“سمەرش” ساربازى

مەنىڭ الدىمدا قىزىل تىستى شاعىن فوتوالبوم جاتىر. بۇل جاي ءبىر البوم ەمەس, قاھارماندىق ەرلىكتىڭ ەڭسەلى ۇلگىسى, تەرەڭ ءىزى قالعان جاسىنداي جارق ەتكەن عاجاپ عۇمىردىڭ كۇيىن شەرتكەن تاريحي البوم! ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى اقمولا وبلىستىق دەپارتامەنتى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك ءۋاپ قاسەنباەۆ اعانىڭ قولىمىزعا تيگىزگەن بۇل فوتوالبومى اقمولا وبلىسى بۇگىنگى اقكول, بۇرىنعى الەكسەەۆ اۋدانىنا قاراستى № 6 اۋىلدا 1913 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا دۇنيەگە كەلگەن شەگەباي ۇزاقباەۆتىڭ داڭقتى “سمەرش” (“سمەرت شپيو­نام” دەگەن سوزدەردىڭ قىس­قارتىلعان ءتۇرى) ساربازى رەتىندە فاشيزممەن كۇرەستە كورسەتكەن تەڭدەسى جوق ەرلىگىنىڭ ەسكەرت­كىش بەل­گىسىندەي ەكەن. 1965 جىلى گەرمانيا دەمو­كراتيالىق رەسپۋبلي­كاسىنان ارنايى جىبەرىلگەن بۇل البومدا 1945 جىلدىڭ 10 مامىرىندا اۋىر جارادان قايتىس بولعان قازاق ازاماتى شەگەباي ۇزاقباەۆتىڭ قۇر­مەتىنە بەرلين قالاسىنىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ ءبىرى – وتتو نۋشكە شتراسسەدەگى № 52-53 ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورنا­تىل­عاندىعى حابارلانعان. البومداعى فوتوسۋرەت­تەردە سول ەسكەرتكىش تاقتانى اشۋ سالتاناتىنىڭ جۇرەك تەبى­رەنتەرلىك ساتتەرى كورىنىس تاۋىپتى. البومنىڭ بەت­اشا­رىنا جازىلعان نەمىس ءتىلىن­دەگى مىنا سوزدەردى: Zur ءErىnnerung an ءdىe etattgefun­de­ne Geden­kfeىer und ءKranznىe­derlegung zum 507 Jahrestag der Tscheka am 20. Dezember 1967 zu Ehren des ءىm GroBen ءVaterlandىschen ءKrىeg um ءdىe ءBefreىung Deutschlands vom ءFaschىsmus ءىn ءBerlىn – ءMىtte­ gefallenen ءsowjetىschen ءTschekىsten Leutnant ءUsakbaىew, ءSchegebaى, – قازاق تىلىنە اۋدارساق, ول بىلاي بولىپ شىعادى: “سوۆەت مەملەكەتىنىڭ قاۋىپسىزدىك ورگانىنىڭ 50 جىلدىعىنا بايلانىستى ەلىمىزدى فاشيزمنەن ازات ەتۋ جولىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان سوۆەت چەكيسى, لەيتەنانت شەگەباي ۇزاقباەۆقا مە­مو­ريال­دىق تاقتا ورناتۋ كەزەڭدەرى بەينەلەنگەن”. ارقانىڭ ءبىر قيىرىنداعى قاراپايىم قازاق اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن, ءسويتىپ, ۇلكەن ءومىر جو­لى­نان ءوتىپ كەلىپ, فاشيستەر ورداسى بەر­ليننىڭ ناق تورىنەن ءبىر-اق شىققان, ءجاي عانا شىقپاي, ءوز ەسىمىن ماڭگىلىك وشپەستەي ەتىپ جا­زىپ قالدىرعان چەكيست شەگەباي ۇزاقباەۆ كىم ەدى؟ فوتوالبومدى نەمىس دوستاردىڭ سىلەتى وڭىرىندەگى گەنەرال چەرنياحوۆسكي اتىنداعى كەڭ­شاردا تۇراتىن ۇزاقباەۆتار وتباسىنا جىبەر­گەن­دىگىن جانە ول جەردە شەگەبايدىڭ جالعىز ۇلى سەرىكتىڭ بارلىعىن ەستىپ, دەرەۋ جولعا شىقتىق. ءبىر كەزدە داڭقى جەر جارعان كەڭشاردىڭ كەنەۋى كەتىپ-اق قالعان ەكەن. ساۋ تۇرعان ۇيدەن قيراعاندارى كوپ پە دەپ قالدىق. ءاجىمدى ءجۇزىنىڭ جار­تىسىن الىپ تۇرعان شاڭىراق كوزاينەكتى باكەنە عانا جاسامىس ادام ءوزىن سەرىك ۇزاق­باەۆ­پىن دەپ تانىس­تىر­دى. ءبىز ىزدەپ كەل­گەن ادامىمىز ناق وسى كىسى مە ەكەن دەپ “شەگە­بايدىڭ ۇلىسىز با؟” – دەپ ناقتىلاي تۇستىك. – اكەي مايدانعا كەتكەندە ءۇش ايلىق ءسابي ەدىم. انام كۇلبارام ءبىر ەمەس, ءۇش رەت كۇيەۋگە شىقتى. مەنىڭ ءارى قاراي وقىپ كەتۋىمە جاعداي بولمادى. مال سوڭىڭدا قالدىم. گەرمانيادان شاقىرتۋ قاعاز كەلگەندە جالعىز ۇلى مەن قالىپ قويدىم دا, وگەي اكەي مەن انام بارىپ كەلدى عوي, – دەپ ءسوز اياعىن كۇرسىنىسپەن ءبىتىردى. سوعىس اتاۋلىنىڭ قايسىسى بولسىن توگىلگەن قان, ەگىلگەن كوز جاسى, الاپات قايعى نالا اكەلەتىندىگى ەجەلدەن ءمالىم. سونىڭ ىشىندە ۇزاقباەۆتار اۋلەتىنىڭ وتكەن سوعىستان كورگەن ازابى, شەككەن قاسىرەتى الابوتەن. ۇزاق­باەۆتاردىڭ ۇلكەنى 1904 جىلى تۋعان سارىباي مەن 1911 جىلعى ءبورىباي مايدان دالاسىندا مەرت بولسا, كەنجەلەرى قاراباي مۇگەدەك بولىپ ورالدى. شەگەباي بولسا اقمولا قالاسىندا ءجۇرىپ سەگىز كلاستى ءتامامداپ, تەلەگرافيستەر كۋرسىنا تۇسەدى. 1932 جىلى اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ جولداماسىمەن الماتىداعى بايلا­نىس پوليتەحنيكۋمىنا وقۋعا قابىلدانادى. وقۋىن تامامداسىمەن الماتى تەمىر جول ستانساسىندا پوشتا ۆاگونىنا جۇمىسقا ورنا­لاسادى. 1935-1938 جىلدار ارالىعىندا اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلىپ, تاجىكستاندا شەكارا كومەنداتۋراسىندا اسكەري قىزمەت اتقارادى. ەلگە ورالعان سوڭ ستەپنياك قالاسىندا نكۆد جۇيەسىندە ءوز قىزمەتىن جالعاستىرادى. ءوز قىزمەتىن قالتقىسىز ادال اتقارعان وعان زور سەنىم كورسەتىلىپ, 1940 جىلى كوكپ قاتارىنا قابىلدانادى. 1942 جىلدىڭ كۇزىندە شەگەباي ارميا قاتارىنا الىنىپ, تاشكەنتتەگى پۋلەمەت­شىلەر مەن مينومەتشىلەر دايارلايتىن ۋچيلي­ششەسىنە كەلەدى. ۆزۆود كومانديرىنىڭ كومەكشىسى بولىپ, اسكەري قىزمەتىن ابىرويلى جالعاستىردى. سول تۇستاعى قاتال قاداعالاۋ, تەمىردەي ءتارتىپتى ەسكەرسەك قازاق ازاماتى شەگەبايدىڭ “سمەرش” پولكىنىڭ قاتارىنا الىنۋىن وعان كورسەتىلگەن سەنىمنىڭ ەرەكشە جوعارىلىعى ەكەندىگىن بولە-جارا ايتپاققا كەرەك. بەيبىت كەزدە العان بىلىمدەرى, اسىرەسە, راديو اپپاراتۋرالارىمەن ەركىن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى شەگەباي ۇزاقباەۆتىڭ الداعى بارلاۋ قىزمەتىنە اۋىسۋىنا جول اشقانداي. 1944 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا لەيتەنانت شەگەباي ۇزاقباەۆ اسكەري بارلاۋ بولىمىنە قابىلدانىپ, قالىڭ قولمەن باتىسقا شەرۋ تارتىپ ەدى. بۇل تۇستا كەڭەس جاۋىنگەرلەرى ەۋروپانىڭ قالالارى مەن قىستاقتارىن جاۋدان تازارتىپ, جاپپاي شابۋىلدى ورىستەتە تۇسكەن ەدى. قاتارىندا شەگەباي دا بار بەسىنشى ەكپىندى ار­ميا­نىڭ قۇرامىنداعى 92-اتقىشتار ديۆيزيا­سىنىڭ گۆاردياشىلارى دا قيان-كەسكى ۇرىس­تاردى وتكەرە وتىرىپ, ىلگەرى جىلجي تۇسكەن. “سمەرش” اسكەري بارلاۋ قىزمەتىنىڭ ءوزى جاۋ تىڭشىلارىنىڭ الدىن وراۋ, ولاردىڭ قۇپيا سىرلارىن اشۋ, ءوز ارامىزدان شىققان سىلىمتىك ساتقىنداردىڭ ارامزالىعىن اشكەرەلەۋ ءتارىزدى مىلتىقسىز مايدان كۇرەسىندە شەگەباي ۇزاق­باەۆتىڭ باسپاعان تاۋى, ارالاماعان ورمانى, كەزبەگەن بەيتانىس ەلدى-مەكەندەرى از بولماعان. جاۋمەن بەتپە-بەت شايقاستارداعى تابان­دىلىعى مەن قۇپيا مايدانداعى ەرلىكتەرى ەسكەرىلىپ وعان ەكىنشى دارەجەلى “وتان سوعىسى” وردەنى بەرىلدى. گەنەرال-لەيتەنانت بەرزاريننىڭ باسقارۋىن­داعى بەسىنشى ەكپىندى ارميانىڭ ديۆيزيالارى دا جاۋدىڭ سوڭعى بەكىنىسى – بەرلينگە ءتونىپ كەلگەن-ءدى. 92-ديۆيزيانىڭ گۆاردياشىلارى دا اقتىق ايقاسقا كىردى. ەۋروپانى قانعا بوكتىرگەن فاشيستەردىڭ ءۇنىن ءوشىرىپ, جەڭىس تۋىن جەلبىرەتەر ءسات تە كەلىپ جەتكەن ەدى. اتتەڭ... اقتىق ايقاس ۇستىندە شەگەباي ۇزاقباەۆ سنارياد جارىقشاعىنان اۋىر جارا­لانىپ گوسپيتالگە ءتۇستى. جەرلەس دوسى قال­كەن ءال ۇستىندە جاتقان شەگەبايعا كەلىپ بەرليننىڭ ۇستىندە جەڭىس تۋىنىڭ جەلبىرە­گەندىگىن, جاۋدىڭ تىزە بۇككەندىگىن جەتكىزگەن. بويىنداعى كۇشى سارقىلىپ, قايراتتى ءجۇزىن مۇڭ كىرەۋكەلەگەن سارباز سوڭعى كۇشىن جيعانداي, اقتىق دەمىمەن بىرگە “جارايسىڭدار, جىگىتتەر!” دەپ كۇبىرلەگەن. بۇل ونىڭ جورىقتى جىلداردىڭ بۇرالاڭ جولدارىن تۇيىندەگەن اقتىق ءسوزى ەدى. مەنىڭ الدىمدا قىزىل تىستى فوتوالبوم جاتىر. ونى كەزىندە نەمىس دوستارى شەگە­بايدىڭ سوڭىندا قالعان جالعىز ۇلى سەرىككە جولداپتى. بەرليننىڭ گوسپيتالىندە وپات بولعان قاھارمان اكە شەگەبايدىڭ ەسىمىن اسپەتتەپ, ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلعاندىعىن, قازاق ساربازىنىڭ, “سمەرش” ساردارىنىڭ ەرلىگى ەل ەسىندە ماڭگىلىك جاڭعىرىعىپ تۇراتىندىعىن بايان ەتىپتى البومداعى سۋرەتتەر. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا كەزىندە نەمىستەردىڭ ءوزى زور قۇرمەت كورسەتكەن جەرلەسىمىز شەگەباي ۇزاقباەۆتىڭ ەسىمىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ اقمولا وبلىستىق دە­پار­تامەنتى دە ەسكەرىپ, ەسكەرتكىش بەلگى ورنات­سا, سوڭىندا قالعان جالعىز پەرزەنت سەرىك ۇزاق­باەۆتى اكەسى جەرلەنگەن جەرگە بارىپ زيارات ەتىپ قايتۋعا جاعداي جاساسا, ابىرويلى ءىس بولار ەدى دەپ ويلايمىز. ويتكەنى, مايداندا شاھيت بولعان­داردىڭ ەشقايسىسى دا ۇمىتىلمايدى ەمەس پە. تولەگەن قاجىباي. اقمولا وبلىسى.