كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى جازىلىپ جۇرگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, ابدۋللا ۇسەنوۆ 1924 جىلى 18 شىلدە كۇنى تۇركىستان وبلىسىنا قاراستى تۇركىستان قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, 4 سىنىپتىق تەمىرجول مەكتەبىن بىتىرگەن. سوعىسقا دەيىن تۇركىستان ۆاگون جوندەۋ دەپوسىنىڭ تسەح مەحانيگى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. 1942 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, ءى ۋكراين مايدانىداعى 60-شى ارميانىڭ 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسى, 159-شى ساپەرلەر باتالونى قۇرامىنا ساپەر بولىپ الىنادى. اسكەري شەنى – قاتارداعى جاۋىنگەر. ۇرىسقا العاش 1943 جىلدىڭ اقپان ايىندا قاتىسىپ, وسى جىلعى 7 جەلتوقان كۇنى ۋكراينانىڭ جيتومير وبلىسى, كوروستەن اۋدانىنا قاراستى نيۆكي سەلوسى تۇبىندە بولعان ۇرىستا ءفاشيستىڭ «جولبارىس» تانكىسىن جويۋ كەزىندە ءوزىن تانكىنىڭ استىندا جارىپ قايتىس بولادى. وسى ەرلىگى ءۇشىن 1944 جىلى 25 تامىزدا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ تورالقاسىنىڭ جارلىعىمەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى.
بۇگىنگە دەيىن ابدۋللا تۋرالى جوعارىداعىداي ساراڭ دا, وتە قىسقا دەرەكتەردەن باسقا دەرەك جوق. سوندىقتان ماقساتىمىز – قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىنىڭ باتىر پەرزەنتى تۋرالى تولىعىراق مالىمەت جيناۋ بولعاندىقتان, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورتالىق مۇراجايى مەن ۇسەنوۆتىڭ قىزمەت ەتكەن ءى ۋكراين مايدانى قۇرامىنداعى 60-شى ارميانىڭ 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسى, 159-شى ساپەرلەر باتالونى, ونداعى اسكەري ءبولىمنىڭ كومانديرلەرى جايلى دەرەكتەر ىزدەپ, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورتالىق مۇراجايى مەن رەسەيدىڭ پودولسك اسكەري مۇراجايىنا (رف مو پۆا) سۇراۋلار سالدىردىق, ءبىرشاما ادامدارمەن بايلانىس جاسادىق. ناتيجەدە مىناداي مالىمەتتەر جينالدى:
ءبىرىنشى – لەنينگرادتىق اسكەري-اۋىستىرۋ ورنىنىڭ № 00440493 ساندى تىركەۋ كارتوچكاسى. مۇنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, ابدۋللا اسكەري انتتى 173-اتقىشتار پولكىندە 1943 جىلى قابىلداپ, ۇرىستا ءى دارەجەلى جاراقات العان. لەنينگراد ماڭىنداعى گوسپيتالدا ەمدەلگەن. ەمدەلگەن سوڭ «4-ءشى دەنساۋلىعى تۇزەلگەن ارنايى باتالون قۇرامىنا تىركەلىپ, 2-ءشى روتاعا 134-ءشى بولىپ اسكەري ەسەپكە الىنعان. ودان سوڭ 47 قوسالقى ارتيللەريا پولكى 3/1380 كوماندا قۇرامىنا جىبەرىلگەن.
ەكىنشى – قورعانىس ءمينيسترى ورتالىق مۇراجايىنىڭ اسكەري-اۋىستىرۋ ورنى تۋرالى № 12343728 حابارلاما قۇجاتى. حابارلاما قۇجات جوعارىداعى لەنينگرادتىق اسكەري-اۋىستىرۋ ورنىنىڭ تىركەۋ كارتوچكاسى نەگىزىندە جازىلعان, № 530762 سانىمەن تىركەۋگە الىنىپ, № 43264 ساندى ءىس-قاعازىنا تىگىلگەن. دەگەنمەن, قۇجاتتا 47 قوسالقى ارتيللەريا پولكى 3/1380 كومانداسى لەنينگراد وبلىسى, ۆسەۆولوجسكي اۋدانى, توكسوۆو پوسەلكاسىندا ورنالاسقانى, ول ارادان ابدۋلانىڭ ءى-ءشى ۋكراين مايدانى قۇرامىنداعى 60-شى ارميانىڭ 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسى 159-شى ارنايى جاساقتالعان ساپەرلەر باتالونىنا ساپەر بولىپ اۋىسقانى ناقتىلانا تۇسەدى.
ءۇشىنشى –ابدۋللامەن ءبىر ۆزۆودتا بولعان, سوڭعى رەت كورگەن جانە ونى جەرلەۋگە قاتىسقان قارۋلاسىنىڭ ەستەلىگى. ول – ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز» جانە «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى, العاش 1-ءشى ۋكراين مايدانى, 60-شى ارمياسى, 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 159 ساپەرلەر باتالونىنىڭ ساپەرى بولعان, كەيىن ارنايى جاساقتالعان 159-شى ساپەرلەر باتالونىنىڭ بولىمشە كومانديرى بولعان اندرەي تيموفەەۆيچ ورلەنكو. ول سوعىستان كەيىن ۋكراينانىڭ كونوتوپ قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتە اسكەري دايىندىق جانە دەنەشىنىقتىرۋ پاندەرىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. كونوتوپ قالاسى مەن كوروستەن اۋدانى ورتالىعىندا مۇراجاي اشىپ, كوپتەگەن سۋرەتتەر مەن ۇرىس قيمىلى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر بەرگەن. قايتىس بولعانعا دەيىن مۇراجايمەن تىعىز بايلانىستا بولعان. ورلەنكو – ورىس جازۋشىسى بوريس يۆانوۆيچ دۋبروۆتىڭ «سولدات داڭقى» كىتابىنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرى. ب.ي.دۋبروۆ ا.ت.ورلەنكونىڭ ايتۋىمەن ابدۋللانىڭ ەرلىگى تۋرالى «ەشبىر قاتەلىكسىز» («بەز ەدينوي وشيبكي») اتتى كولەمدى وچەرك جازعان. وچەركتە 159-شى ساپەرلەر باتالونى 2-ءشى ساپەرلار ۆزۆودىنىڭ 1943 جىلعى 7 جەلتوقساندا كوروستەن قالاسىن قورعاۋ كەزىندەگى ءبىر كۇندىك ەرلىگى باياندالادى: ورلەنكو, بايبۋلوۆ, لەدنەۆ, مياكوتنىي مەن ۇسەنوۆتىڭ ەرلىگى سۋرەتتەلەدى. اۆتوردىڭ بايانداۋىنشا, ابدۋللا ۆزۆودقا باسقا بولىمنەن اۋىسقان, ساپەرلىكتى مەڭگەرە قويماعان جاۋىنگەر. سوندىقتان سول كۇنگى ۇرىستا ەنتەلەپ كەلگەن جاۋ اسكەرلەرىنە قارسى وق اتىپ, كانىگى مامان ساپەر-قارۋلاستارىنىڭ تانكىگە قارسى 120 مينا قويۋىنا جاعداي جاسايدى. جاس شىبىقتاي تالدىرماش, بىراق اسا قايسار مىنەزدى, دەگەنمەن اڭعىرتتاۋ كەلگەن قازاق جىگىتىنىڭ ەرلىگىنە ءتانتى بولعان ورلەنكو ابدۋللانىڭ سول كۇنگى ەرلىگىن تامسانا وتىرىپ ايتادى. ەكەۋى سول كۇنى كوروستەن قالاشىعىنان 12 شاقىرىمداي جەردە بولعان ۇرىستا اسكەري ءبولىمنىڭ جاۋىنگەرلىك تۋىن جانىپ جاتقان شتاب ىشىنەن الىپ شىعىپ, نەمىستەرمەن بەتپە-بەت كەلەدى, جارالى قارۋلاسى لەدنەۆتى جاۋ وعىنىڭ استىنان ارقالاپ شىعادى. ال شەشۋشى ساتتە مينانى قۇشاعىنا العان ابدۋللا ءوزىن «جولبارىس» تانكىسىنىڭ شىنجىر تابانىنىڭ استىنا تاستايدى. 1943 جىلدىڭ 18 جەلتوقسانى كۇنى 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزيياسىنىڭ كومانديرى پولكوۆنيك (03.06.1944 جىلدان گەنەرال-مايور) الەكساندر ۆاسيلەۆيچ گلادكوۆ ا.ۇسەنوۆتڭڭ ول ەرلىگىن جوعارى باعالاپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى.
ءتورتىنشى – 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى پولكوۆنيك ا.ۆ.گلادكوۆتىڭ ابدۋللانى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ تۋرالى رەسەي فەدەراتسياسى پودولسك اسكەري مۇراجايىنان الىنعان ماراپاتتاۋ قاعازىنىڭ كوشىرمەسى. وندا: «7 جەلتوقسان 1943 جىلى نەمىستىڭ تانكىلەرى «ستالين» اتىنداعى ۇجىمشاردا ورنالاسقان اسكەردى بۇزا-جارىپ, كەڭەس اسكەرى شوعىرلانعان قۇراماعا باعىتتالعان ساتتە ۇسەنوۆ باتالون قولباسشىلىعىنان تانكتەر جۇرەتىن جولدى مينالاۋ تۋرالى تاپسىرما الدى. ۇسەنوۆ مەجەلى جەرگە جەتكەنىمەن مينا ورنالاستىراتىن ورىندى قازىپ ۇلگەرمەدى: قارسى شىققان نەمىستىڭ تانكىسى وعان 50 مەتردەي جاقىن كەلىپ, پۋشكا مەن پۋلەمەتتەن تىكەلەي وقتى قارشا بوراتتى. جولداس ۇسەنوۆكە جولدىڭ سول جيەگىنە شىعىپ, تانك وتەتىن جولدى جاۋىپ تاستاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلگەن بولاتىن. ول ارا جابىلسا, ءبىزدىڭ اسكەرلەر شوعىرلانعان نەگىزگى قۇراماعا وتەتىن تانكتىڭ جولى جابىلىپ, توسقاۋىل قويىلادى. تانككە قارسى ەكى مينانى ارقالاعان ول جەر باۋىرلاي وتىرىپ جولدىڭ قيلىسىنا جىلجىدى. ونى جاۋدىڭ تانك جۇرگىزۋشىسى بايقاپ قالدى. سەگىز تانكىنىڭ ءبىرى ۇسەنوۆكە قاراي ءجۇردى. تانكتىڭ كەلە جاتقانىن بايقاعان ۇسەنوۆ مينانى جارۋعا دايىنداي باستادى. تانك بىرنەشە مەتر جاقىن قالعاندا ۇسەنوۆ مينانى قۇشاعىنا قىسىپ, تانكتىڭ شىنجىر تابانى استىنا ءوزىن تاستادى. جارىلىس بولىپ, تانكتى تالقان ەتتى. ۇسەنوۆ جولداس ءوز ءومىرىن قۇربان ەتە وتىرىپ, اسقان ەرلىك كورسەتتى: ول جاۋدىڭ تانكىسىن قوپارىپ تاستادى, قارۋلاستارىنا ەرلىك ۇلگىسىن كورسەتتى, ونىڭ بۇل قاھارماندىعىن قارۋلاستارى جوعارى باعالاپ, «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا لايىق دەپ ۇسىندى. قىزىلاسكەر ۇسەنوۆتىڭ دەنەسى نيۆكي-زلوبيچي مەكەنى اراسىنداعى توبەگە قويىلدى. 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى پولكوۆنيك ا.ۆ.گلادكوۆ» دەپ جازىلىپ, قول قويىلعان.
بەسىنشى – اكرام اگزاموۆيچ شاريپوۆتىڭ «چەرنياحوۆسكي» كىتابى. كەڭەس وداعىنىڭ ەكى دۇركىن باتىرى, 60-شى ارميانىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك ي.د.چەرنياحوۆسكيدىڭ ومىرىنە ارنالعان ەڭبەك. 1944 جىلى 28 ماۋسىم كۇنى ي.د.چەرنياحوۆسكي اسكەري بولىمدەردە ەرلىكپەن قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ تۋىستارىنا حات جازعان. حاتتار ىشىندە ابدۋللانىڭ ەرلىگىنىڭ تاريحي ماڭىزىن ايتا وتىرىپ, 112-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-مايور الەكساندر ۆاسيلەۆيچ گلادكوۆپەن بىرىگىپ اناسىنا جازعان حات تا بار. وندا: «ارداقتى انا! ادامنىڭ ەسىنەن شىقپاس ەلەۋلى كۇندەر بولادى. سونداي ۇمىتىلماس كۇندى ەسىمىزدە قالدىرعان ءسىزدىڭ ۇلىڭىز. ونى سىزگە جەتكىزۋگە اسىقتىق. 1943 جىلى 7 جەلتوقساندا جيتومير وبلىسى, كوروستەن قالاسى ماڭىندا ءبىز فاشيست تانكىلەرىنە قارسى كەسكىلەسكەن قاتتى ۇرىستار جۇرگىزدىك. وسى ۇرىستا ءسىزدىڭ سۇيىكتى ۇلىڭىز قازا تاپتى. بۇل وقيعا بىلاي بولدى: بىزگە قارسى جاۋدىڭ 8 تانكىسى كەلە جاتتى. ابدۋللا جاۋدى وتكىزبەۋگە تىرىستى. ول تانك قيراتاتىن 2 مينا الىپ, اجال ماشيناسىنا ۇمتىلدى. فاشيستەر وقتى ءۇستى-ۇستىنە بوراتتى, بىراق ابدۋللا امان-ەسەن ءوتىپ, باستاپ كەلە جاتقان تانكىسىنە جەتىپ, استىنا ءتۇستى, تانك تالقان بولدى. سۇيىكتى انا, ءسىزدىڭ ۇلىڭىز, وسىلاي ەرلىكپەن قازا تاپتى, بىراق ول جاۋ تانكىسىن ىلگەرى وتكىزبەدى. ءبولىم بۇيرىعى بويىنشا بالاڭىزدىڭ ەسىمى «ماڭگى ەستە قالدىرۋ» تىزىمىنە جازىلدى. وتان باتىر جاۋىنگەردىڭ ەرلىگىن جوعارى باعالادى. كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ جارلىعىنا ساي «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلدى. ءبىز ابدۋللاداي ۇل تاربيەلەپ وسىرگەن ءسىز سياقتى قازاق حالقىنىڭ ارداقتى اناسىنا شىن جۇرەكتەن العىس ايتامىز!
60-شى ارميانىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك ي.د.چەرنياحوۆسكي; 112-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-مايور ا.ۆ.گلادكوۆ» دەپ قول قويىلعان.
التىنشى – گەننادي كريۆوحيجين مەن دميتري رومانوۆ قۇراستىرعان «پولەسيانىڭ التىن جۇلدىزدارى» اتتى كىتاپ. وندا جيتومير وڭىرىندەگى ۇرىستا ەرلىك كورسەتكەن ۇسەنوۆ, كريۆوحيجين, نوسوۆ, زاحاروۆ سياقتى باتىرلاردىڭ ەرلىگى جازىلعان. ابدۋللا تۋرالى وچەرك گ.ي. كريۆوحيجيننىڭ ايتۋىمەن جازىلعان. وچەرك «قازاق دالاسىنىڭ قايسار ۇلى» دەپ اتالادى. وچەركتىڭ قىسقاشا مازمۇنى تومەندەگىشە: «...كوماندير الدىندا جاس شىبىقتاي تالدىرماش قازاق بالاسى بوي تۇزەدى. ونىڭ ارقا قابىندا مينالار, ۇستىندەگى پلاششىندا دا مينالار بار ەدى. «ابدۋللا, ساعان ەرەكشە تاپسىرما: الدىمىزداعى 300 مەتر جەردەگى قارا جولاقتى كورەمىسىڭ, وڭ جاقتاعى جولدان باستالعان؟». «كورىپ تۇرمىن», – دەپ قىسقا جاۋاپ بەردى. «وندا ءبىزدىڭ مينالى الدىڭعى شەبىمىز بولادى. جاۋ تانكىلەرى جۇلقىنىپ كەلگەندە, ءبىزدىڭ اتقان وعىمىزعا بورتتارىن توسا باستايدى. ساعان تۇسىنىكتى مە؟». «تۇسىنىكتى», – دەپ ابدۋللا ۇسەنوۆ سابىرلى جاۋاپ بەردى. «جىرامەن جاسىرىنا بوي تاسالاپ سوندا جۇگىرىپ بار دا, قارا ەگىستىك دالاسىنان وتەتىن جىرا بويىنداعى وتكەل جولدى مينالاپ تاستا», – دەپ ۆزۆود كومانديرى بۇيىردى. «قۇپ بولادى, جولداس لەيتەنانت!» – دەپ ابدۋللا ءىستىڭ ءمانىن ءتۇسىندى. ءسال كىبىرتىكتەپ تۇرىپ قالتاسىنان حات الىپ, لەيتەنانتقا بەردى. «ەگەر ماعان ءبىر جاعداي بولسا, حاتتى جىبەرەرسىز».
...ۆزۆود كومانديرى دۇربىمەن ۇزدىكسىز ابدۋللا ۇسەنوۆتىڭ ارەكەتىن باقىلادى. ول اسا قيىندىقپەن 40 كگ سالماقتاعى مينامەن جەر باۋىرلاپ جىرامەن ءجۇردى. جىرانىڭ كەي جەرىن قار باسىپ قالسا, كەيبىرىن تاس باسىپ قالعان, ءىشى تار. ابدۋللا ۇسەنوۆ كەيدە قۇلاي, كەيدە سۇرىنە تۇرىپ العا جۇگىردى. قارا جولاققا از عانا قالعاندا, كەنەتتەن جاۋ تانكىلەرى ورماننان لاپ قويدى. ابدۋللا ۇسەنوۆتىڭ مينالاردى قويىپ ۇلگەرمەسىن لەيتەنانت ءتۇسىندى: «مينالاردى قۋاتتاندىرۋ, ءار جەرگە ورنالاستىرۋ كەرەك ەدى. جوق, ۇلگەرمەيدى! ارەكەتتەنۋدەن دە ناتيجە بولماس!». ءدۇربى ارقىلى ابدۋللا ۇسەنوۆتىڭ ءار ءىس-ارەكەتى عانا ەمەس, ونىڭ بەت-بەينەسى دە انىق كورىندى. لەيتەنانتتىڭ ۇسەنوۆكە «جىرامەن جاسىرىنىپ, جاۋ تانكىسىنىڭ ءبىرىنشى تولقىنىن وتكىز» دەپ ايتقىسى كەلدى. بىراق ابدۋللا جاۋ تانكىسىن جارماق بولسا كەرەك. «بۇل ارەكەت جاۋ تانكىلەرىنىڭ قوزعالىسىنا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ, وتكەلگە توسقاۋىل بولارى حاق, بىراق قانداي باعادا؟! ابدۋللا ءوزىنىڭ قۇربان بولارىن تۇسىنبەۋى مۇمكىن ەمەس», – دەپ ويلاعان لەيتەنانت دۇربىگە ۇڭىلە ءتۇستى. ابدۋللا جىرادان شىعىپ, جەر باۋىرلاپ, «جولبارىس» جولىن كولدەنەڭ ءوتتى. ال قالعانى تەز وتە شىقتى. ابدۋللا ۇسەنوۆ قولىنا ۇستاعان ميناسىمەن جاۋ تانكىسى استىنا ءوزىن تاستادى...
...ءوز ءومىرىن اياماستان كەۋدەسىن وتقا توسىپ جاۋدى توقتاتتى. ونىڭ بۇل ەرلىگى جاۋ تانكىلەرىنىڭ جولىنا ۇلكەن توسقاۋىل بولىپ, قوسىمشا كۇشتى توپتاستىرۋعا ۋاقىتتى ۇتتى, قانشاما قارۋلاسىن اجالدان الىپ قالدى. ...جاۋدى ءبىرجولا قۋىپ شىعۋعا ۇلكەن اسەر ەتتى».
جەتىنشى – اسكەري شەندى بەكىتۋ جانە ماراپاتتاۋ تۋرالى باسقارما باستىعى گەنەرال-مايور لوۆودانىڭ قولىمەن 1944 جىلدىڭ 23 ماۋسىمى كۇنى بەكىتىلگەن ەكى قۇجات. ءبىرىنشى – ءى ۋكراين مايدانىندا اسقان ەرلىك كورسەتكەن اسكەري ءبولىمنىڭ گەنەرالدارى, وفيتسەرلەرى, سەرجانتتارى جانە قاتارداعى جاۋىنگەرلەرىن ماراپاتتاۋ تۋرالى 23 ماۋسىم 1944 جىلى جازىلعان ءتىزىم. العاشقى تىزىمدەگى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلعان 21 جاۋىنگەردىڭ تىزىمىندە 21-ءشى بولىپ ابدۋللا ۇسەنوۆتىڭ ەسىمى جازىلعان. ەكىنشىسى – ءى ۋكراين مايدانى بويىنشا كسرو وردەندەرىنە 87 جاۋىنگەردىڭ ۇسىنىلعانى تۋرالى «24 ماۋسىم 1944 جىلى» بەكىتىلگەن ەكى بەتتىك انىقتاما.
سەگىزىنشى – حالىق كوميسسارلارى كادر باس باسقارماسىنىڭ باستىعى, گەنەرال-پولكوۆنيك فيليپپ يۆانوۆيچ گوليكوۆتىڭ كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ستالينگە جازعان جارلىق جوباسى. جارلىق «1944 جىل 21 ماۋسىم» كۇنى جازىلىپ, № 464064 سانىمەن تىركەۋگە الىنعان. وندا ءى ۋكراين مايدانىندا ەرلىك كورسەتكەن اسكەري ءبولىم, كومانديرلەرى مەن جاۋىنگەرلەردى ماراپاتتاۋعا ۇسىنىس بەرىپ, «26.06.1944» جىلعى شەشىممەن بەكىتىلگەن.
توعىزىنشى – گەنەرال-پولكوۆنيك ف.ي.گوليكوۆتىڭ ستالينگە جازعان جارلىق جوباسىن كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەنى تۋرالى قۇجات. جارلىق ەكى بەتتەن تۇرادى. وندا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلگەن 21 جاۋىنگەردىڭ ءتىزىمى, ونى كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى م.كالينين مەن كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسى توراعاسىنىڭ حاتشىسى ا. گوركين 25.08.1944 جىلى بەكىتكەن.
ونىنشى – كوروستەن اۋدان ورتالىعى مۇراجايىنان مىنا تومەندەگىدەي قۇجاتتار مەن فوتو-دەرەكتەر كوشىرمەسى الىندى: كوروستەن اۋدان ورتالىعىنىڭ مۇراجايىنان الىنعان ابدۋللا قازا بولعان كۇنگى سوعىس قيمىلدارىنىڭ كارتاسى; كوروستەن دالاسىندا قيراعان نەمىستىڭ «جولبارىس» تانكىسىنىڭ سۋرەتى. كوروستەن قالالىق اسكەري كوميسسارى ن.ۆاچكين مەن حولوسنەنسك اۋىلدىق كەسەسى توراعاسىنىڭ كوروستەن اۋدانى, نيۆكي ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان گرانيتتى ەسكەرتكىشتىڭ ابدۋللا ۇسەنوۆ پەن دميتري يۆانوۆيچ مۋزىچەنكوعا تۇرعىزىلعانى, قابىرلەرىنىڭ دە وسى ارادا ەكەندىگى تۋرالى كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنە كۋالاندىرىپ بەرگەن «№ 104-1 ەسەپ كارتوچكاسى» مەن ەسىمدەرى جازىلعان ءتىزىم. وندا: «№ 633 باۋىرلاستار زيراتى. 07.12.1943 جىلى جەرلەنگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ا.ۇسەنوۆتىڭ گرانيتتى وبەليسكى. ەكى ادام جەرلەنگەن 3ح2 م قابىر. بيىكتىگى 3 م, 0,8ح0,8 م. «زلوبيچي» سەگىزجىلدىق مەكتەبىنىڭ قامقورلىعىندا» دەپ جازىلسا, ەسىمى جازىلعان ەكىنشى قۇجاتتا «قاتارداعى جاۋىنگەر دميتري يۆانوۆيچ مۋزىچەنكو 1906 – 21.12.1943. قىزىلاسكەر ابدۋللا ۇسەنوۆ 07.12.1943», – دەپ ابدۋللانىڭ تۋعان جىلى جازىلماعان; ابدۋللا ۇسەنوۆ جەرلەگەن نيۆكي ەلدى مەكەن ىرگەسىندەگى 50 56′01″ سولتۇستىك ەندىك پەن 28 46′55″ شىعىس بويلىقتاعى توبەنىڭ كورىنىسى; ابدۋللا تانكى استىنا كىرىپ قازا بولعان جىرانىڭ كورىنىسى; نيۆكي-زلوبيچي مەكەندەرى اراسىنداعى ساياباقتا ورنالاسقان باۋىرلاستار زيراتىنىڭ سۋرەتى.
جالپى باۋىرلاستار زيراتى 1965 جىلى اشىلعان. وندا ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى جيتومير ءوڭىرىن ازات ەتۋدە قازا تاپقان 26 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىنىڭ ەسىمى التىن ارىپتەرمەن جازىلعان. سونىڭ ءبىرى 19-شى رەتتىك ساندا ۇسەنوۆتىڭ ەسىمى جازىلعان.
باۋىرلاستار زيراتىنا ەسىمدەرى جازىلعان جاۋىنگەرلەردىڭ دەنەسى قازا بولعان جەرىندە جەرلەنگەن, بارلىعىنىڭ باسىنا ارنايى گرانيتتى ەسكەرتكىش قويىلعان. ەسكەرتكىشتى سول ماڭدا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردەگى مەكتەپتەر قامقورلىعىنا العان.
ون ءبىرىنشى – ابدۋللانى ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى قورعانىس ءمينيسترى ورتالىق مۇراجايىنان الىنعان № 85 ماراپات قۇجاتىن كۋالاندىرعان جازبانىڭ كوشىرمەسى. وندا: «ابدۋللا ۇسەنوۆ قازاقستان سسر, شىمكەنت وبلىسى, تۇركىستان اۋدانى, جۇينەك اۋىلىندا تۋعان. ماراپاتتالعان قۇجاتتىڭ كۇنى: 06.04.1985. جازبانىڭ № 1520109829» دەگەن جازبا مەن ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىنىڭ سۋرەتى بار.
***
جوعارىداعى دەرەكتەردى سالىستىرا وتىرىپ زەردەلەسەك, ابدۋللا ۇسەنوۆتىڭ بەينەسى بۇرىنعىدان دا سومدالا تۇسەدى. ياعني, ابدۋللا ۇسەنوۆ تۇركىستان وبلىسىنا (بۇرىنعى شىمكەنت وبلىسى) قاراستى تۇركىستان قالاسىندا تۋىپ, 4 سىنىپتىق تەمىرجول مەكتەبىن بىتىرگەن. اسكەرگە شاقىرىلعانعا دەيىن تۇركىستان ۆاگون دەپوسىندا سلەسار بولىپ جۇمىس ىستەيدى. تۇركىستان اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان اسكەرگە 1942 جىلى قازان ايىندا شاقىرىلعان. ارتيلەريستەر كۋرسىندا ءۇش اي وقىپ, 1943 جىلى قاڭتار ايىندا لەنينگراد مايدانىنداعى ارتيللەريستىك ءبولىمنىڭ 173-ءشى اتقىشتار پولكىندە اسكەري انتتى قابىلدايدى. بۇل كەزدە جاۋ قورشاۋىنداعى قالانىڭ جاعدايى قيىن بولاتىن. 1942 جىلى كەڭەس اسكەرلەرى قورشاۋدى بۇزۋ ماقساتىمەن ەكى رەت شابۋىل جاسايدى. «ليۋبان وپەراتسياسى» جانە «سينياۆين وپەراتسياسى» دەپ اتالعان بۇل شابۋىلدار ساتسىزدىككە ۇشىراعانى تاريحتان ءمالىم. لەنينگراد پەن ۆولحوۆ مايداندارىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ تاستاعان نەمىستەردىڭ 18-ءشى ارمياسى تابانداپ, ورنىنان قوزعالماي قويادى. 1942 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا لەنينگراد مايدانىنىڭ قولباسشىلىعى قىزىل ارميانىڭ جوعارعى قولباسشىسىنا قالا قورشاۋىن بۇزۋعا باعىتتالعان جاڭا وپەراتسيا جوسپارىن ۇسىنادى: لەنينگراد پەن ۆولحوۆ مايداندارىنىڭ اسكەرلەرىنەن ەكپىندى توپ قۇرىپ, شليسسەلبۋرگ-سينياۆين قىلتاسىندا شابۋىل باستاپ, لەنينگرادتىڭ قورشاۋىن بۇزۋ كوزدەلەدى. 2 جەلتوقساندا جوعارعى باس قولباسشىلىق ستاۆكاسىنىڭ № 170696 بۇيرىعى بويىنشا بۇل جوسپار بەكىتىلىپ, شابۋىل وپەراتسياسىنا «ۇشقىن» دەگەن اتاۋ بەرەدى. ۇسەنوۆتىڭ ءۇش ايلىق ارتيلەريستەر كۋرسىن ءبىتىرۋى وسى تاريحي وقيعاعا تۇسپا-تۇس كەلىپ, 1943 جىلدىڭ 12-30 قاڭتار ارالىعىنداعى «ۇشقىن» وپەراتسياسىنا ارتيللەريست بولىپ قاتىسادى. ۇرىستا 1-ءشى دارەجەلى جاراقات الىپ, لەنينگراد ىرگەسىندەگى № 95, №1170 دالالىق گوسپيتالدىڭ بىرىندە ەمدەلگەن. ەمدەلگەن سوڭ «4-ءشى دەنساۋلىعى تۇزەلگەن ارنايى باتالون قۇرامىنا تىركەلىپ, 134-ءشى بولىپ 2-ءشى روتاعا اسكەري ەسەپكە الىنادى. كەيىن لەنينگراد وبلىسى, ۆسەۆولوجسكي اۋدانى, توكسوۆو پوسەلكاسىنداعى 47 قوسالقى ارتيللەريا پولكىنىڭ 3/1380 كومانداسىنا, ودان سوڭ ءى-ءشى ۋكراين مايدانى قۇرامىنداعى 60-شى ارميا, 112-ءشى رىلسك-كوروستەن اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 159-شى ارنايى جاساقتالعان ساپەرلەر باتالونىنا ساپەر بولىپ اۋىسادى. 159-شى ساپەرلەر باتالونى 1943 جىلدىڭ 6-9 جەلتوقساندا كوروستەن اۋدانىنا قاراستى نيۆكي مەن زلوبيچي ەلدى مەكەندەرى اراسىنداعى ورماندى القاپ پەن ەگىستى دالا ءۇشىن بولعان ۇرىستا 25 تانككە قارسى تۇرىپ, جويادى. وسى ۇرىستا ابدۋللا جاۋ جولىنا توسقاۋىل جاساۋ ءۇشىن اۋىر سالماقتى مينانى قۇشاقتاعان بويى تانكىسىنىڭ شىنجىر تابانىنىڭ استىنا ءوزىن تاستاپ, بۇرىن قايتالانباعان ەرلىك ۇلگىسىن كورسەتەدى.
159-شى ساپەرلەر باتالونىنىڭ ۆزۆود كومانديرى لەيتەنانت پوتوكين مەن 2-ءشى ۆزۆود كومانديرى لەيتەنانت چۋجدان ابدۋللانىڭ شاشىراپ كەتكەن دەنەسىنىڭ ءبىرشاما كەسەك ەتتەرى مەن قولىنىڭ ءبىر بولىگىن جيناتىپ الىپ, قارۋلاس سەرىكتەرىنە نيۆكي ەلدى مەكەن ىرگەسىندەگى 50 56′01″ سولتۇستىك ەندىك پەن 28 46′55″ شىعىس بويلىقتاعى ورمان جيەگىندەگى توبەگە جەرلەتەدى. جەرلەۋگە ۋكراين جىگىتتەرى اندرەي ورلەنكو مەن مياكوتنىي جانە باشقۇرتستاندىق بايبۋلوۆ قاتىسادى.
1965 جىلى جەڭىستىڭ 20 جىلدىق مەرەيتوي قارساڭىندا ا.ت.ورلەنكو باستاما كوتەرىپ, كوروستەن اۋدانى ءۇشىن بولعان ۇرىستاردا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان جيىرما ءبىر جاۋىنگەرگە ارناپ نيۆكي-زلوبيچي ەلدى مەكەندەرى اراسىنداعى ساياباقتان باۋىرلاستار زيراتىن اشادى.
دەگەنمەن, بىزگە دەيىنگى جەتكەن دەرەكتەردە 112-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى كوندراتەۆتىڭ ابدۋللانىڭ اناسىنا جازعان حاتى مەن «قازاق دالاسىنىڭ قايسار ۇلى» اتتى وچەركتىڭ اۋدارماسى جانە اتالعان كىسىلەردىڭ قىزمەتى دۇرىس بەرىلمەگەن. بىرىنشىدەن, ول كەزدە 60-شى ارميانىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-پولكوۆنيك ي.د.چەرنياحوۆسكي, شتاب باستىعى گەنەرال-مايور گەۆورك اندرەەۆيچ تەر-گاسپاريان, 112-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-مايور ا.ۆ.گلادكوۆ, باتالون كوميسسارى, كاپيتان موچالوۆ, روتا كومانديرى اعا لەيتەنانت گ.ي.كريۆوحيجين, ۆزۆود كومانديرلەرى لەيتەنانت چۋجدان مەن لەيتەنانت پوتوكين بولعان. بۇل كەزدە گەنەرال الەكساندر كوندراتەۆيچ كوندراتەۆ ۆوروشيلوۆ اتىنداعى جوعارعى اسكەري اكادەميادا اعا وقىتۋشى بولىن قىزمەت ەتكەن. ۇسەنوۆتىڭ اناسىنا حاتتى ارميا قولباسشىسى گەنەرال-پولكوۆنيك ي.د.چەرنياحوۆسكي جازعان. ول جايلى ا.ا.شاريپوۆتىڭ «چەرنياحوۆسكي» اتتى كىتابىندا كەڭىنەن جازىلادى. ال گ.ي.كريۆوحيجين ۇسەنوۆتىڭ دوسى ەمەس, روتا كومانديرى. ءتىپتى, ول جۋىق ارادا روتاسىنا كەلگەن ابدۋللانى تانىپ ۇلگەرمەگەن دە بولاتىن.
قورىتا ايتقاندا, تۇركىستان پەرزەنتى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ابدۋللا ۇسەنوۆتىڭ ءومىرى مەن وسكەن ورتاسى تۋرالى ءالى دە بولسا زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى بۇل شاعىن ماقالادا ءبىز كەيىپكەرىمىز تۋرالى تولىق ءارى داۋ تۋدىرماس ناقتى دا, تياناقتى دەرەكتەر جيناستىردىق دەپ ايتا المايمىز. ارينە, وشپەس ەرلىك كورسەتىپ, ءوز ورتاسى مەن كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولعان ابدۋللاداي الدىڭعى بۋىننىڭ ءىس-ارەكەتىن ءوز دارەجەسىندە دارىپتەي الماۋ – كەيىنگى بۋىنعا سىن, ءارى ءمىن بولارى انىق. سىن بولارى – باتىر ۇرپاعىن كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتە الماي كەلسە, ءمىن بولارى – باتىر ۇرپاعىن ءوز دارەجەسىندە قامقورلىق ەتە الماي كەلگەنى.
قازىبەك تاجيەۆ
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
Nur Otan پارتياسى تۇركىستان وبلىستىق
فيليالى ساياسي جۇمىستار ءبولىمىنىڭ كەڭەسشىسى
