكىشىمدى اياماي بالتالاپ بىت-شىتىن شىعاردىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ءبىتىردىم ەسكەرتكىشت
