قازاقتىڭ جاڭا ءداۋىرى

مەملەكەت, قوعام, پرەزيدەنتتىك باس­قا­رۋ جۇيەسى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تۋ­را­لى ءسوز قوزعاعاندا – پرەزيدەنت, ونىڭ قىز­مەتىنىڭ قانشالىقتى ناتيجەلىلىگى تۋ­رالى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە پرە­زيدەنتتىڭ قىزمەتى حالىقتىڭ كوز ال­دىن­دا, سوندىقتان دا ول قوعامدىق پىكىر­دىڭ ۇزدىكسىز نازارىندا, ءتىلدىڭ ۇشىندا. ء“بىز تاۋەلسىز مەملەكەت بولدىق” دەپ الەمگە جار سالعان العاشقى ساتتەن باستاپ, ودان كەيىن بۇكىلحالىقتىق دەموكراتيالىق سايلاۋ جولىمەن مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن تاڭدادىق. بۇل – حالىقتىڭ تاڭداۋى. بۇكىل حالىق بو­لىپ سايلاعان پرەزيدەنتتىڭ رەسمي قۇ­زى­رى قۋاتتى. ول جۇيە ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى دە. ارينە, قانداي دا مەم­لە­كەت­تىك ينستيتۋت وزدىگىنەن جۇمىس ىستەي ال­ماي­دى. ونىڭ جۇمىسىن كورسەتەتىن دە, دالەل­دەيتىن دە ناقتى ادام, تۇلعا, سول ادام­نىڭ ءىس-ارەكەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى, ءبىلىم­دىلىگى مەن بىلىكتىلىگى, ادىلدىگى مەن قاي­رات­كەرلىگى. كەلەر جىلى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزگە 20 جىل تولادى. پرەزي­دەنت وسىنى ويلاپ, وعان كوبىرەك ءمان بەرىپ جۇرگەنى بەلگىلى. تەك تاريحي مەزگىلگە عانا بايلانىستى ەمەس, ءبىز قازىرگى كەزدە مەملەكەتىمىزدىڭ, مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورىنداردىڭ, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋ قۇبىلىسىن جان-جاقتى ساراپقا سالىپ, ونىڭ جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىك­تەرىن, جىبەرگەن قاتەلىكتەرىمىزدى, ولاردىڭ سەبەپتەرىن انىقتاپ, سىني باعا بەرۋدى ەسكەرگەنىمىز ابزال. ول ءبىزدىڭ دامۋىمىز ءۇشىن, مەملەكەتىمىزدى كۇشەيتۋ ءۇشىن, بولاشاعىمىز ءۇشىن قاجەت. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تاريحىمىزداعى ەڭ ءىرى, ەڭ باستاپقى العىشارتتى وقيعا – تاۋەلسىزدىگىمىزگە بايلانىستى زەرتتەۋلەر, ماقالالار جاريالانىپ, وقۋ ورىندا­رىن­دا, عىلىمي-ساراپتامالىق ۇجىمداردا عى­لى­مي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار, ء“دوڭ­گەلەك ۇستەلدەر” وتكىزىلۋى ابدەن ورىندى. وسى باعىتتا ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزعا سايكەس دەموكراتيالىق, زايىرلى جانە الەۋ­مەتتىك مەملەكەت قۇرۋدىڭ كۇردەلى جول­دارىن ساراپتاۋ ساياسي-قوعامدىق كۇش­تەردىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىنان تىس قالماسى دا بەلگىلى. بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى, ۇلتىمىزدىڭ جاڭا زامانداعى قايتا ورلەپ, وركەندەۋى, رۋحاني, ەكونوميكالىق ەركىندىگى­مىز, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقپەن, الەمنىڭ دامىعان ەل, مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەمىز تەڭ جاعدايدا قارىم-قاتىناس جاساۋ مۇمكىن­دىگىمىزدىڭ بارلىعىنىڭ دا باستاۋى – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدە. تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز. سون­دىق­تان دا ءاربىر قازاق وسىنى ءتۇسىنىپ, قا­دىرلەي, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي الا­تىنداي سانادا بولۋىمىز قاجەت. تاۋەلسىز, دەربەس مەملەكەت قۇرۋ كەزەڭىنىڭ ءوزى قازىر تاريحتىڭ ۇلەسىنە كوشىپ بارادى. جيىرما جىلدا ومىرگە جاڭا ۇرپاق كەلىپ, جاڭا بۋىن قالىپتاسىپ قالدى. تاۋەلسىزدىك قار­ساڭىندا دۇنيەگە كەلگەن بۋىن ەسەيىپ, ءومىر­گە ارالاسا باستادى. ولار بۇگىنگى ءومىردى ء“دال وسىلاي ىلعي وزدىگىنەن بولىپ تۇرعان ەكەن, تۇرادى ەكەن” دەپ قابىلداۋى دا مۇمكىن. تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ ءىسى مەن پرەزي­دەنت قىزمەتى قاتار جۇرەتىن ەگىز ۇعىم. ءبىز­دىڭ مەملەكەت قۇرۋ ىسىندە كوڭىلگە قونىم­دى, رۋحاني سانامىزدى قۋاتتاندىراتىن شارالارىمىز بارشىلىق. ول تۋرالى بەل­گىلى دارەجەدە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. مەملەكەتتىگىمىزدىڭ تاريحىندا بابا­لارىمىز عاسىرلار بويى اڭساپ, ارمانداپ, قول جەتكىزە الماي شەرمەندە كەتكەنى انىق. مەملەكەتتىك دارەجەگە ءبىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاق قول جەتكىزۋ باقىتىنا يە بولدىق. ونداعان, جۇزدەگەن جىلداردا بۇرىن-سوڭ­دى بولماعان عاجايىپ وزگەرىس, قۇبىلىستار بىرنەشە جىلدار ارالىعىندا جاسالىپ, ەل يگىلىگىنە اينالدى. قىسقا مەرزىمدە ەلىمىز بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن جايلاعان داع­دا­رىس­تان شىقتى. ۇلتتىق تەڭگەمىز اينا­لىس­قا كىردى, جاڭا ەكونوميكالىق قاتىناستار قالىپتاستى. وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيا كەلىپ, وزىق داۋىرگە ءتان ەڭبەك ماماندارى وسە باستادى. الەۋمەتتىك تۇرمىس جاقسار­دى. ءوزىنىڭ ساۋلەتىمەن كىمدى بولسا دا تاڭ­عالدىراتىن جاڭا استانا سالىندى. مەك­تەپتەر, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ نىسان­دارىن, ماتەريالدىق بازاسىن كۇشەيتۋ مىقتاپ قولعا الىندى. دەنساۋلىق سالا­سى­نىڭ جاڭا جۇيەسى قالىپتاسىپ كەلەدى. دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ وزىق جابدىقتار اۋرۋ­حا­نالارعا ورناتىلىپ, قاۋىپتى كەسەلدەردى ەمدەۋ قولعا الىندى. ونەر ورلەدى. قازاق­تى الەم تانىدى. بىزبەن باسقا ەلدەر سا­ناساتىن بولدى. مەملەكەتتىگىمىز تۇراق­تان­دى. مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق جاع­دايى جاقسارىپ, سەنىم ارتىپ, بەدەلى ءوسىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريا ەتكەن العاشقى ساتتەن باستاپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى بارلىق جەتىستىكتەرىمىز بەن كورگەن جاقسىلىعىمىز, دەربەس مەملەكەتى­مىز­دىڭ قۋاتتانۋى مەن اباتتانۋى ەڭ ال­دى­مەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن, ەڭبەگى­مەن, باسشىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. پرەزيدەنتتىڭ قازاق حالقى الدىنداعى, مەملەكەت الدىنداعى اتقارعان قىزمەتى زور, ەڭبەگى ەرەن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاھاننىڭ جاڭا كەزەڭىندە, قازاق ەلىنىڭ جاڭا ءداۋىرىن, ۇلت رۋحىنىڭ قايتا وركەندەپ, وركەنيەتكە ۇم­تىلۋىن ۇيىمداستىرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدىك باسەكە دارەجەسىندەگى دامۋ ۇدەرى­سىنە باتىل ارالاسىپ, قيىن دا كۇردەلى, اۋىر دا ابىرويلى جولىن باستادى. بۇل – قازاق حالقىنىڭ ۇلەسىنە تيگەن تاعدىر مەن تاريحتىڭ سىيى. حالىقتىڭ, ۇرپاقتىڭ مۇمكىندىگى. تالاي عاسىر وزىمىزدەن زور كەل­گەن ساياسات پەن ساياسي جۇيە تۇسىندا جوي­ىل­عان رۋحاني ەركىندىگىمىزدىڭ ورنىن تول­تىرىپ, وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىندا ءومىر ءسۇرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن يگى شارالار جۇزەگە اسىپ جاتىر. مىناۋ, بولجاۋى قيىن الاساپىران دۇنيەدە كەزدەيسوق تول­قىن­نىڭ جالىندا كەتپەي, بىرلىگى بەرىك, ۇستانىمى مىقتى ەل ەكەنىمىزدى كورسەتەتىن قيمىل, ءىس-ارەكەت جاساۋ كەرەكتىگىنە بار­لىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار جۇمىلۋدا. بارلىق جاقسىلىق پەن ءوسۋ, وركەندەۋ كورىنىستەرى حالىقتىڭ كوز الدىندا. وسىنداي مۇمكىندىكتى پايدالانا الما­عان وكىنىشتەرىمىز دە جوق ەمەس. سول كەم­شىلىكتىڭ ەڭ باستىسى دا, ەڭ قاۋىپتىسى دە – قوعامدا وتانشىلدىق سانا تاربيەلەۋدەگى كەمشىلىكتەرىمىز. اۋەل باستان تاۋەلسىز­دى­گى­مىزگە ءماز بولىپ, سول تۇستا ومىرگە ارالا­سا­تىن بۋىنعا تاۋەلسىزدىك تالاپتارىن, ولار­دىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن جەتكىزۋ ماقساتىندا بىرقاتار رۋحاني مادەني ءتار­بيەلىك, ونەگەلىك شارالار جۇرگىزۋگە تال­پىنساق تا, سانانى بىردەن تۇرمىس بيلەپ كەتتى. ەركىن ەكونوميكانى جەلەۋ ەتىپ, دۇنيەقورلىققا, وزىمشىلدىككە مەي­لىن­شە جول بەرىلدى. اسىرەسە, قولدارى بۇرىن­عى مەم­لەكەت مەنشىگىنە جەتكەندەر مەملەكەت مۇددەسىنەن اۋلاقتاپ, باسقانىڭ ەسەبىنەن ءوز جاعدايىن كۇيتتەۋدى كاسىپكە اينال­دىر­دى. باي بولۋ – جالعىز ماقسات بولىپ, ادام­گەرشىلىك, تازالىق, ادال­دىق ەكىنشى كەزەككە ىسى­رىل­دى. بىزدەگى ۇلكەن قاتەلىكتىڭ باسى – “رىنوك وسى ەكەن” دەپ بيلىگى جەتكەن ارسىز ادامدار شىمىرىكپەستەن حالىق قارجىسىنا سالىنعان نەگىزگى قور, وندىرگىش كۇشتەر, جىلجىمايتىن م ۇلىك تاعى باسقا دۇنيەنى قارماپ, ءوزارا بولىسكە سالدى. ولاردىڭ ور­تاق مۇددەسى – بايۋ بولدى. اقشا ءۇشىن ءبىر بىرىمەن اۋىز جالاستى, ءبىر-ءبىرىن اتتى, شاپتى, ساتتى. كەيبىرەۋلەر كە­رە­مەت, ءاپ-ساتتە, ءبىر تۇيمە, ءبىر شەگە وندىرمەستەن, ءشى­رى­گەن باي بوپ جاتتى. سولارعا جەم بولعان كەيبىرەۋلەر توز-توز بولىپ, قاڭعىپ تا كەتتى. جانە وسىنى وكىنىشكە وراي, تىكەلەي قولىندا بيلىگى بار ادامدار جانە سول بيلىك وكىل­دەرىنە جاقىن, سىبايلاس ادام­دار جاسادى. مۇنداي پرين­تسيپپەن توپتاسقان ادام­دار تىكەلەي جەمقورلىقتى تۋعىزىپ, ورىستەتتى. بۇل يدەو­لو­گيا, اقشاعا قۇنىعۋ – ءاسى­رەسە, انا ءبىر جىلداردا مەي­لىنشە ءورىس الدى. سول كەزدە اقشالىنى سىيلاپ, اقشاسىز ادامداردى كوزگە ىلمەگەن, ءسو­زى­نە قۇلاق اسپاعان پرەمەر ەندى شەت ەلدەن ءبىزدىڭ ەلگە رۋحاني قۇندىلىقتاردى, پات­ريو­تيزمدى ۋاعىزداعىسى كەلەدى. مەملەكەت بۇگىنگى كۇنى وسىدان زارداپ شەگىپ وتىر. ەلباسى وسى جىلدارى تالاي ازامات­تار­دى بيلىك باسىنا كوتەردى. نەگىزىنەن ولار­دىڭ كوپشىلىگى ءوز مىندەتتەرىن بىلىكتىلىكپەن اتقارا الدى. الايدا, ولارعا ءوز ۇلتىنىڭ, ەلىنىڭ, مەملەكەتتىڭ الدىنداعى جاۋاپكەر­شى­لىك پەن جاناشىرلىق سەزىمى, ساناسى, تۇيسىگى جەتپەي جاتتى. ماسەلەن, قازاق شەنەۋنىكتەرى ءۇشىن ەلباسىنىڭ: “قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن” دەگەن سوزىنەن كەيىن, نەندەي “توقپاق” قاجەت؟! اسىرەسە, بيلىكتەگى ادامداردىڭ بويىندا وتانشىلدىق, پاتريوتتىق سانا جوقتىڭ قاسى دەيتىنىمىز وسىدان. پرەزيدەنت سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جاريالادى. ارنايى مەم­لە­كەتتىك اگەنتتىك تە قۇرىلدى. پارتيا تارا­پى­نان دا قوعامدىق باعا بەرىلىپ جاتىر. ناتيجە دە جوق ەمەس, بىراق جەتكىلىكسىز. وكى­نىشكە وراي, قۇقىق ورگاندارى جەم­قور­لىققا قارسى ساۋاتتى, تاربيەلىك, الدىن الا پروفيلاكتيكالىق جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ورنىنا, قوعامدا ۇرەي ورناتىپ, “پوكا­زاتەلنىي” ۇستاۋ ۇيىمداستىرىپ, ءارتۇرلى ۆەدومستۆو ءبىرىنىڭ قىزمەتكەرىن ءبىرى ۇستاپ, سىبايلاستىق پەن جەمقورلىقتى ودان ءارى ءوربىتتى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى حالىق­تىڭ, ءاربىر ادامنىڭ قۇقىعىن, ەڭبەگىن قور­عاۋدىڭ ورنىنا ەلدى جاپپاي قورقى­تىپ, وزىنە تاۋەلدى ەتۋگە ارەكەتتەنەدى. ەلباسى ءوز جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا رەفورما جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ايتتى. تەك جازالاۋ جولىمەن جەمقورلىق پەن سىبايلاستىق سياقتى ىندەتتەن قۇتىلۋ مۇمكىن ەمەس. سانانى وزگەرتەتىن مەم­لە­كەت­تىك جۇيە, مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزىلۋى كەرەك. قوعام تازا بولۋى ءۇشىن ادام تازا بولۋى كەرەك. بايلاردىڭ قاتارى كوبەيىپ, تۇرمىس جاقسى بولعانىنا ۇمتىلۋ دۇرىس. تازا, ادال ەڭبەگىمەن, ءوز بىلىمىمەن بايلىق قۇرعىسى كەلگەن ادامعا مەملەكەت تاراپى­نان قۇقىقتىق كەڭىستىك جاسالىپ, ادامنىڭ قابىلەتىنە مۇمكىندىك بەرىلۋ ارقىلى قۋاتتانىپ جاتسا قۇبا-قۇپ. بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزگە بوگەت بولىپ كەلە جاتقان مەشەۋلىكتەر مەن زيان­كەستىكتەر. وسى سياقتى جاعدايلار ەلدىڭ كوڭىل-كۇيىنە, ادامداردىڭ سەنىم-نانىمىنا, مىنەز-قۇلقىنا دا اسەر ەتەتىنى تۇسىنىكتى. ەلدىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىنىڭ حال-احۋالى, قوعامدىق ساياسي ومىرگە ارا­لا­سۋى, رۋحاني, مادەني دۇنيەتانىمى, ۇلت­ارا­لىق كوزقاراسى سياقتى تولىپ جاتقان سەزىمتال پروبلەمالاردىڭ ءبىر مەملەكەت ايا­سىندا كەلىسىم نەگىزىندە قاناعاتتانار­لىق جاعدايدا ساقتالۋى دا, ارينە, باس­شى­لىقتىڭ, تىكەلەي ەڭ الدىمەن پرەزيدەنت­تىڭ قايراتكەرلىك ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. *  *  * 2010 جىلدىڭ 12 ناۋرىز كۇنى مەم­لە­كەت پرەزيدەنتىنىڭ شاقىرۋىمەن اتقارۋشى بيلىك قۇرىلىمدارى باسشىلارىنىڭ جي­نا­لىسى ءوتتى. وعان پرەزيدەنت اكىمشى­لىگىنىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, وبلىس اكىمدەرى قاتىناستى. بۇل شارا – ادەتتەگى جۇمىس تارتىبىمەن وتكى­زىلىپ جاتاتىن جانە وتكىزىلۋگە ءتيىستى دە, قالىپتاسقان كەزەكتەگى كەزدەسۋلەردىڭ ءبىرى ەدى. وندا قارالعان كۇن ءتارتىبى دە ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى جاڭا جوبالار مەن ءىس-قيمىل ارەكەتتەردىڭ بارىسى, كەيبىر مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ زامان تالابىنا ساي وزگەرۋى, سوعان سايكەس لاۋا­زىمدى, باسشى قىزمەتكەرلەردىڭ جاڭادان تاعايىندالۋى, اۋىس-ءتۇيىسى دەگەندەي, مەم­لەكەت تىرشىلىگىنىڭ اياسىنداعى ۇيرەنشىكتى قۇبىلىستار. ايتكەنمەن دە مۇنداي جي­نالىستى پرەزيدەنت وتكىزسە, وعان حا­لىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى دا ەرەكشە. قوعام اركەز ەلباسىنىڭ سوزىنەن جاقسىلىق نىشانىن ىزدەپ, كۇتىپ وتىراتىنى قالىپ­تاسقان جاعداي. جينالىستان باق حابار تاراتىپ, ونداعى اڭگىمە اۋانى دەر كەزىندە قالىڭ جۇرتشىلىققا جەتكىزىلدى. وسى جولعى ەلباسى ءسوزىن دە ەل, جۇرت ءجاي عانا “جاقسى بوپتى” دەپ قايىرىپ قويعان جوق. ريزاشىلىعىن ايتىپ, سوعان بايلانىستى ءوز پىكىرلەرىن دە ورتاعا سالىپ, ازاماتتىق ءۇن قوسۋدا. اڭگىمە – ەلباسى ساياساتىنىڭ بايىپتىلىعىندا. قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا جاريا ەتىلگەن پرەزي­دەنت جولداۋىنداعى ساياسي ۇستانىم, با­عىت, باعداردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىنىڭ ايقىندالا تۇسۋىندە. پرەزيدەنت شاعىن جانە ورتا كاسىپكەر­لىكتىڭ تۇراقتانىپ, تىنىسىن كەڭەيتۋ, ونى بىردەن ءبىر الەۋمەتتىك باعدارلاما دارە­جە­سىنە جەتكىزىپ, ۇكىمەت, اكىمشىلىكتەر تارا­پى­نان ناقتى قولداۋعا يە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جاڭا تاپسىرمالار بەردى. ول تاپسىر­ما­لار بۇرىن دا بەرىلگەن, الايدا سونى ورىنداۋ ماسەلەسى ەسكەرىلمەي جاتقانى دا اقيقات. مىنە, اتقارۋشى بيلىك وسى تۇرعى­دان ءوز قىزمەتتەرىن دە, وزدەرىنىڭ كوز­قا­راس­تارىن دا تۇبەگەيلى وزگەرتۋى كەرەك. رەسمي مالىمەتتەرگە قاراساق, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن ەكى ميلليونعا جۋىق ادام شۇعىلدانىپ, ولار 300 مىڭعا جۋىق كاسىپ­ورىنداردا ەڭبەك ەتەدى ەكەن. الايدا, شى­عا­رىلعان ونىمگە قاراساق – وتاندىق ءونىم­دەر حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ 20 پايى­زىنا دا جەتپەيدى. شاعىن, ورتا كاسىپكەرلىك دەپ جۇرگەنىمىزدىڭ دەنى – ياعني 70 پايىزدان استامى ساۋدا-ساتتىق, ساتىپ الىپ, ۇستەمە باعامەن تاۋار ساتاتىن ءىرىلى-ۋاقتى فيرمالار, مىقتاعاندا رەستوراندار, اسحانا, كافەلەر, جۇك تاسۋشىلار, شاش­تا­راز, ءسان سالوندارى, ءارتۇرلى قىزمەت كور­سەتۋشىلەر عانا. ارينە, بۇلار دا حالىققا وتە قاجەت, بۇل سالالاردا كاسىپكەرلىكتىڭ بو­لۋى قۇپتارلىق-اق جانە ونى دا مەي­لىن­شە ورىستەتە بەرۋىمىز قاجەت. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى مۇقيات ورىن­دالسا, ۇكىمەت, اكىمدەر ءونىم وندىرە­تىن باعىتتاردا, اتاپ ايتقاندا – كۇن­دە­لىك­تى تۇتىناتىن ونەركاسىپتىك تاۋارلار شى­عارۋ, تاماق وڭدەۋ, ءوندىرۋ كاسىپ­ورىن­دارىنىڭ ۇلەس سالماعىن ارتتىرۋدا شۇعىل شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتى. شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى ەڭ الدىمەن تابىس كوزى عانا ەمەس, ەڭبەك كوزى, جۇمىس ورنى دەپ قاراعان ءجون بولار ەدى. ويتكەنى, ولار شىن مانىندە اركىمنىڭ تىربانىپ, ەڭبەك ەتۋىنەن, اركىم ءوزى بەلگىلى ءبىر ءتىر­شىلىكپەن اينالىسۋىنان باستالادى. ولار – وليگارحتار, الپاۋىتتار ەمەس. ءبىزدىڭ ەلدەگى ەسىمى بەلگىلى مەنشىك يەلەرى, الپاۋىت بايلاردىڭ ەشقايسىسى دا ەشقاشان شا­عىن نەمەسە ورتا كاسىپكەرلىكپەن شۇعىل­دا­نىپ كورگەن جوق. وكىنىشكە وراي, ال­پاۋىت بايلار ءوز ەرەجەلەرىمەن ءومىر سۇرەدى. ولار بۇقارالىق, الەۋمەتتىك شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ (كاسىپكەرلىكتىڭ) تۇرمىس احۋالىن بىلمەيدى دە. ءىرى كاسىپورىن جۇ­مىس­تارىن جۇرگىزىپ, ەل ەكونوميكاسىن قۋات­تاندىرىپ, سالىعىن ادالدىقپەن ءتو­لەپ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىنا كومەك­تەسىپ جۇرگەن ءىرى اقشالى ادامدار, ارينە, زاڭ اياسىندا بولا بەرسىن, ءتىپتى كوبەيگەنى دا جاقسى. بىراق, ولار ەل اراسىندا سون­شالىقتى كوپ ەمەس, مىقتاسا ءجۇز, ءتىپتى مىڭ ادام بولسىن. جالپى, اۋقاتتى, تۇر­مىسى جوعارى ادامدار ءتىپتى حالىقتىڭ 20-30 پايىزىنا جەتكەن كۇننىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىش ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىمىز­دىڭ ساپاسىن كوتەرىپ, الدىڭعى قاتارلى 50 ەلدىڭ لەگىنە قوسا المايدى. سوندىقتان ماتەريالدىق جوعارعى ەشەلوندا جۇرگەن ادامدارعا قاراپ, تۇرمىس الەۋەتىنىڭ شى­نايى جۇرەك سوعىسىن تاني المايمىز. پارلامەنت, ۇكىمەت, اكىمدەر, سوت, قۇقىق ورىن­دارى بۇقارا حالىق, كوپشىلىك جاعى­نا شىنداپ بەت بۇرۋعا مىندەتتى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان تۋىنداي­تىن مىندەتتەردى تومەندەگىدەي توپتاس­تى­رۋ­ع­ا بولار ەدى. بىرىنشىدەن, شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەرلىكتىڭ جاڭا تولقىن, جاڭا دۇمپۋىنە قوزعاۋ سالاتىن زاڭدىق, قۇقىقتىق نەگىز, كەڭىستىك جاساۋىمىز كەرەك. ەكىنشىدەن, كاسىپكەرلىكتى ىنتالاندىرا­تىن ۇيىمداستىرۋ شارالارى, قاجەت بول­عان جاعدايدا بيلىك تاراپىنان ناقتى ادام­داردى وقىتىپ, ولاردى ناقتى ۇجىم­دارعا ۇيىمداستىرىپ, ماتەريالدىق, جاب­دىقتىق, نەسيەلىك كومەك كورسەتىپ, كاسىپ­ورىن اشىپ, ءونىم شىعارۋىن باقىلاپ, ولار­دىڭ ونىمدەرىن تۇتىنۋشىلارعا جەت­كىزۋ جولدارىن يگەرۋگە كومەكتەسۋ قاجەت. سوندا, بيلىكتەگىلەردىڭ دە, كاسىپكەرلىككە كەلەتىن ادامداردىڭ دا كوزقاراستارى ءوز­گە­رەدى. ورتاق مۇددە پايدا بولادى. ورتاق مۇددەدەن وتاندىق, مەملەكەتتىك سەزىم تۋىن­دايدى, بارلىق كەزەڭدە اشىقتىق بو­لىپ, سىبايلاستىق, جەمقورلىققا ءمۇم­كىن­دىك تارىلادى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى دە زاڭ­دىق, قۇقىقتىق نەگىزدە, كەلىسىم شارت­تارمەن جاسالۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, كاسىپكەرلىككە مەملەكەتتىك بيۋروكراتيانىڭ امىرشىلدىگىن, قوقان-لوققىسىن, زاڭسىز باسا-كوكتەپ بۇيرىق جۇرگىزۋىن تۇبەگەيلى توقتاتۋ كەرەك. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءوز ۆەدوم­ستۆو­لىق مۇددەسىنەن باس تارتىپ, حالىق­تىڭ, مەملەكەتتىڭ قامىن ويلاپ, مۇددەسىن قورعاۋعا كوشۋگە مىندەتتى. ولار ەلدىڭ تۇر­مىسىن, كوڭىل-كۇيىن, قۇقىعىن, ەكونو­مي­كاسىن, ياعني شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قۇقى­عىن قورعاۋى كەرەك. وسى ورايدا پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتقان 2014 جىلعا دەيىن كاسىپكەرلىكتىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قاجەت قۇجاتتاردىڭ 60 پايىزعا قىسقارتىلۋىن تاقاۋ جىلداردا-اق, الداعى ءبىر-ەكى جىلدا دا جۇزەگە اسى­رۋ­عا تىرىسۋ قاجەت. ۇكىمەتتىڭ كاسىپ­كەر­لىك­تى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا جاساعان جول كار­تاسى ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىك احۋالىن جا­ڭارتىپ, جاقسى ءداستۇردى تۇراقتان­دى­رىپ, وتكەن جىلدارداعى تەرىس ناتيجە­لەر­دەن ارىلىپ, تازارۋدى كوزدەۋى ءتيىس. شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى ناعىز بۇ­قا­رالىق, حالىقتىڭ كوپشىلىگىنىڭ ەڭبەك ور­نى­نا, تۇرمىس مۇمكىندىگىنە اينالدىرا الساق – ماقسات تا ورىندالادى, ءومىر ساپا­سى دا, ەلدىڭ ەڭسەسى دە بىرنەشە ساتىعا كوتەرىلەرى حاق. تورتىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كاسىپكەرلىككە ايرىقشا ءمان بەرىلۋى ءتيىس. ءۇش جىل قاتارىنان “اۋىل جىل­دارىن” دا جاريالاپ, مەملەكەت تارا­پىنان جىل سايىن 50-60 ميلليارد تەڭ­گە­دەن قارجى ءبولىنىپ وتىردى. اۋىلدى جەر­لەردە “اۋىز سۋ” باعدارلاماسىنا دا قارجى ءبولىندى. سونىڭ قانشاسى اۋىلعا جەتىپ, قانشاسىنىڭ يگىلىگىن ەل كوردى؟ سونىمەن بىرگە “ۋربانيزاتسيا پروتسەستەرى وزدىگىنەن اۋىل قاجەتتىگىن تومەندەتەدى”, “بولاشاعى جوق 700 اۋىلدى كوشىرەمىز”, “بىزگە قوي ءوسىرۋدىڭ, مال ءوسىرۋدىڭ قاجەتى جوق, ساتىپ الۋ الدەقايدا ءتيىمدى” دەگەن سياق­تى سولاقاي ناۋقانشىلدىقتى دا باستان كەشىردىك. سوڭعى حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا حالقىمىزدىڭ 48 پايىزى, ياعني 7,5 ميلليونعا جۋىق ادام اۋىلدى جەردە تۇرادى. اۋىلدى جەردە ءۇيى بار, مالى بار ادامداردى ء“وزىن-ءوزى اسى­رايدى” دەپ جۇمىسسىزدار سانىنا قوسپاي­تى­نىمىز دۇرىس پا؟ اۋىلداعى ادام­دار­دىڭ نەگىزگى قۇرامى 2-3 فەرمەر نەمەسە شا­رۋا قوجالىعىنىڭ ەگىنىن سۋعارىپ, مالىن با­عىپ, ماۋسىمدىق جۇمىسىن اتقا­رىپ, كۇنەل­تەدى. اۋىلدان شىققان كوپ­تە­گەن ادامدار ۇلكەن قالالارعا كەلىپ, قۇ­رى­لىسقا, كوشە تازالاۋ جۇمىستارىنا ۋاقىت­شا ورنالاسىپ, اقشا تابادى. قالادا ولار­د­ىڭ ەشقانداي قۇقى جوق, پاتەر نەمەسە جاتاقحانا جالداپ تۇرادى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كاسى­پ­كەر­لىك ۇجىمدارىن ۇيىمداستىرۋعا جوعارى­دا­عىداي كومەك كورسەتۋدى اتقارۋشى بيلىك قولعا السا عانا – ەل تىرشىلىگى وڭالادى. اۋىل­دى جەرلەردەگى ادامدار كاسىپكەرلىككە جۇمىلادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول جينالىستا جەر-جەردە كوزبوياۋشىلىقتىڭ ەتەك الىپ بارا جاتقانىن ىمىراسىز سىنعا الىپ, بيلىك وكىلدەرىنە قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى. كوزبوياۋشىلىقتى, ۇيالماستان, ەشنار­سە­دەن يمەنبەستەن, ءمىز باقپاي وتىرىك ايتا سا­لۋدى “ساياساتكەرلىك”, نەمەسە “باتىرلىق”, “تاپقىرلىق” دەپ تۇسىنەتىن ادامدار بيلىكتىڭ بەدەلىن اياق استى ەتەتىندەرىن تۇسىنبەيتىندەرىنە تاڭعالماسقا شارا جوق. قازىر مىنا الەمدە ەشكىم دە قول قۋسىرىپ, قازاقتار كەرەمەت بولىپ كەتسىن دەپ قاراپ وتىرعان جوق. كەرىسىنشە – الاپات باسەكەلەستىك شيرىعىپ كەلەدى. جەمقورلىقتىڭ ءبىر تامىرى دا وسى كوز­بوياۋشىلىق, جالعان اقپارات بەرۋشىلىكتە جاتىر. بۇل اۋرۋ جەمقورلىقپەن, سىباي­لاستىقپەن تىكەلەي بايلانىستى. اۋىل جۇرتىنىڭ 60-70 پايىزى ماۋسىمدى جۇمىسپەن كۇنەلتەدى. العان زەينەتاقىسىن ءدارى-دارمەككە, تۇرعىن ءۇيىنىڭ جىلۋ, سۋ, ەلەكتر قۋاتى اقى­لارىن تولەۋگە جەتكىزە الماي جۇرگەن الەۋمەتتىك توپتار سانى كەمىمەي تۇرعاندا, ارينە, جەتىستىكتەرىمىزدى ايشىقتاپ, كەم­شى­لىكتەرىمىزدى ازايتۋ جولىن ىزدەۋگە ءمىن­دەتتىمىز. بىزدەن وزىق, وركەنيەتتى ەلدەر, مەملەكەتتەر قاتارىنا جەتكىمىز كەلەتىنىن, جەتە الاتىن مۇمكىندىگىمىز بار ەكەنىن ايتۋ ورىندى. ايتكەنمەن دە, ءوزىمىزدى ءوزىمىز, ءبىر-ءبىرىمىزدى, ەلباسىن, بۇكىل ەلدى الداۋ, كوزبوياۋ دەگەندى قويىپ, شىنايى كادىمگى لايىقتى ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنەتىن كەز جەتتى. ەلباسىنىڭ وسى ماسەلەگە بايلانىستى سەرگەك وي, قاتاڭ تالابى حالىقتىڭ كوڭى­لى­نەن شىقتى. ەل ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. بيلىكتەگىلەر, قۇقىق ورگاندارى, قوعامدىق ۇيىمدار پرەزيدەنتتىڭ ەسكەرتۋىنەن ءتيىستى قورىتىندى شىعارۋعا مىندەتتى. وسىلايشا, باسقارۋ مازمۇنىن وزگەر­تىپ, ەلمەن, حالىقپەن اشىق جۇمىس ىستەۋ­دىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلىپ, ساياسي ءما­دە­نيەتتى يگەرۋگە ۇمتىل­عا­نى­مىز ءجون. ءسوز جوق, باسقارۋ اپپارات­تا­رىن­دا, مەملەكەت­تىك قىزمەتكەر­لەردىڭ بويىندا كۇردەلى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋعا دايىندىق, وعان دەگەن قۇل­شىنىس, رۋحاني باتىلدىق, ساياسي ەرىك كۇشى مىندەتتى ءتۇر­دە بولۋى كەرەك. بۇل تالاپتار شىنايىلىققا, ادالدىققا, ەل, مەملەكەت ال­دىن­­داعى زور جاۋاپ­كەر­شى­لىك­كە نەگىزدەلسە, كوپشىلىكتىڭ قول­داۋىنا يە بولارى دا ءسوزسىز. پرەزيدەنتتىڭ تالاپ ەتىپ وتىرعانى دا, ءوز قىزمەتى, مىنەزى, بولمىسىمەن كورسەتىپ جۇرگەن ۇلگىسى دە, ونەگەسى دە وسى. پرەزيدەنت جولداۋدا اي­تىلعان مىندەت­تەردى مەر­زى­مىندە ورىنداۋعا ەكپىن بەرىپ, كۇش سالۋعا, مەملەكەت الەۋە­تىن, حالىق تۇر­مى­سىن جاڭا سا­پاعا كوتەرەتىن يننوۆا­تسيا­لىق جوبالاردىڭ ومىرگە قوسىلۋىنا ەڭبەك ەتىپ, جۇ­مىلۋعا شاقىردى. ەلدىڭ تۇر­مىسى جاقسارىپ, قۇقىق ساق­تالىپ, مەملەكەتىمىز ساۋات­تى­لىقپەن نىعايىپ جاتسا – مەملەكەت باسشىسى ءۇشىن بۇدان ارتىق قانداي سىي, قۇرمەت بولۋى مۇمكىن. پرەزيدەنت تاعىلىمى دا, تالابى دا وسى. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ سول جولعى اڭگىمەسى مەن تالابى جالپى بيلىك ينستيتۋتىنىڭ بەدەلىن كوتەرىپ, پرەزيدەنتكە ەلدىڭ سەنىمىن ارت­تىردى. ارينە, ەلباسى ءۇشىن قالىڭ ەلدىڭ سەتىنەۋسىز سەنىمىنەن جوعارى قۇندىلىق جوق ەكەنى دە بەلگىلى. تاۋەلسىز مەملەكەتتىگىمىزدىڭ وتكەن جىل­دارداعى ءوسۋ جولىنا تالداۋ جاساۋ قا­جەتتىگى ەڭ الدىمەن بولاشاق, دامۋ ماق­سا­تىمەن تىعىز بايلانىستى. جوعارىدا ايتىلعان جايلاردان باسقا دا تولىپ جاتقان سان-سالالى ءومىرىمىزدىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەيى دە مەملەكەت بەينەسىندە قا­لىپتاسىپ, ءوسىپ, جەتىلىپ, تۇراقتانۋ, دامۋ پروتسەستەرىن ساراپتاپ, تالداپ, وعان ءادىل باعاسىن بەرۋ ارقىلى بولاشاعىمىزدىڭ جوباسىن جاساي الامىز. ارينە, مەملەكەت قۇرۋ ءىسى تەك جەڭىستەر مەن جەتىستىكتەردەن تۇرمايتىنى دا انىق. ۇتىس تا بار, ۇتىلىس تا بار. بۇل دا تابيعيلىق. جاڭا زامان, جاڭا تاريحتاعى مەملەكەتتىگىمىزدىڭ كەل­بە­تى, مازمۇنى, ساپاسى بۇرىن-سوڭدى تاري­حى­مىزدا بولماعان وقيعالارمەن تولىعىپ, كەسكىندەلىپ كەلەدى. بۇگىنگى مەملەكەتىمىزدىڭ گەوساياسي كەڭىستىكتەگى ورنى مەن اتقارار قىزمەتى دە باسقاشا. قازىر دۇنيەجۇزىلىك, جاھاندىق پروتسەستەر كۇن سايىن مۇلدە كۇت­پەگەن جاڭا تالاپتار قويادى. سونىڭ ءۇر­دى­سىنە, ەكپىنىنە ىلەسە العان ۇلت, مەم­لە­كەتتەر قاتاڭ باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الادى. پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىز تو­لىققاندى مەملەكەت بولىپ قالىپتاستىق. ىزگىلىكتى, زايىرلى ەل رەتىندە, وزىق وركەنيەتكە قابىلەتتى مەملەكەت, ۇلت بولىپ, حالىق­ارالىق, الەم دارەجەسىندە تانىل­دىق, قابىلداندىق. ەڭسەمىز كوتەرىڭكى ەل ەكەنىمىزدى سەزىنىپ, الەم ەلدەرىنىڭ الدىندا دا كورسەتە الدىق. بۇل – پرەزيدەنت قايراتكەرلىگىنىڭ, مەملەكەت باسشىسى رەتىندە تاجىريبەلى ساياساتكەرلىگىنىڭ ەڭبەگى. سول وراسان ەلدىك ەڭبەكتىڭ جەمىسى, ناتيجەسى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ازامات رەتىندە دە, باسشى لاۋازىمدى قىزمەتكەر رەتىندە دە مول دايىندىقپەن كەلدى. بۇرىنعى كەڭەس ودا­عى­نىڭ ورتالىق بيلىگى جىبەرگەن قاتەلىكتە­رىن ءجىتى قاداعالاپ, مۇقيات ساراپتاپ, ولار­دىڭ ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا قايتالان­باۋىنا دەر كەزىندە بىلىكتى شارا قولدانىپ, كوپ جاعدايدىڭ الدىن الىپ ءجۇردى. ولاي بولۋىنا ەلباسىنىڭ وتكەن ادامي ءومىر جولى, جاستايىنان قوعامنىڭ ەڭ كۇردەلى كۇرەتامىرىنا باتىل ارالاسىپ, قانداي دا سىننان قورىقپاي, تايسالماي, وت كوسەپ, سۋ كەشۋدەن تايىنباي, قيىندىقتاردان جالتاقتاماي, جەلدىڭ وتىنەن بۇقپاي ەڭبەك ەتۋى سەبەپ بولدى. شىمىر, شىنشىل, اشىق ورتادا شىڭدالدى. ادىلدىك ءۇشىن ەڭ قيىن كەزەڭدەردە ايقاسا ءبىلدى. *  *  * ...1979 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتىنىڭ ونەركاسىپ سالاسى بويىنشا حات­شى­سى بولىپ, وسىعان دەيىن قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا جۇمىسشى-مەتاللۋرگتەن باستاپ سول وبلىستىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسىنا دەيىن قىزمەت اتقارعان 39 جاسار نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ بەكىتىلۋى سول كەز­دەگى رەسپۋبليكادا, ءتىپتى وداق كولەمىندە دە ەلەۋلى وقيعا بولدى. ولاي بولاتىنى – ءبى­رىنشىدەن, وعان دەيىن ونەركاسىپ سالا­سىن­داعى حاتشىلار ادەتتە ماسكەۋدەن, ورتا­لىق­تان جىبەرىلەتىن ورىس ۇلتىنىڭ وكىل­دە­رى ەدى. ەكىنشىدەن, ونەركاسىپ سياقتى ەڭ ءىرى سالانى جۇرگىزەتىن قازاق باسشىلارى مۇن­داي جاستا سيرەك كەزدەسەتىن. ءۇشىن­شى­دەن, سول تۇستا قازاقستاننىڭ بارلىق ءوڭىر­لەرىندە وداقتىق ماڭىزى بار ونەركاسىپ كەشەندە­رىن يگەرۋگە ايرىقشا ەكپىن بە­رى­لىپ تۇرعان كەزەڭ ەدى. تورتىنشىدەن, بۇل جول­عى حاتشى جاستايىنان رەسپۋبليكا, وداق­تىق كومسومول تريبۋنالارىندا كور­نەكتى جاس مەتاللۋرگ, ونەركاسىپ سالا­سىن­دا­عى جاس جۇمىسشىلاردىڭ بەلسەندى جە­تەكشىسى رەتىندە تانىلىپ قالعان ەسىم ەدى. جاس حاتشى دا ء“وستىم, جەتتىم” دەپ ىرعا­لىپ-جىرعالىپ جۇرمەدى. كەلە سالا-اق بىلەك سىبانىپ, ىسكە كىرىستى. ورتالىق كوميتەتتىڭ بۇرىنعى جۇرىسىنە جاڭا دەم, جاڭا لەپ بەرىلگەندەي اسەر بايقالدى. قىسقا مەرزىمدە-اق بۇكىل ونەركاسىپ سالا­لا­رىن ساراپتاپ, ولاردىڭ كەمشىلىكتەرىن اشىق ايتىپ, ءوزىنىڭ ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. ونىڭ تىڭ كوزقاراستارى مەن كوڭىلگە قونىمدى ۇسىنىستارىمەن كانىگى, تاجىريبەسى مول, بۇرىننان كەلە جاتقان مي­نيسترلەر, وبلىس, كاسىپورىن باسشى­لا­رى ساناسىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, جاڭا باسشى تالابىنا ساي بولۋعا تىرىسىپ باقتى. سوكپ ورتالىق كوميتەتىندەگى بولىمدەر مەن حاتشىلار, وداقتىق مينيسترلىك باس­شى­لارى جاس حاتشىنىڭ ءاربىر قادامىن, سويلەگەن ءسوزىن قاداعالاپ, ايرىقشا نازار اۋدارا باستادى. ول سول كەزدەگى قازاقستان كوم­پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبى­رىن­شى حاتشىسى, سوكپ ساياسي بيۋروسى­نىڭ مۇشەسى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قو­ناەۆ­تىڭ تولىق قولداۋى مەن سەنىمىنە يە بولدى. رەسپۋبليكانى باسقاراتىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو قۇرامىنا التى حاتشى, مينيسترلەر كە­ڭە­سىنىڭ, جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ توراعالارى, مينيسترلەر كەڭەسى توراعا­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, الماتى وب­لىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حات­شىسى, ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ باس قولباسشىسى سايلاناتىن. بۇدان تىس ءۇش ادام قىزمەتتەرىنە سايكەس بيۋرو مۇشە­لىگىنە كانديدات بولاتىن. ارينە, جاڭادان وڭىردەن كەلگەن ادام ءۇشىن وسىنداي ورتا­نىڭ دا ءوز قىر-سىرى بولۋى دا ءارى مۇمكىن, ءارى زاڭدى. بىراق, ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا وسى جولدان وتكەن. ءبىر-بىرىنە سىيلا­سىم­دىلىقپەن قارايتىن. بيۋرو مۇشەلە­رى­نىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز ورنى بار. ءبىرىنشى حاتشىدان كەيىن, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى دا ەرەكشە بيلىككە يە. سول كەز­دەگى تاجىريبەلى توراعا سوڭعى جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ قادىرمەندى اقساقالى بولعان بايكەن ءاشىموۆ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قابىلەتىن ءومىر باقي سىيلاپ ءوتتى. سول بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى دا جاڭا سايلانعان حاتشىنىڭ سويلەگەن سوزدەرىنە زەيىن قويىپ, ونىڭ قيمىل- ارەكەتتەرىنە مۇقيات كوڭىل بولە باستادى. ويتكەنى, ول ءاربىر كەڭەس, ماجىلىستەرگە تەرەڭ دايىن­دىق­پەن كەلىپ, پروبلەمالار تامىرىن ءدوپ باسىپ, تىڭ ويلار, پىكىر, ۇسىنىستار ايتا­تىن. ارينە, مۇنداي قيمىل توڭىرەگىن­دەگىلەردى تەك ءسۇيسىنتىپ نەمەسە تاڭقال­دى­رىپ, تامساندىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ دا قىزمەت, مىنەزىنە قوزعالىس سالاتىن. كەيبىرەۋلەرى بويىن جيناپ, ءوزىنىڭ دە دايىندىق, مۇمكىندىگىن شيراتاتىنى انىق. باسقالار بايقاپ, ءمان بەرە الماعان ءجايت-جاعدايلاردى بۇرىنىراق بايقاپ, ۇتىمدى شەشىم ايتا العان ادامعا قول­داۋشىلىقپەن قاتار, ىشتەي قىزعانىشپەن قاراۋشىلىق بولىپ جاتاتىنى دا بەلگىلى. ن.نازارباەۆ ءوزى حاتشى بولعان جىل­دارى ونەركاسىپ سالالارىنىڭ كۇندەلىكتى جوسپارلى دامۋىمەن قاتار رەسپۋبليكا ءۇشىن ماڭىزى بار ءىرى-ءىرى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا باستاماشىلىق ەتە  الدى. ەلىمىزدىڭ باتىس وبلىس­تا­رىن­داعى مۇناي, گاز ونىمدەرىن, ورتالىق قا­زاق­ستاندا كومىر, تەمىر, ەلەكتر قۋاتىن, شىعىستا ءتۇستى مەتالدار, وڭتۇستىكتە حي­ميا, مينەرالدىق تىڭايتقىشتار وندىرۋگە بايلانىستى وداقتىق مينيسترلىكتەردىڭ قاتىناسۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ورتالىق قۇ­زىرلى ورىنداردىڭ رەسپۋبليكا ءمۇد­دە­سى­نە ساي كەلەتىن شەشىم قابىلداۋىنا ىقپال ەتتى. اسىرەسە, ونەركاسىپ سالالارىن جاب­دىق­تاۋ, ولاردىڭ تەك شيكىزاتتىڭ ۇلەسىمەن شەك­تەلىپ قالماي, ءارتاراپتى, حالىق تۇتى­نا­تىن تاۋارلار شىعاراتىن مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ, الەۋمەتتىك تۇرمىس مۇقتاجدارىن قامتاماسىز ەتۋ, اۋىر ونەركاسىپ سالالا­رىن­دا قازاق جاستارىنىڭ ۇلەس سالماعىن كوبەيتىپ, ينجەنەر-تەحنيك ماماندار اراسىندا قازاقتاردىڭ سانىن ارتتىرۋ سياقتى تولىپ جاتقان ۇلت مۇددەسىن قور­عايتىن ماسەلەلەردى ورتالىق, وداق دارەجەسىنە كوتەرە الدى. ونىڭ مۇنداي وتكىرلىگىنە جۇرتشىلىق ريزا بولىپ ءجۇردى. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ داۋىرىندە بۇگىنگىدەي جاريالىلىق پەن باسقارۋ ىسىندە اشىقتىق شەكتەۋلى بولاتىن. بيۋرو ءماجى­لىستەرىنىڭ كۇن ءتارتىبى عانا اقپاراتتانىپ, وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر, پىكىرالىسۋ مەن تالقىلاۋلار, قابىلدانعان شەشىمدەر مازمۇنى باسپاسوزدە سىعىمداپ قانا حا­بار­لاناتىن. الايدا, سونىڭ وزىندە ەل ارا­سىندا ناقتى ءبىر شەشىم, قاۋلى قابىل­دا­نار الدىندا قانداي ساراپتان وتكەنى ءاڭ­گىمە بولىپ جۇرەتىنى تاعى بار. بۇگىنگىدەي, باسشى قىزمەتكەرلەردىڭ رەيتينگى جاريا ەتىلمەگەنىمەن, ولاردىڭ بەلسەندىلىگى, قاي­راتكەرلىگى, جۇمىسىنىڭ ناتيجەلىلىگى ءوزى­نىڭ لاۋازىم دارەجەسىنە قاراي ورتاسىندا دا, قوعامدا دا, ەل اراسىندا دا كورىنىپ تۇراتىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ورتالىق كومي­تەت­­تىڭ حاتشىسى كەزىندە قىسقا مەرزىمدە ءوزى­نىڭ بىلىكتىلىگىمەن قازاقتىڭ مۇددەسىن قور­عاي الاتىن قۋاتى بار ەكەندىگىن كور­سە­تىپ, قو­عام نازارىنا ىلىككەن سيرەك تۇل­عاعا اينالدى. ونىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – كوممۋ­نيس­تىك پارتيانىڭ قاتىپ- سەمىپ قالعان قاساڭ تالاپتارىنا كوزقاراستى وزگەرتۋگە قابى­لەتتىلىگى بولدى. حاتشىلىق لاۋازىمىن تەك ورتالىقتىڭ نۇسقاۋى مەن تاپسىرماسىن باس شۇلعىپ ورىنداۋعا بەيىمدەلە بەرمەي, ەڭ الدىمەن رەسپۋبليكانىڭ, ۇلتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا, ساقتاۋعا پايدالانۋ قاجەتتىلىگىنە قايراتكەرلىك جاساي الدى. اسىرەسە, ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىندا كەڭسە بيۋروكراتياسىنا قارسىلىعىن جا­سىرماي, قىزمەتكەرلەر اراسىندا ەڭ الدى­مەن سەنىمدىلىك, بىلىكتىلىك, بىلىمدىلىك سانا­لارىن, قاتىناستارىن قالىپتاستىرۋعا دەن قويدى. كىممەن بولسا دا “ادام تىلىمەن” سويلەسۋگە ۇمتىلدى. “ونەركاسىپ حاتشىسى ەدىم” دەپ تەك سول سالا بويىنشا تسيفر سا­پى­رۋمەن شەكتەلمەي, رەسپۋبليكانىڭ سان سالالى ومىرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, قاجەت جەرىندە ءبىلىپ ارالاسىپ, ءوزى دە ءوستى, ءوزى ارالاسقان كەز كەلگەن شارۋانىڭ وڭ­تايلى شەشىلۋىنە ازاماتتىق, جاناشىرلىق قولقابىسىن دا تيگىزىپ ءجۇردى. ونەر, ادە­بيەت, مادەنيەت, عىلىم, يدەولوگيا سالا­لا­رىنىڭ بارلىعىنا دا زەيىن قويىپ, تەرەڭ بويلاپ, ءوزىنىڭ دۇنيەتانىم كەڭىس­تى­گىن مەيلىنشە وسىرۋدەن جالىقپادى, كەرى­سىنشە, وسى جاعىن جىل وتكەن سايىن ۇدەتە ءتۇستى. توڭىرەگىنە باسشىلىق لاۋازىمدا جۇرگەن كوپتەگەن ازاماتتاردى, مادەنيەت, ونەر, عىلىم قايراتكەرلەرىن توپتاستى­رىپ, رۋحاني ۇندەستىك, ۇيلەسىمدىلىككە بەيىمدىگىن تانىتتى. قانداي جۇمىستى باس­تاسا دا ودان ناتيجە شىعارا الاتىن تيا­ناق­تىلىعى مەن بىلىكتى وتىمدىلىگى ونىڭ ماسكەۋدەگى, ورتالىق بيلىك وكىلدەرى ارا­سىنداعى بەدەلىن دە ءوسىرىپ, تۇراقتان­دىردى. التى جىلعا جۋىق حاتشىلىق قىز­مە­تىن­دە نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسپۋبليكا­نىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-تۇرمىس­تىق الەۋەتىن تولىق زەرتتەپ, ونىڭ وركەن­دەۋىنە, بولاشاعىنا شىنايى بولجام, ناقتى جوبا جاساي الاتىن دارەجەگە جەتتى. وسى جىلدارداعى بارلىق ساياسي-ەكو­نو­مي­كالىق شارالاردى وتكىزۋدە بىردە-ءبىر ساتسىزدىككە ۇشىرامادى. ەشقانداي ۇلكەن­دى-كىشىلى رەسمي, بەيرەسمي كەزدەسۋ جيىن­دار­دا, “دوڭگەلەك ۇستەل”, كونفەرەنتسيا­لار­دا, پارتيا جينالىستارى مەن سەزدەرىندە سويلەگەن سوزدەرىندە قاتەلىككە ۇرىنبادى, ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەدى, ۇتىمدى سويلەپ, جەكە دارا وزىپ, بىركەلكى ءوسۋ ۇستىندە, ەكپىندى تولقىن جالىندا ءجۇردى. جالعاسى