قازاقتىڭ جاڭا ءداۋىرى

(جالعاسى) وسىنداي تاباندى مىنەز, جاسامپازدىق قۋاتىن ەسكەرىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى مەن سوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆقا 1984 جىلى جاڭا سەنىم كورسەتىپ, قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسى قىزمەتىنە ۇسىنىپ, جوعارعى كەڭەس ونى تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. قازاق ءۇشىن دە, سول كەزدەگى كەڭەس ودا­عىنداعى ەڭ جاس پرەمەر ءۇشىن دە كەلەسى التى جىل – قايشىلىعى, سىناعى كوپ, قاۋىپ-قاتەرى كوپ, تۇسىنىسپەۋشىلىككە تولى اۋىر جىلدار بولدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سونىڭ بارىنەن قاپىسىز, جەڭىلىسسىز ءوتتى. ول كەزەڭ ءوزى بولەك تاراۋعا لايىق. 1989 جىلعى ماۋسىم ايىندا ن.نا­زار­باەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كو­ميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, 1990 جىلى ساۋىردە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەن­تى بولىپ, ال 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوق­سا­نىندا بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ ناتيجەسىندە سايلاۋشىلاردىڭ 90 پايىزىنىڭ قول­داۋىنا يە بولۋى دا, ءسوز جوق, ەلىمىزدىڭ ەڭ ەلەۋلى, تاريحي وقيعالارى ەكەنىنە ءسىرا ەشكىمنىڭ داۋى بولا قويماس. قازاق – ءوزىنىڭ شىنايى تاۋەلسىز ەركىن ەل ەكەنىن سەزىنىپ, ءوزىنىڭ ءتول مەملەكەتى ءۇشىن ءسوز سويلەپ, داۋىس بەرىپ, ەڭبەك ەتەر قۇقىعىنا يە بولعانىنا ۇجدانى وسكەن جىلدار وسىلاي باستالىپ ەدى. *  *  * ...1991 جىلدىڭ تامىز ايىنداعى ءماس­كەۋ­دە كەڭەس وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ياناەۆ باستاعان توپتىڭ ماسقارالىقپەن قۇلاۋىنان كەيىن ساياسي-قوعامدىق وقي­عا­لار ەشكىم بولجاي الماعان جىلدام­دىق­پەن ءوربىدى. سول جىلعى ەڭ ۇلكەن وقيعا – قۇ­رامىندا 20 ميلليوننان استام مۇشەسى بار, 74 جىل الىپ مەملەكەت بيلىگىندە تۇر­عان كەڭەس وداعىنىڭ كوممۋنيستىك پار­تياسى ەشقانداي سەزد نەمەسە پلەنۋم شاقىرىلماستان, ەشكىمنىڭ ءبىر ارەكەت, ءبىر ءسوز قارسىلىعىنسىز, رەسەي پرەزيدەنتى ب.ەلتسيننىڭ جارلىعىمەن بىرنەشە مي­نوتتىڭ ىشىندە تاقتان تايدىرىلدى. بار­لىق كوممۋنيستەردىڭ جوعارعى باسقارۋشى بيلىكتىڭ قانداي دا شەشىمىن تالقىلاۋسىز ورىندايتىن تەمىردەي ءتارتىبى وسى جولى دا مۇلتىكسىز “جۇمىس ىستەپ” ەشكىم “تۇياق سەرىپپەستەن” جويىلىپ كەتە باردى. پارتياداعى وسى ءتارتىپتى پايدالانىپ, ن.نازارباەۆ تا شۇعىل تۇردە قازاقستان كوممۋنيستەرىنىڭ كەزەكتەن تىس سەزىن شاقىردى دا, ماسكەۋدەگى شەشىم ارناسىن­دا قازاقستاندا دا كومپارتيانىڭ تارال­عانى تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ءدال وسى وقيعاعا دەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇرىنعى وداقتى رەفورمالاپ, جاڭا وداقتىق كەلىسىم قابىلداۋ كەرەك­تى­گى­نە مەيلىنشە جانە بىلگىرلىكپەن اتسالىس­قان. الايدا, ماسكەۋدەگى ورتالىق باس­شى­لارى, ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە م.گورباچەۆ ن.نازارباەۆتىڭ كوڭىلگە قونىمدى ۇسى­نىستارىمەن ىشتەي كەلىسىپ تۇرسا دا ونى قابىلداۋعا, ساياسي شەشىمگە بارۋعا تاۋەكەل ەتە المادى. 1991 جىلدىڭ 19 تامىزى كۇنگى ءماس­كەۋ­دەگى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ارەكەتىنىڭ زاڭ­سىز ەكەندىگىن ايتىپ, ول “ۇيىمنىڭ” تاپ­سىر­ما­لارىن ورىنداي المايتىندىعىن باسقالار­دان بۇرىن جاريا ەتكەن نۇر­سۇل­تان نازار­باەۆ بولدى. وسىدان كەيىن-اق بۇرىنعى وداقتىڭ بولاشاعى تۇماندانىپ, ەندى مۇلدە كۇتپەگەن جاڭا ساياسي جاعداي قالىپتاساتىنى كىمگە بولسا دا تۇسىنىكتى بولدى. پرەزيدەنت شۇعىل تۇردە, قىسقا مەر­زىم­دە جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار جا­ساقتاپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىن قايتا ۇيىمداستىرۋ تۋرالى جارلىعىن جاريالادى. رەسپۋبليكانىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرىلدى. وداقتىق باعىنىستاعى مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن ۇيىم­دار­دىڭ قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاراماعىنا كوشۋى تۋرالى, قازاقستانداعى سوكپ ءمۇل­كى تۋرالى, رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ەكو­نو­ميكالىق قىزمەتىنىڭ دەربەستىگىن قام­تاماسىز ەتۋ تۋرالى, مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن قۇرۋ تۋرالى, قازاق سسر-ءىنىڭ اتاۋىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ وزگەرتۋ تۋرالى, ت.ب. رەسپۋبليكا ومىرىنە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانىپ, وتە شيراق جۇمىس جۇرگىزىلدى. بۇكىل حالىقتى ءدۇر سىلكىندىرىپ, رۋحتى ەزگەن اۋىر سالماقتان, جانعا باتقان دەرت­تەن قۇتىلعانداي اسەر ەتىپ, ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەن پرەزيدەنتتىڭ ەڭ باتىل قادامى 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قابىلدانعان “سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى” جارلىعى بولدى. بۇل جارلىق سول كەزدە تەك قازاقستان جۇرتشىلىعىن عانا ەمەس, كەڭەس وداعىن تۇگەل ەلەڭ ەت­كى­زىپ, ورتالىق بيلىكتىڭ قاتتى رەنىشىن تۋعىزعان ەدى. اسىرەسە, اسكەري-ونەركاسىپ كە­شەنىنىڭ ىقپالدى باسشىلارى قازاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ ەشكىمنىڭ كەلىسىمىنسىز وزىندىك شەشىم قابىلداۋىن قاتتى سىنعا الىپ, مەملەكەتتىڭ قورعانىس قابىلەتىن السىرەتتى دەگەن كىنا تاعۋعا دا تىرىسىپ باقتى. سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋ­رالى حابار حالىقارالىق دارەجەدە ءۇل­كەن نازارعا ىلىكتى. الەمدەگى يادرولىق قا­رۋعا يە اقش, انگليا, فرانتسيا سياقتى مەم­لەكەتتەر بۇل پوليگوننىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ, قازاقستان باسشىلىعىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزە باستادى. سول كەزدەگى قاراما-قايشىلىقتى پرو­تسەس­تەرگە ساراپتاما جاساي وتىرىپ, ءوزىنىڭ “عاسىرلار توعىسىندا” كىتابىندا ن.نا­زارباەۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: “... ءتىپتى كەڭەس وداعى ءالى بار كەزدەن باستاپ “اقىل ايتۋ” كوبەيدى. سوناۋ 1991 جىلدىڭ 16 ناۋ­رىزىندا مەملەكەتتىك حاتشى دجەيمس بەيكەر مەنى اقش-تىڭ ماسكەۋدەگى ەلشى­لىگىنە شاقىردى. ءتۇن ورتاسى اۋا كەزدەستىك. بەيكەر ەلدەگى جاعدايدى بىلگىسى كەلدى. بىراق سول كەزدە-اق, باتىس يادرولىق قارۋ ءما­سەلەسىن شەشۋگە جول ىزدەي باستاعانى اڭ­عارىلدى. بۇل تۋراسىندا سول جىلعى 16 قىركۇيەكتەگى الماتى ۇشىراسۋىندا اشىقتان اشىق ءسوز بولدى”. وسى كىتاپتا پرەزيدەنت يادرولىق قا­رۋ­عا بايلانىستى سول كەزدەگى قيىن كەلىس­سوز­دەر تۋرالى كەڭىنەن, ءارى ەگجەي-تەگجەيلى ءاڭ­گىمەلەپ, سول كەلىسسوزدەردىڭ قانداي ءنا­تي­جەگە قول جەتكىزگەنىن تومەندەگىدەي قو­رى­تىندىلايدى: “...1994 جىلعى 5 جەلتوق­سان­دا, سبسە-ءنىڭ (قازىرگى ەقىۇ – ق.س.) بۋ­داپەشتەگى ءماسليحاتى كەزىندە شىن مانىندەگى تاريحي وقيعا بولدى. يادرولىق قا­رۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارت­تىڭ دەپوزيتاريلەرى — رەسەي فەدەرا­تسيا­سى, اقش, ۇلىبريتانيا تاراپىنان قا­زاق­ستان قاۋىپسىزدىگىنە بەرىلەتىن كەپىل­دىك­تەر تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وندا اتالمىش مەملەكەتتەر سبسە قاعي­دالارىنا سايكەس, قازاقستاننىڭ ساياسي تاۋەل­سىزدىگىنە, اۋماقتىق تۇتاس­تى­عىنا قارسى كۇش قولدان­باۋ­عا, ەكونوميكالىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋدەن باس تارتۋعا مىندەتتەمە الىندى. ءبىز بۇل كەپىلدىكتەردى قازاق­ستاننىڭ قارۋسىزدانۋ جو­لىن­داعى جاۋاپكەرشىل ساياسا­تىنا بەرىلگەن لايىقتى جاۋاپ دەپ سانايمىز. كەيىن مۇنداي كەپىل­دىكتەر قحر مەن فرانتسيا ۇكىمەتتەرى تارا­پى­نان دا بەرىلدى...” (ن.نا­زار­باەۆ. عاسىر­لار توعىسىندا. 1996, 72-73 بەتتەر). الايدا, سول كەزدەگى يادرو­لىق پوليگون­دى جابۋ جايىن­داعى شەشىم ءالى دە دۇنيە­جۇ­زىلىك قوعامداستىقتا, حالىق­ارالىق ۇيىمداردا ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الا قويعان جوق دەپ ايتۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, جالپى قارۋسىز­دان­دىرۋ جولىندا دا, يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ باع­دارىندا دا ن.نازارباەۆقا دەيىن دە, ودان كەيىن دە وسى ادامزات تاريحىندا ەش مەم­لەكەت, ەش مەملەكەت باسشىسى ونداي تاۋەكەلگە, ونداي  شەشىمگە بارعان جوق. ەكىن­شىدەن, ادامزاتقا, بۇكىل الەم­گە يادرولىق, تەحنوگەندىك سوعىس قاۋپى تومەندەگەن جوق. ۇشىنشىدەن, بۇل قاۋىپتى تەجەۋگە مەملەكەت باسشىلارى دا, الەمنىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگيالىق توپتارى دا ورتاق كەلىسىم جولدارىن تابۋعا ۇمتىلىس كورسەتە الماي كەلەدى. جوعارىداعى پروبلەمالار, جالپى الەم مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ يادرو­لىق قارۋدى جويۋ جولىنداعى جاۋاپكەر­شى­لىگى, ەقىۇ-نىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى تۋرالى ەلباسى ۇستىمىزدەگى جىلى الەمدىك دارەجەدە جاريا بولعان ەكى ايگىلى ماقا­لالارىندا ءسوز قوزعاپ, جاڭا زامان تالابىندا ادامزاتتىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ءوزىنىڭ تىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى. وقتىن-وقتىن ەل ىشىندەگى ءارتۇرلى ساياسي توپتار دا بۇقارا اراسىندا مەملەكەت باسشىسىن سىناعىسى كەلگەندە “يادرولىق قارۋدان بەكەر باس تارتتى” دەپ قالاتىن­دا­رى دا بار. مۇنداي كۇمانعا دا پرەزي­دەنت ءوزى وتە دالەلدى, تياناقتى ءۋاج ايتىپ, جاۋاپ بەرگەن ەكەن: “... يادرولىق قارۋ ۇستاۋ ءۇشىن وراسان زور قاراجات پەن جوعار­عى دارەجەلى ماماندار كەرەك. بىزدە ونىڭ ەكەۋى دە جوق. ونى بىلاي قويعاندا, يادرو­لىق قارۋعا يە بولۋ دەگەن ءسوز, قاي كەزدە قو­پارىلىپ كەتەرى بەلگىسىز قاتەر وشاعى­نىڭ ۇستىندە وتىرۋ جانە باسقا بىرەۋدىڭ ءدال ساعان قاراي نىسانالاپ قويعان يادرو­لىق جەبەسىنىڭ سۇعىندا وتىرۋ دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا كەيبىر ادامدار ءوز جەرىمىز­دەگى يادرولىق قارۋدى ەشكىمگە بەرمەيمىز دەپ داۋرىعا باستاعاندا, مەن قاراداي كۇيزەلىپ ءبىتتىم. ونداي داڭعويلار ابدەن ۋلانىپ بىتكەن سەمەي جەرىن كورمەيدى, قاراداي قىرشىنىنان قيىلىپ, قاراداي مۇگەدەكتىككە ۇشىراپ جاتقان جازىقسىز جانداردىڭ تاۋقىمەتىن تۇسىنبەيدى. اشىق اۋىزداردى الداپ, ارزان بەدەل جيناۋعا قۇنىعىپ العان وندايلار, ءبىزدىڭ الگىندەي شەشىمىمىزگە ءالى كۇنگە داۋ ايتادى. قازاق جەرى ءبىر كەزدەگى قاسىرەتىنەن ەندى ارىلىپ كەلەدى... ...سىناق الاڭىندا 459 يادرولىق جارىلىس بولدى. ونىڭ ءجۇز ون ءۇشى اۋەدە جارىلدى. ولار ەندى ەشقاشان قايتالانباقشى ەمەس...” (ن.نازارباەۆ. عا­سىرلار توعىسىندا. 1996, 73-74 بەتتەر). ەلباسىمىزدىڭ وسى تاقىرىپتاعى تىڭ تول­عانىستارىن كۇنى كەشە عانا جاريالانعان “الىپ اۋقىمدى الەم جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك” اتتى ماقالاسىنان دا كورىپ, ءسۇيسىنىپ وتىرمىز. بۇل ماقالادا نۇرسۇل­تان نازارباەۆ ءوز ەلىنىڭ بەيبىت اتوم جونىندەگى قاعيداتتى ۇستانىمىن جەر-جاھانعا جاريا ەتتى. *  *  * كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى قۇلاعاننان كەيىنگى قوعامداعى كوڭىل كۇي, ادامداردىڭ سول وقيعاعا كوزقاراسى دا سان الۋان بولدى. ەكونوميكالىق كۇيزەلىس پەن رۋحاني كۇيرەۋ قاتار ءوربىدى. ەڭ باستىسى – سەنىم كەتتى. ەندى وداقتىڭ دا ءومىرى كۇماندى بولىپ قالدى. وسىنداي كۇيزەلىس, داعدارىستان ەلدى دە, قوعامدى دا قۇتقارعان – ەلىمىزدىڭ پرە­­زيدەنتى بولدى. ول شۇعىل تۇردە جو­عار­عى كەڭەسكە “قازاقستاننىڭ مەملەكەت­تىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى” زاڭ جوباسىن ۇسىندى. 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا جو­عارعى كەڭەستە كۇنى بويى ۇلكەن پىكىرتالاس ۇستىندە “قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىگى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ جوباسى تالقىلاندى. سول كۇنگى ءحىى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ ماجىلىسىنە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ, 360 دەپۋتات, ۇكىمەتتىڭ تولىق قۇرامى تۇگەل قاتىناستى. زاڭنىڭ ءاربىر بابى, قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى, اسىرەسە تىلگە, ۇلتارالىق قاتىناستارعا, مەم­لەكەتارالىق ماسەلەلەر, كەرەعار پىكىر­لەر مەن ۇسىنىستارعا تولى بولدى. تال­قى­لاۋ بارىسىندا پرەزيدەنت الدەنەشە رەت ءسوز الىپ, دەپۋتاتتاردىڭ كەيبىر ۇشقارى ۇسىنىستارىنا بايىپتىلىقپەن, دايەك­تىلىكپەن دالەل كەلتىرىپ, ورتاق پىكىرگە شا­قىرىپ, كەيبىر جاعدايدا ءوز ۇسىنىستارىن دا داۋىسقا سالىپ, زاڭنىڭ ساپالى قا­بىل­دانۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. دەپۋتاتتار اراسىندا بولعان بەلگىلى زاڭگەرلەر, كور­نەكتى عىلىم, مادەنيەت, ادەبيەت قايرات­كەرلەرى دە ايانىپ قالعان جوق. اسىرەسە زيالى قاۋىم وكىلدەرى سالىق زيمانوۆ, جابايحان ءابدىلدين, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ومىربەك جولداسبەكوۆ, شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباەۆ, زينايدا فەدوتوۆا, سۇلتان سارتاەۆ, مۇرات اۋەزوۆ, نۇرلان ورازالين, الەكساندر كنياگينين, تاعى باسقا دەپۋتاتتاردىڭ ورىندى ءسوز, ۇتىمدى ۇسىنىستارى زاڭ جوباسىن شيرىقتىرىپ, ساپاسىن ارتتىردى. كەشكە قاراي زاڭ تولىق قابىلدانىپ, پرەزيدەنت ماجىلىسكە قاتىناسۋشىلاردى, دەپۋتاتتار ارقىلى بۇكىل قازاقستان حالقىن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزبەن قۇتتىقتادى. ەسكى گيمن ورىندالدى. عاسىرلار بويى بابالار ار­مان­داعان دەربەس مەملەكەت بولاتىنى­مىز­دى سەزىنگەن كەۋدەمىزدى قۋانىش كەرنەپ, تەبىرەندىك. كوزىمىزگە جاس كەلدى. بوركىمىزدى اسپانعا اتتىق. پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا بۇۇ-عا, بارلىق حالىقارالىق ۇيىمدارعا, بارلىق مەملەكەتتەرگە جەدەل اقپارات تا­رات­تىق (مەن ول كەزدە ماسكەۋدەگى ب ۇلىكتەن كەيىن, 31 تامىزدا تۇڭعىش قۇرىلعان بۇقا­را­لىق اقپارات قۇرالدارى جانە باسپا مي­نيسترى قىزمەتىندە ەدىم). ءتۇنى بويى پرە­زيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەت كەڭسەسىندە جۇردىك. مينيسترلىك كەڭسەلەرى دە, بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارى, رەداكتورلار, رەداكتسيا­لار تۇگەل جۇمىستا بولدى. تۇنگى ون بىردەن اسقاندا پرەزيدەنت تەلەفون سو­عىپ, تۇركيا ۇكىمەتىنەن ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدى­گى­مىزدى مويىن­داپ, قۇتتىقتاعان العاشقى تە­لەگرامما كەلگەنىن ايتتى. كەلەسى كۇنى اقش-تان, تاعى باسقا ەلدەردەن حابار ءتۇسىپ جاتتى.... جاڭا ءومىر باستالدى... رۋحىمىز كوتە­رى­لىپ, ويىمىزدى ەرەكشە قۋات بيلەدى. ال­عاش­قى ۇكىمەت وتىرىسىن پرەزيدەنت ءوزى جۇرگىزدى. مينيسترلەرگە بۇرىن اتقارماعان جاڭا تاپسىرمالار بەرىلدى. ءار كۇنىمىز ءبىر اي, ءبىر ايىمىز ءبىر جىلعا تاتيتىنداي قاۋىرت­تىقپەن, ايرىقشا سەرپىلىسپەن, تاۋەلسىز ەل, مەملەكەت بولدىق دەگەن سەزىم­مەن جۇمىس جاسادىق. قوعامدا قايشىلىق كوپ. بۇرىنعى وداقتىق ەكونوميكالىق جۇيە مۇلدە كۇيرەپ, ءونىم ءوندىرۋ دوعارى­لىپ, ءىرى كاسىپورىندار, زاۋىتتار, فاب­ري­كا­لار توقتاپ, جاپپاي جۇمىسسىزدىق دەن­دەي باستادى. قارجى جۇيەسى دە تەجەلىپ, ءار دەڭگەيدەگى جەرگىلىكتى, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت تە سارقىلىپ, ينفلياتسيا كۇشەيدى. ءدۇ­كەن­دەر سورەلەرى قاڭىراپ بوس تۇردى, حا­لىق تۇتىناتىن تاۋارلار جوق. زەينەت­كەر­لەر زەينەتاقىسىن, مۇعالىمدەر, دارىگەرلەر جالاقىسىن, ستۋدەنتتەر ستيپەنديالارىن ۋاقىتىندا الا الماي زارىقتى. زاڭدار قابىلدانىپ ۇلگەرە الماي, ۇلگەرگەننىڭ ءوزىن­دە بۇرىنعى وداق كولەمىندەگى قالىپ­تاسىپ قالعان قاتىناستار جاڭا تالاپقا ساي ۇيلەسىپ, ۇيرەنە الماي, الاساپىران بولىپ جاتتى. كەز كەلگەن مەكەمە, كاسىپ­ورىنداردا, ءتىپتى جوعارى وقۋ ورىندارىن­دا, كوشەلەر, الاڭداردا باستاماشى توپتار قۇرىلا قالىپ, دۋىلداعان ميتينگىلەر ءوتىپ جاتۋى ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالدى. ەسىگىمىز, تەلەفونىمىز اشىق, سول جينا­لىس­تارعا ۇكىمەت مۇشەلەرىن, بيلىك وكىل­دە­رىن كۇن سايىن شاقىراتىن. قوردالانعان ەكونوميكالىق, ساياسي الەۋمەتتىك پروبلە­ما­لار شاش ەتەكتەن. كۇندىز ەسىل ۋاقى­تى­مىزدى وسىنداي جينالىس, ميتينگىلەردە وتكىزەمىز, ەلدىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرە­مىز, ايتقاندارىن تىڭدايمىز, جاعدايدى تۇسىندىرەمىز. كەشكى ۋاقىتتاردا ءتۇن ورتاسىنا دەيىن وتىرىپ, زاڭدار جازامىز. پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتى دامىلسىز, ۇيىمداستىرۋى دا, تاپسىرما بەرۋى دە, با­قى­لاۋى دا جۇيەلى. سول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەن لاۋا­زىم­دى قىزمەتكەرلەر نەگىزىنەن ول كىسىدەن جا­سىراق تا, وزىمىزشە ىستىق-سۋىقتى كورىپ, شىنىعىپ وسكەن, اجەپتاۋىر دايىندىعى­مىز دا بارشىلىق ازاماتتار بولساق تا ءبى­رىن­شى باسشىنىڭ قۋاتى مەن قارىم-قابى­لەتىنە تاڭ قالاتىن ەدىك. قىسقاسىن ايت­قان­دا – جىعىلىپ-ءسۇرىنىپ, شارشاپ, شال­دىعىپ ىستەگەن جۇمىستارىمىزدى ەكى-ءۇش وراپ, كوپ نارسەگە بىزدەن بۇرىن ۇلگەرىپ جۇرەتىن. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جانىنان قۇقىقتىق, قارجى-ەكونوميكالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك جۇيەلەردى رەفورمالاۋ شارالارىن بەل­گىلەيتىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيالار قۇرىپ, ولاردىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەۋگە تەك ۇكىمەت نەمەسە رەسمي بيلىك وكىلدەرىن عانا تارتۋمەن شەكتەلمەي, كوپتەگەن قو­عام­نىڭ ءار سالاسىنان عالىمدار, مامان­دار, ساراپشىلاردى قوسىپ, ولاردىڭ ءمۇم­كىندىكتەرىن ورتاعا سالۋعا جاعداي تۋعىزدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ, الەمنىڭ ەڭ وزىق دامىعان ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك تاجىريبەسىن زەرت­تەپ, ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە, مەملەكەتىمىزگە ءساي­كەس كەلەتىن جاعىمدى جاقتارىن پايدا­لا­نۋ­عا ءمان بەردى. ءبىزدى كوپ نارسەگە جاڭاشا قاراۋعا ۇيرەتتى, ءوزى دە ۇيرەنۋدەن جالىق­پادى. شەت ەل ماماندارىنىڭ, بەلگىلى قار­جىگەرلەر, ەكونوميستەر, ساياساتكەرلەردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە كوپتەپ كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن­دەرى­مەن كەزدەسىپ, مۇمكىندىكتەرىن بايقاپ, ولار­دىڭ ۇسىنىس-كەڭەستەرىن مەملەكەت قۇرۋ ىسىنە جاراتتى. قازاقستاننان تىس جەردە, باسقا ەلدەردە, اسىرەسە رەسەيدە ءار­تۇرلى قىزمەتتەردە جۇرگەن ۇلتى قازاق ما­مان­داردى ەلگە شاقىرتىپ, ولاردىڭ ءبىلى­مىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا قىزمەت بەرىپ, تۇرمىس جاعدايلارىن شەشىپ, ءوز وتا­نىنا قىزمەت ەتۋگە, ۇلتتىق مەملە­كە­تىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرىسۋگە جۇمىلدىردى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قىسقا مەرزىمدە, بىرنەشە ايدىڭ كولەمىندە جۇزدەن استام مەملەكەت قازاقستانمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كەلىسىمگە كەلدى. پرەزيدەنت شۇعىل تۇردە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىن, اسكەري دوكتريناسىن جاريا ەتتى. ەل ىشىندەگى جاپپاي رەفورمالار مەن كەزەك كۇتتىرمەس مەملەكەت قۇرۋ جۇمىستارىن ءبىر ساتكە دە كىدىرتپەستەن, دۇنيەجۇزىلىك قوعام­داستىقتىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ, باسقا ەلدەرمەن تەڭ تەرەزەلى, دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ەكپىن بەرىپ, كۇش سالدى. دۇنيەنى كەزىپ ءجۇرىپ, دوس ىزدەپ, تىلەكتەس جينادى. بۇرىن “قازاق” دەگەن ءسوزدى ەستىپ كورمەگەن پرەزيدەنتتەر, كورولدەر ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ جارقىراعان ماڭدايىن, جار­قىلداعان كوزىن, ءوتىمدى ءسوزىن, جاسامپازدىق قايراتىن, قىران قاناتى قالىقتاپ, جەل­بىرەگەن كوك تۋىن كورىپ, قۋاتتى ءانۇرانىنا قۇلاق ءتۇرىپ, قۇشاعىن جايعاندا قازاقتىڭ مارتەبەسى كوككە كوتەرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ باسقا ەلدەرگە ءاربىر ساپارىنىڭ مازمۇنىنىڭ ءوزى ءبىر ەمەس, بىرنەشە ماقالاعا جۇك. قازاقتىڭ كوك تۋىن كوتەرىپ ءجۇرىپ, ەلىن باسقالارمەن تەڭ ەتتى. بوتەندەردىڭ قازاققا دەگەن سەنىمىن تۇراقتاندىرىپ, سونىڭ ارقاسىندا ەل ەكو­نوميكاسىنا قىسقا مەرزىمدە ميلليارد­تاعان ينۆەستيتسيا اعىلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى كورەگەندىگىنىڭ الدەنەشە رەت كۋاسى بولدىق. سونىڭ ءبىرى – 1992 جىلعى بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47 سەسسيا­سىندا سويلەگەن سوزىندەگى ازياداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىق جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى (اوسشك) تۋرالى ۇسىنىسى. باستاپقى كەزدە, اسىرەسە شەتەل­دىك ارىپتەستەر بۇل ۇسىنىسقا تەرەڭ ءمان بەرە قويماعانى جاسىرىن ەمەس. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت قاجىماستان, كۇماندانباستان, قوبالجىماستان وسى باعىتتاعى ديپلوما­تيا­لىق ۇستانىمىن ون جىل ۇزبەي ءجۇر­گىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە 2002 جىلى الماتىدا ازياداعى 17 مەملەكەت باسشىلارى نەگىزگى مۇشە رەتىندە, ال 5 مەملەكەت باسشىلارى باقىلاۋشى دارەجەسىندە قاتىناسقان ءبىرىنشى باسقوسۋى بولىپ, بۇل ازيا كون­تي­نەنتىندەگى وسىنداي ءوزارا سەنىم سيپاتىنداعى تۇڭعىش حالىقارالىق ۇيىم بولىپ قالىپتاستى. قازىر جۇيەلى جۇمىس جاساپ, ءوز دارە­جەلەرىندە تانىم, سەنىمگە يە بولعان تمد, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), كەدەندىك وداق ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ باس­تاماشىلدىعىمەن قۇرىلىپ, وسى ۇيىم­دارعا كىرەتىن بارلىق ەلدەردىڭ ىنتى­ماقتاستىعى مەن بەيبىت قارىم-قاتىنا­سىنا, يگىلىكتى دامۋىنا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ۇيىمدار. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى­نىڭ ءوزى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەكونومي­كالىق, ساياسي رەفورمالاردىڭ ءتيىمدى ءجۇر­گى­زىلۋى, جاڭا قازاقستاننىڭ الەمدە تانى­لۋى جانە – پرەزيدەنتىمىزدىڭ حالىقارا­لىق بەدەلىنىڭ كورنەكتىلىگىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتىپ وتىرعان تاريحي جەڭىس. *  *  * پرەزيدەنت تە قانشاما ايرىقشا كۇش, قايرات, قۋات يەسى بولسا دا, كادىمگى ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام, پەندە. بىراق, قانشا پەندە دەگەنمەن دە ءجاي ادام دا ەمەس. ونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى دا, سەزىم تۇيسىگى دە بارىمىزدەن وزگەشەلەۋ. ەڭ نەگىزگى قاسيەتتەرى – ونىڭ تاباندى, ءتوزىمدى ءمى­نەزى, قانداي قيىن جاعدايدا دا ساسپايتىن ۇستامدىلىعى, قالعىماس تاپقىرلىعى مەن سارقىلماس ەرىك كۇشى. بويىنداعى وسى قاسيەتتەرىن حالىق كورىپ كەلەدى. وسىنداي بيلىگىنىڭ ارقاسىندا تالاي ءتۇيىن شەشىلدى, كوپ قايشىلىق جويىلىپ, تۇيىقتان جول تابىلدى. وسىنىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە ەلباسىنىڭ داعدارىس ءورشىپ تۇرعان 1997 جىلعى قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن جاريا ەتكەن حالىققا جولداۋىنىڭ ماڭىزىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. اۋەل باستا قوعامدا دا, كەيبىر ساراپشىلار دا “ەلگە جالاقى, زەينەتاقى تولەي الماي وتىرعاندا قايداعى “گۇل­دەن­گەن قازاقستان” تۋرالى ايتۋعا بولادى؟!” – دەگەن سىڭايدا كۇدىك بولعانى دا راس. ءومىر پرەزيدەنتتىڭ ۇستانى­مىنىڭ مۇمكىن ەكەندىگىن دالەلدەدى. وعان ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 29 قاڭتارىنداعى كەزەكتى جول­داۋىندا باعا بەرىلگەن العاشقى ونجىلدىق ناتيجەلەرى ارقاۋ بولا الادى. تۇرمىس وڭالا باستادى. سوڭ­عى جىلدارداعى جاھان­دىق داعدارىس جاعدايىنىڭ وزىندە اۋەل باستا قابىلدانعان الەۋمەتتىك باعدار­لا­مالار تولىق ورىندالىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ الەۋەتى قۋات­تانىپ, ءومىر ساپاسى ءوسىپ كەلەدى. پرەزيدەنتتىڭ مەم­لەكەتتىك ەڭبەگىنىڭ بىردەن ءبىر ماقساتى دا وسى كورسەتكىشتەر بولسا كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تەك ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ عانا ەمەس, ساياسي-قوعامدىق, رۋحاني, گۋماني­تار­لىق سالالارداعى داعدارىس تا ادام ومىرىنە ءوزىنىڭ شار­پۋىن تيگىزدى. قازاقتار قانشا ەكونوميكالىق زارداپ شەگىپ جاتسا دا, تاۋەلسىزدىك رۋحىنا جالعاسىپ, بولاشاق ۇمىتكە ۇمتىلىپ, ءومىر ءسۇردى. الايدا, باسقا ۇلتتار وكىلدەرى ءالى بۇ­رىنعى وداقتىڭ قۇلاعانىنا سەنە الماي, كەيبىرەۋى ءوز ەلىمىزدى تابايىق دەپ, كوشىپ, كەتىپ جاتتى. كەيبىر ءوڭىر­لەردە ءتىپتى سەپاراتتىق ارەكەت­تەر دە بوي كورسەتپەي قالعان جوق. پرەزيدەنت ءوزى باستاپ, قالىڭ ەل, بار­لىق ۇلتتار وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, ولارمەن اشىق سويلەسىپ, جاڭا قازاقستاننىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ مەملەكەتتە تۇراتىن بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ تەڭ قۇقىقتىعىن ساقتاپ, ۇلتىنا قاراي ەشكىمدى ەشقانداي كەمسىتۋ بولمايتىندىعىن ايتىپ, دامىلسىز كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, مەملەكەتتىڭ ۇلتارالىق كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن ساليقالى ساياساتىن تۇسىندىرۋدەن جالىقپادى. بۇل ۇستانىمدار 1993, 1995 جىلدارى قابىلدانعان كونستي­تۋ­تسيالاردا دا بەكىتىلدى. وسى ماقسات­تار­دىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا وڭ ىقپال ەتەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. ونىڭ قۇزىرى ارنايى زاڭمەن بەكىتىلدى. ەل ىشىندەگى تىنىشتىق, ساياسي تۇراقتى­لىق, قوعامدىق كەلىسىم ماسەلەلەرى پرەزي­دەنت نازارىنان ءبىر ساتكە دە قالعان ەمەس. پرەزيدەنت سونداي-اق ەل ىشىندەگى تىنىشتىق پەن تۇسىنىستىك جاعدايىن, ەڭ الدىمەن كورشىلەس ەلدەرمەن دوستىق, بەيبىت قارىم-قاتىناسقا ۇلاستىرۋعا تال­پى­نادى. اسىرەسە, كورشىلەس رەسەي, قىتاي, وزبەك, قىرعىز, تاجىك, تۇركىمەن ەلدەرى­مەن ۇزدىكسىز قارىم-قاتىناس جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇددەلى. پرەزيدەنتتىڭ ينتەگراتسيالىق ساياساتى دا ەل مۇمكىندىگىن, قازاقتىڭ ەركىن ءوسىپ ونۋىنەن تۋىندايدى. *  *  * تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ايقىن كورسەتكىشى, ءرامىزى – مەملەكەتتىك شەكارا. بابالارىمىز كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, قاسىق قانىنداي قاسيەتتەپ وتكەن ەڭ اسىل مۇراسى – قازاق ەلىنىڭ جەرى. ەجەلدەن قازاق جەرىنىڭ جوبالى شەكاراسى بولعانىمەن ءبىزدىڭ بۇگىنگى زامانىمىزعا دەيىن رەسمي تۇردە زاڭمەن بەكىتىلىپ, كورشىلەس, شەكارالاس مەملەكەتتەرمەن ارنايى كەلىسىممەن حاتتالىپ, مويىندا­لىپ, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن تانىلعان مەملەكەتتىك شەكارا بەلگىلەنگەن ەمەس. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى ماسەلەنى ەڭ باسىمدى مىندەتتەردىڭ قاتارىنا قويىپ, جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الدى, 1995 جىلدىڭ 11 مامىرى. كەشكى ساعات 17:00-گە پرەزيدەنتتىڭ قابىلداۋىنا شا­قى­رىلدىم.­ وتە جىلى قارسى الدى. جاڭا­دان ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان حالىق ءبىر­لى­گى پارتياسىنىڭ جاعدايىن سۇرادى. ءار­تۇرلى ماسەلەلەر جايىن ءسوز ەتتىك. ءبىر كەزدە: – مەن ساعان مۇلدە سەنىڭ ويىڭا كەل­مەگەن ۇسىنىس ايتقالى وتىرمىن, – دەپ ادەتتەگىسىنشە قادالا قارادى دا ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن اڭگىمەسىن جالعاستىردى. – ءوزىڭ بىلەسىڭ, وسى مەملەكەتىمىزدى قايتسەك كۇشەيتەمىز, قۋاتتاندىرامىز دەپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان قانشا دۇنيە جاساپ جاتىرمىز. قاسىمدا ءجۇرسىڭ, ىستىق-سۋىقتى بىرگە كورىپ كەلەمىز. مىنا ەكونوميكانىڭ قيىندىعى بولىپ تۇر. ءبارىن قايتا جاساۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. بۇل تىعىرىقتان دا شىعامىز. وسى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ىشىندە قانشاما ەلمەن تەرەزەمىز تەڭ قاتىناس ورناتىپ كەلەمىز. ءبىزدى ەشقاشان بىلمەگەن, تانىماعان ەلدەردىڭ ەلشىلىكتەرى اشىلىپ جاتىر. ءوزىمىز قانشا ەلشىلىك اشتىق. ءوزىڭ ويلاشى – مىناۋ رەسەي, قىتاي, گەرما­نيا, فرانتسيا, امەريكا – قاشان بىزبەن تەڭ سويلەسىپ ەدى؟! – ونىڭىز راس. راس ايتاسىز, – دەدىم, ءسال كىدىرگەنىن پايدالانىپ, – ءسىز ءوزىڭىز الەمدى ارالاپ, قازاقتى تانىتىپ ءجۇرسىز عوي, – دەدىم. پرەزيدەنت ەندى اڭگىمەنى تەرەڭنەن قوزعادى. – تاريحتان بىلەسىڭ, اتالارىمىز ەجەل­دەن شىعىسىمىز بەن سولتۇستىگىمىزدەگى ەكى الىپ ەلمەن قاتىناسقا ايرىقشا ءمان بەرگەن. ابىلاي بابامىز دا ەكەۋىمەن ءبىر­دەي قاتىناس جاساپ, قازاقتى ساقتاپ قالعان عوي. قازىر جاڭا زامان. جاڭا جاعداي. مىنا قىتاي قاتتى دامىپ كەلەدى. توراعا تسزيان تسزەمينمەن ماسكەۋدە ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىندا كەزدەستىم. جاقسى اڭگىمەلەستىك. ەلشىلىككە رەس­پۋبليكادا كورنەكتى قىزمەت ىستەگەن, ءوزىڭنىڭ ەڭ سەنىمدى ادامىڭدى جىبەر دەپ وتىر. اڭگىمەنىڭ توركىنىن ەندى ءتۇسىنىپ, سەلت ەتە قالدىم. بىراق سىر بەرمەۋگە تىرىسىپ, ۇندەمەدىم. پرەزيدەنت: – ءارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, سوعان سەنى لايىق كورىپ وتىرمىن, – دەپ ماعان “نە دەي­سىڭ؟” دەگەندەي سۇراۋ ماعىناسىمەن قارادى. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, شىنىندا دا مەن مۇلدەم كۇتپەگەن, ءتىپتى ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرەتىن اڭگىمە ەمەس ەكەن. ونىڭ ۇستىنە قىتاي مامانى ەمەسپىن, ءتىلىن وقىمادىم, بىلمەيمىن. – ەگەر كەلىسسەڭ – مۇلدەم جاڭا ءومى­رىڭ باستالادى. ويلاما, بۇل قىزمەت سەنىڭ بۇرىنعى قىزمەتتەرىڭنەن تومەن ەكەن دەپ. بۇل – پرەمەردىڭ ورىنباسارىنان كەم ەمەس. بىراق ايتتىم – ءبىتتى دەپ وتىر­عا­نىم جوق. ىقىلاسىڭمەن بار. ءتىل ءبىل­مەي­تىنىڭدى بىلەم. ارينە, بىلگەنگە نە جەتسىن. بىراق, ءبىز قازىر بارلىق جاقتى كاسىبي ديپلوماتتارمەن قامتاماسىز ەتە الماي­مىز. قىتاي سياقتى ءىرى ەلدەرگە ساياسي, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە ءوزىن كورسەتكەن, سول ەلدىڭ ۇكىمەتىمەن تەڭ دارەجەدە ءسوي­لە­سە الاتىن, تاجىريبەلى ادامدار جىبەرۋگە ءماجبۇرمىز. مۇنداي تاجىريبە ەجەلدەن بار. كەزىندە پوليانسكي, تولستيكوۆ دەگەن پوليتبيۋرو مۇشەلەرى – ءبىرى جاپونياعا, ءبىرى قىتايعا ەلشى بولعان. ەسىڭدە بولسىن, ەگەر قىتايعا بارا قالساڭ – ەلىمىزدىڭ, قازاقتىڭ مۇددەسىنە ءۇش ءىرى جۇمىستىڭ جا­سالۋىنا تىكەلەي ءوزىڭ قاتىناسىپ, ءوزىڭ مۇ­رىندىق بولاسىڭ. ءبىرىنشىسى – قازاقستان – قىتاي اراسىنداعى شەكارالىق تولىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ – مىندەتىمىز. ەكىن­شىسى – قىتايداعى قازاقتاردىڭ سول ەلدەگى قۇقى, سول ەلدە ءوسۋى, وركەندەۋى, وتانىنا كەلەم دەگەنىنە جاعداي تۋعىزۋ. ءۇشىنشىسى – شەكارالىق وزەندەردى تەڭ پايدالانۋ ءجو­نىندە ەكى ەل اراسىندا كەلىسىم قابىلداۋ, – دەپ الدى-ارتىمدى وراپ تاستادى. سالدەن سوڭ ءسوزىن جالعاستىرىپ: – ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستىڭ كولەمى وسەدى, بولاشاقتا مۇناي تۋرالى دا قىتايمەن قارىم-قاتىناستىڭ ۋاقىتى كەلەدى, – دەپ قورىتتى. ارينە, پرەزيدەنتتىڭ قازاقتىڭ مۇددەسى دەپ اتاعان ءۇش كۇردەلى ماسەلەسىن ەستىگەننەن كەيىن قانداي سولقىلداقتىق بولۋى مۇمكىن؟ بۇل كەزدەسۋدى ەسكە الۋداعى ماقسات – ەلباسىنىڭ نە ماسەلەنىڭ بولسا دا تەرەڭ تامىرىن ويلايتىندىعىن, ەكىنشىدەن, مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ اداممەن سويلەسۋ شە­بەرلىگىن, جوعارى مادەنيەتىن, قامقور­لى­عىن كورسەتۋ, ۇشىنشىدەن, اسىرەسە, قازاق ەلى­نىڭ شەكاراسىنىڭ زاڭ جۇزىندە تياناق­تالۋىنداعى ەلباسىنىڭ تاريحي ەڭبەگىن ايتۋ. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جان-جاقتى كورشىلەرمەن شەكاراسىن انىقتاپ, تولىق قامتۋ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. ء“تيدى” دەگەندە, ول وزدىگىنەن كەلە قويعان جوق. سولاي بولارىنا ساليقالى, دايەكتى كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ءوز ارىپتەستەرى – مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كوزىن جەتكى­زىپ, ءتىلىن تاۋىپ, مامىلەگە كەلە العان­دى­عىن ايتۋ ماڭىزدى. ول جۇمىس بۇگىنگى قى­تايمەن قارىم-قاتىناستان باستالدى. جالپى قىتاي مەملەكەتى, ەلى زاڭدى, قول قويىلعان قۇجاتتى قاتتى سىيلايدى. ءداس­تۇرلى تۇردە زاڭ تىڭداعىش, زاڭ سىيلاعىش حالىق. ءمانىسىن قىسقا قايىرىپ ايتار بولساق – قىتاي ەجەلدەن وزىمەن شەكا­را­لاس 15 مەملەكەتتىڭ ەشقايسىسىمەن شە­كارالىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە مۇددەلى بول­ماعان. ءتىپتى كەڭەس وداعىنىڭ ءداۋىر­لەپ, كۇشەيىپ تۇرعان كەزىندە شەكارالىق كەلىسسوزدەردى تىعىرىققا تىرەپ وتىرعان. ول ءۇشىن شارتتى “داۋلى ۋچاسكەلەر” بولدى. سول توڭدى 1995 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايعا رەسمي ساپارى كەزىندە قىتاي توراعاسى تسزيان تسزەمينمەن كەلىسسوزىندە ءجىبىتتى. كەلىس­سوزدەرگە بوگەت بولىپ كەلگەن “داۋلى ۋچاس­كە­لەردى” ەكى جاقتىڭ مۇددەسىن ساقتاي وتى­رىپ, قاراستىراتىن بولدىق. وسىدان كەيىن-اق شەكارا كەلىسىمى تۋرالى كەلىس­سوزدەر ءوز ۋاقىتىندا جانە ناقتى ءناتي­جەمەن جۇرگىزىلدى. قىتاي توراعاسى 1996 جىلدىڭ 4 شىلدەسىندە قازاقستانعا تۇڭعىش ساپارى كەزىندە وتكەن كەزدەسۋ كەزىندەگى قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەردى تولىق قولداپ, قازاقستان-قىتاي قاتىناسىن تەك قانا دوس­تىق باعىتتا دامىتاتىنىن ايتتى. حات­تا­مادان تىس كەزدەسۋ كەزىندە: “پرەزيدەنت مىرزا, شەكارا ماسەلەسى ەڭ سەزىمتال جەر. ءسىز ماسەلەنى دۇرىس قويىپ ءجۇرسىز. مەن توراعا كەزىمدە وسى تاريحي ماسەلەنى ءبىتىرىپ الايىق”, – دەپ ىقىلاس ءبىلدىردى. سونىمەن, 1997 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە الماتىدا ءبىرىنشى قوسىمشا كەلىسىمگە (كەلىسىم كولەمى – 1300 بەت), 1998 جىلى قازان­دا پەكيندە – ەكىنشى قوسىمشا كەلىسىمگە, اقىرى 1999 جىلى قاراشادا قازاقستان-قىتاي شەكارا ماسەلەلەرىنىڭ تولىق رەتتەلۋى تۋرالى كومميۋنيكەگە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, كحر توراعاسى تسزيان تسزيامين قول قويىپ, عاسىرلار بويى شەشىلمەي كەلگەن قازاقستان-قىتاي اراسىنداعى 1748 شاقىرىم شەكارا زاڭداستىرىلدى. ول كە­لىسىمدەر ەكى جاقتان دا راتيفيكاتسيا­لانىپ, بۇۇ-دا ماقۇلداندى. قىتاي وزىمەن شەكارالاس 15 مەملەكەت­تىڭ ىشىندە قازاقستانمەن ءبىرىنشى بولىپ, تولىق شەكارالىق كەلىسىمگە قول قويدى. ەندى بارلىق كارتالار سول كەلىسىمگە سايكەس جاسالاتىن بولدى. وسىدان كەيىن – 2005, 2006 جىلدارى قازاقستان-رەسەي اراسىنداعى 7.500 شاقى­رىم شەكارا زاڭداستىرىلدى. بۇل كەلىسىم­گە رەسەي جاعى دا مۇددەلى ەمەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە كەزىندە شەكاراعا بايلانىستى سولجەنيتسىن, گورباچەۆ, تاعى باسقا ساياساتكەرلەر ايتقان ارانداتقىش پىكىرلەر دە رەسەي قوعامىنىڭ كەيبىر ورتالارىندا تىلگە تيەك بولىپ جۇرگەنىن ەسكەرسەك, بۇل كەلىسىمنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. سول سياقتى باسقا دا كورشىلەس ەلدەر – وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇركىمەنستان مەملەكەتتەرىمەن قۇرلىق شەكارا كەلىسىم­دەرىنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس. قازاقتىڭ مۇددەسىن قورعايتىن وسىن­داي تاريحي ماڭىزدى ناقتى ءىس ارەكەتتەردى جۇزەگە اسىرىپ, شەشىم قابىلداۋ باقىتى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ ۇلەسىنە تيسە – ءوزىنىڭ ەڭبەگىنە قاراي, تاريحي جەڭىسى دەپ ايتۋ ادىلدىك بولار. عاسىرلار بويى ەۋرازيانىڭ كەڭ دالا­سىن كەزىپ, جان ساقتاپ, ۇرپاق ساقتاۋ ارقى­لى جەرىن ساقتاۋ ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن قازاقتىڭ الەمنىڭ وزىق ەلدەرىمەن, وركە­نيەتىمەن قاتىناسىپ, بويىن تەڭەستىرىپ, وركەندەۋگە بەت العان قوزعالىسى – وسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان قازاقتىڭ جاڭا ءداۋىرى. وسى داۋىردە قازاق نە ىستەي الادى, ساپاسى, مۇمكىندىگى قانداي بولماق, ءبىز, ۇلتىمىز, كىم, قانداي بولامىز, – ارينە, مۇنىڭ ءبارى جالعىز ەل باستاۋشى پرەزي­دەنتكە عانا ەمەس, بۇكىل ۇلتقا, ەلگە سىن. قۋانىش سۇلتانوۆ, سەناتور.