جوبانىڭ ماقساتىن اقتاپ, تيىمدىلىگىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن حابارلامادا ونىڭ حالىققا پايداسى مول ەكەندىگى دە ايتىلادى. سونىڭ ىشىندە 8500-دەي جۇمىس ورنى اشىلماق, ونىڭ 850 ورنى مۇگەدەكتەرگە ارنالماقشى. قاراپ تۇرساق, ءتىپتى تاماشا جوبا ەكەن. جۇمىس ورىندارى دا اشىلادى, مۇگەدەكتەر دە قامتىلادى, قۇجاتتار دا تسيفرلانىپ, دەرەككوزدەر اشىلادى, جارىققا جارقىراپ شىعادى...
الايدا ارحيۆتەرگە ءجيى بارىپ جۇرەتىن جۋرناليست رەتىندە وسىندا ءبىر شيكىلىك بار ەكەنىن بىردەن سەزگەن ەدىك. وسىنشا قاراجات شىعارىپ, جەكەمەنشىك جشس اشپاي-اق, قاراستىرىلعان قاراجاتتىڭ وننان ءبىرىن ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدەرىنە تولەسە, بارلىق قۇجاتتارىن وزدەرى-اق تسيفرلاندىرىپ بەرمەس پە ەدى؟ ونىڭ ۇستىنە بۇلار ارحيۆ قازىناسىنا قالاي قاراۋدى بىلەتىن, جاناشىر جاندار ەمەس پە دەگەن ساۋالىمىزدى ارحيۆ ماماندارىنىڭ تالايىنا قويىپ كورگەن ەدىك. سويتسەك, ءبارى ءبىر اۋىزدان ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدى قۇپتادى.
ەگەر قاراجات بولىنسە, سكانەرلەۋ ءوز قولىمىزدان ەركىن كەلەدى. قاجەت بولسا, ءتىپتى, قوسىمشا ماماندار دا تارتار ەدىك قوي. بىزدەگى كوپتەگەن تىگىندىنى اشۋعا دا بولمايتىنىن, ال اشۋ كەرەك بولسا, ولارمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن كوشەدەن شاقىرىلعان, تابىس تابۋ ءۇشىن عانا جينالعان ادامدار قايدان بىلەدى؟ ارحيۆ مەملەكەتتىڭ قازىناسى ەمەس پە, ونى كىم كورىنگەنگە قالاي سەنىپ ۇستاتۋعا بولادى دەگەن سۇراقتاردى ايتىپ, ولار سارناپ قويا بەردى. ارينە, حابارلاما جاساپ تۇرعان ءوز مينيسترلىكتەرى بولعاندىقتان, ولار اتى-جوندەرىن ايتپاۋدى ءوتىندى.
سونىمەن بىرگە ءبىز ارحيۆ قۇجاتتارىن جەكەشەنىڭ رەتتەۋىنە نەمەسە تسيفرلاندىرۋىنا زاڭ نە دەيدى ەكەن دەگەن ساۋالمەن «ۇلتتىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى» زاڭدى اشىپ كورگەن ەدىك. زاڭنىڭ ءبىرىنشى بابىنىڭ 2-تارماعىندا ارحيۆكە بەرىلگەن انىقتاما بىلاي دەيدى: «ارحيۆ – ارحيۆتىك قۇجاتتاردى جيناۋدى, ساتىپ الۋدى, جيناقتاۋدى, رەتكە كەلتىرۋدى, ساقتاۋدى, ەسەپكە الۋ مەن پايدالانۋدى جۇزەگە اسىراتىن زاڭدى تۇلعا نەمەسە ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسى». دەمەك زاڭدا ەشقانداي كولدەنەڭ جشس نەمەسە باسقا كەلىپ, ونىڭ قۇجاتتارىن رەتتەۋگە, ساقتاۋعا, ەسەپكە الۋعا جانە ت.ب. قاتىستىلىعى قاراستىرىلماعان.
1-باپتىڭ 9-تارماعىندا «ارحيۆتىك قۇجاتتاردى ەلەكتروندى نىسانعا اۋدارۋ» دەگەن تۇسىنىككە مىناداي انىقتاما بەرىلگەن: «ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەلەرىن جاساۋ جانە ۋاكىلەتتى ورگانمەن كەلىسۋ بويىنشا اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان ايقىنداعان اقپاراتتىق جۇيەلەرگە مالىمەتتەردى كوشىرۋ» دەگەن ءسوز ەكەن. ال ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا «ۋاكىلەتتى ورگان» دەگەن مۇلدە جوق قوي, جشس ءبارىن ءوزى كوشىرەدى, ءوزى تسيفرلاندىرادى, ءتىپتى اقپاراتتاردى كوشىرۋگە ەشكىم كەدەرگى جاسامايدى.
زاڭنىڭ 2-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «ۇلتتىق ارحيۆ قورى قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى جانە ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق يگىلىگى رەتىندە مەملەكەت قورعايدى» دەلىنگەن. ال وسى «ۇلتتىق يگىلىكتى» ماماندار ەمەس, تابىس تابۋ ءۇشىن جينالعان جشس مۇشەلەرىنىڭ قولىنا قاراۋسىز بەرىپ قويۋدى مەملەكەتتىڭ ونى قورعاعانى دەپ ايتا الامىز با؟ كەزدەيسوق ادام ۇلتتىق يگىلىكتىڭ ءبىر بولىگىن جويىپ جىبەرسە, ونى كىم انىقتاي الادى؟ قالىڭ تىگىندىلەردى وعان كىم ساناپ بەرەدى دەيسىز؟ سونداي-اق جەكەمەنشىك جشس قۇجاتتاردىڭ ب ۇلىنبەي ساقتالۋىنا قاجەتتى تەمپەراتۋرانى, ىلعالدىلىقتى قامتاماسىز ەتە الا ما؟ ەتە المايدى, ويتكەنى مامان بولماعاندىقتان ول مۇندايدىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەيدى.
وسى زاڭدا مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ اقپاراتتارىن جەكەمەنشىك ارىپتەستەر مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىمەن جەدەل قولدانا الادى دەگەن رۇقسات تا جازىلماعان. دەمەك زاڭدا ونداي رۇقسات بولماسا, مۇنداي ارەكەتتىڭ ءوزى زاڭسىز ەمەس پە؟
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2017 جىلعى 6 قاراشاداعى №710 «مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ءۇشىن بەرۋگە بولمايتىن نىساندار ءتىزىمىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلىسىنىڭ 7-تارماعىندا وندايلاردىڭ قاتارىنا «تاريحي-مادەني مۇرالار جانە مادەني قۇندىلىقتاردىڭ» بارى ايتىلعان. جوعارىدا اتالعان زاڭدا «ۇلتتىق ارحيۆ قورى قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ اجىراماس بولىگى» ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلگەن. دەمەك ونى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ماقساتىنا قولدانۋعا بولمايدى.
سونىمەن قاتار ماماندار مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ باعا جەتپەس قۇندى قۇجاتتارىن جەكەمەنشىكتىڭ قولىنا بەرۋ – ونىڭ ساقتالۋىنا, ب ۇلىنۋىنە عانا ەمەس, ساتىلۋىنا, سىيعا تارتىلۋىنا, جەكە قاراۋلىق ماقساتتارعا دا قولدانىلۋىنا جول اشۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىكتەردى دە كوپ ايتتى. ال اتالعان زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 6-تارماعىندا «ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى قۇجاتتارى مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ مەن جەكەشەلەندىرۋ, ساتىپ الۋ-ساتۋ, ايىرباستاۋ نەمەسە سىيعا تارتۋ, ياعني مەنشىك قۇقىعىن بەرۋگە بايلانىستى مامىلەلەر جاساۋ وبەكتىسى بولا المايدى, سونداي-اق ولاردى تۇراقتى ساقتاۋ ءۇشىن باسقا مەملەكەتتەرگە اكەتۋگە بولمايدى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. ال جەكەمەنشىكتىڭ قولىنا بەرىپ قويسا, وسى تالاپتاردىڭ ورىندالارىنا كىم كەپىلدىك بەرەدى؟
قورىتا ايتساق, مامانداردى الاڭداتىپ, زاڭ تالاپتارىن بۇزىپ, مەملەكەت مۇددەسىن اياققا باسىپ وتىرعان وسى شەشىمنىڭ قانشالىقتى دۇرىس ەكەندىگىنە ءتيىستى ورگاندار نازار اۋدارار. اسىرەسە, ۇلان-عايىر مەملەكەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن قاداعالايتىن ورگاندار كوزجۇمبايلىق جاسامايتىن شىعار دەپ ويلايمىز. ارينە, ارحيۆ قولجەتىمدى بولۋى كەرەك, بىراق ونىڭ ساقتالۋى دا اياقاستى ەتىلمەۋى كەرەك.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
