ۇلكەن اتامىز كۇشتان 1938 جىلى اسكەرگە الىنعان. ەڭ سوڭعى حاتى 1941 جىلى كەلگەن. ال ىدىرىس اتامىز بولسا, مايدانعا 1943 جىلى الىنعان. اكەمىز ءبىز ەس بىلگەلى ات ۇستىندە بولدى. ءبىزدىڭ باعىمىزعا قاراي اكەمنىڭ ۇلكەن اپكەسى كۇنسۇلۋ اپا كونەنىڭ كوزى بولاتىن. 1943 جىلى ىدىرىس اتامىزبەن قوسا نيات اتامىز سوعىسقا اتتانعان كەزدە ورازكۇل اجەمىز «ايتجانباي مەن ءابدىحان جاس ەدى, ءبىزدى كىمگە تاستاپ كەتىپ باراسىڭ» دەپ, قوس ق ۇلىنىن قۇشاعىنا الىپ ەگىلگەندە, اۋىلدا كوڭىلى بوساماعان جان قالماپتى.
نيات اتامىز بەن ىدىرىس اتامىز ماسكەۋدە ەكى ايلىق جاتتىعۋدان كەيىن مايدانعا اتتانعان. كۋرسك باعىتىنا جولعا شىعىپ بارا جاتقاندا نياتاتامىزدىڭ ءىشىنەن قان كەتىپ, ەم-دوم قونباي, ەسىنەن تانا ناۋقاستانادى. ۇلكەن انامىزدىڭ زار تىلەگى, قۇدايدىڭ قۇلاعىنا شالىنسا كەرەك. كەيىن اسكەري كوميسسيا سوعىسقا جارامسىز دەپ ەلگە قايتارۋعا شەشىم قابىلدايدى.
ارادا از ۋاقىت وتكەندە, 1943 جىلى ىدىرىس اتامىز «مايدانعا كەتىپ بارامىز. باعىتىمىز – كۋرسك. قالىڭ ورماننىڭ اراسىمەن كەتىپ بارا جاتىرمىز» دەپ ەلگە حات جازادى. سودان كەيىن حابارسىز كەتكەن. قاي جەردە جانە قانداي پولكتە بولعانىن دا بىلمەيمىز. تەك كۋرس تۇبىندە سۇيەگى قالدى دەپ دولبارلاۋعا بولادى.
نيات اتامىزدىڭ 4 ۇل, 7 قىزى بولدى. ۇزاق جىل ۇستازدىق قىزمەتتە بولىپ, 1979 جىلى 56 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
ال كۇشتان اتامىزدان 1941 جىلدىڭ 21 مامىرى كۇنى بەلارۋسسيانىڭ ۆيتەبسك قالاسىنان, سوسىن 1941 جىلى 21 ماۋسىم كۇنى اتاقتى برەست قامالىنان جازعان ءۇشبۇرىشتى سارعايعان حاتتار عانا قالدى. سول حاتتا كورسەتىلگەن ادرەس بويىنشا سوعىستا بەلگىسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ دەرەگىن ىزدەيتىن توپقا سۇراۋ سالعانمىن. انىقتالعانى, اتام قۇرامىندا بولعان 17 شەكاراشىلار وتريادىنىڭ №5 روتاسى باتىس بەلورۋسسيا, برەست وبلىسى, چەرەمحا سەلوسىنداسوعىستى ءبىرىنشى بولىپ قارسى العانى. كەيىن كارتادان كورگەنىمدەي, چەرەمحا سەلوسى پولشانىڭ شەكاراسىندا, بەلوستوك, گرودنىي باعىتىندا, تەمىر جولدىڭ بويىندا ورنالاسقان كىشكەنتاي عانا ەلدى مەكەن ەكەن. پولشانىڭ شەكاراسىنا 12 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان.
سودان, چەرەمحادا بولعان پولك قۇرامى, قازا بولعانداردىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنى تۋرالى تاعى دا سۇراۋ جىبەردىم. اتامنىڭ دەرەگىن ىزدەستىرۋگە كومەكتەسكەن قازاقستاندىق توپتىڭ جەتەكشىسى كۇلان نۇرمۇحامبەتوۆا بەلورۋسسياداعى ىزدەۋ توبىنا حابار بەرىپ قويعانىن ايتتى. ازىرگە ناتيجە جوق. بىراق ك.نۇرمۇحامبەتوۆا جاقىندا گەرمانيا رەسەيگە برەست قورعانىسى كەزىندە تۇتقىنعا الىنعانداردىڭ ءتىزىمى تۋرالى جاڭا دەرەكتەردى بەرەتىنىن ايتتى. «كۇشتان ساباەۆ تۋرالى دەرەك سول كەزدە شىعۋى دا مۇمكىن. بىراق ۇمىتتەندىرگىم كەلمەيدى» دەيدى ك. نۇرمۇحامبەتوۆا مەنىمەن اڭگىمەسىندە.
اكەم بەرىگە دەيىن ءاربىر جەڭىس كۇنىندە ابدەن سارعايىپ, جۇقارعان حاتتىڭ مازمۇنىمەن ءبىزدى تانىستىرۋدان جالىقپايتىن. «اسكەرگە كەتەر الدىندا تۇسكەن سۋرەتى بار ەدى. كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ, باۋىرلارىمنىڭ تىم بولماسا سۋرەتتەرىن دە ساقتاي المادىق» دەپ, توعىز پەرزەنتىنىڭ ءاربىرىنىڭ جۇزىنەن سوعىستان ورالماعان كۇشتانى مەن ىدىرىسىنا ۇقساستىق ىزدەۋمەن وتىراتىن.
ىدىرىس اتامىز تاشكەنت قالاسىنداعى ورتالىق ازيا مۇعالىمدەر دايىندايتىن ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن ءبىزدىڭ وڭىردەگى جوعارى ءبىلىمدى ساناۋلى عانا ازاماتتاردىڭ قاتارىندا بولىپتى. 1938 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بايىرقۇماۋىلىنداعى مەكتەپتە ورىس تىلىنەن مۇعالىم بولىپ جۇرگەن جەرىنەن اسكەرگە شاقىرىلىپ, فين سوعىسىنا اتتانادى. اكەم «كۇشتان اعامىز سوعىس الدىندا اسكەر قاتارىندا ءجۇرىپ, وفيتسەر شەنىن العان ساناۋلى قازاق جاستارىنىڭ ءبىرى ەدى» دەپ وتىراتىن. 1941 جىلى اسكەري مەرزىمى ءبىتىپ, ەلگە قايتۋعا دايىندالىپ جۇرگەن كەزى ەكەن.
1941 جىلى 20 مامىر كۇنى ەلگە جازعان حاتىندا «الداعى كۇندەردە مەنەن حات-حابار كەلمەسە, الاڭداماڭدار. سەبەبى قاعاز-قالام تاپشى. كەۋدەمدە جانىم بولسا, ءوزىم حابار بەرەمىن.. اكە-شەشەمدى كۇت, باۋىرلارىڭنىڭ ساباعىن قاداعالا», دەپ جازىپتى.
ەكى ۇلىن سوعىسقا اتتاندىرىپ, ەلدە قالعان ساباي اتامنىڭ قوسىمشا قىزمەتى پوشتاشى ەكەن. ەرتەرەكتە, جاس كۇنىندە اتتان قۇلاپ, ءبىر اياعى كەمىس بولىپ بىتكەندىكتەن, مايدانعا شاقىرىلماعان. اتامنىڭ 1937 جىلى كەنجە قىزى سۇلۋحان اپكەمىز ساباي مايدانان جىلى حابار كەلسە, اياعىنىڭ كەمىستىگى بىلىنبەي, اۋىلعا قاراي قۇستاي ۇشىپ, حاتتى يەسىنە جەتكىزگەنگە اسىعاتىنىن ايتادى. ال قارالى قاعاز السا, قايعىنى جۇرەگىنىڭ سۇزگىسىنەن وتكەرىپ, اۋىل اقساقالدارىن جيىپ, ەستىرتەدى ەكەن. «اكەمنىڭ قاراسى كورىنسە, اۋىل ادامدارى كوزىنە تۇسپەي, جاسىرىنىپ قالۋعا تىرىسادى ەكەن. ال ك ۇلىپ كەلە جاتقانىن بايقاسا, سۇيىنشىلەپ, قولداعى بارىن بەرە سالادى ەكەن. اۋىلعا مايداننان حات كەلگەن كۇنى ءبىزدىڭ ۇيدە دە توي بولاتىن. كەيىن سوعىستىڭ سوڭعى جىلدارى اكەم بەلى اۋىرىپ, جاتىپ قالاتىندى شىعاردى. كەيبىر حابار-وشاردى تاراتۋ مەنىڭ موينىما جۇكتەلدى», دەيتىن سۇلۋحان اپكەمىز.
رەسمي ورىنداردان اتامىز ساباي بۇرشاقباەۆقا1949 جىلى ماسكەۋدەن كەلگەن, ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە حابار-وشارسىز كەتكەن قاتارداعى جاۋىنگەرلەر جانە سەرجانتتاردى ەسەپكە الۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى, مايور ۆ. گۋسەۆ قول قويعان, № 1480703 بولىپ تىركەلگەن تىلىمدەي حابارلامادا ساباەۆ ىدىرىستىڭ كۋرسك شايقاسى, ال ساباەۆ كۇشتاننىڭ برەست قورعانىسى كەزىندە حابار-وشارسىز كەتكەنى, حابار بولسا قوسىمشا حابارلاناتىنى ايتىلعان.
برەست قورعانى ءۇشىن شايقاس بەلارۋسسيانىڭ ءبىر شەتىندەگى ەلەۋسىز قالانى تاريحي, قاھارمان قالاعا اينالدىردى. تاريحشىلار دا, ادەبيەتشىلەر دە, رەجيسسەرلەر دە ءحالى مۇشكىل قالا تۇرعىندارىنىڭ سول ساتتەگى جانقيارلىق ەرلىگىن قاز قالپىندا بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋگە تالپىنىپ كەلەدى. ال برەست قامالىنان 30 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى پولشانىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان چەرەمحا سەلوسىنداعىجاۋىنگەرلەر 1941 جىلى 22 ماۋسىم كۇنى سوعىستى ءبىرىنشى بولىپ قارسى العان. ولاردى برەست قورعانىنا قالقان بولعان توپ دەسە دە بولادى.
حاتىنان ءبىر دەرەك تابام با دەگەن ۇمىتپەن سارعايعان حاتقا قايتا-قايتا ۇڭىلەمىن. «شەكارانىڭ تۇبىندەمىز. ارى قاراي پولشا باستالادى. جاعداي جاقسى, ءۇش مەزگىل تاماق بەرەدى. سودان سوڭ كۇنىنە 12 شاقىرىمعا دەيىن جۇگىرتەدى» دەيدى حات بەتىندەگى دەرەكتەر.
جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, ساباي اتامىز دا, ۇلكەن اكەم نيات تا, ءوز اكەم ايتجانباي دا بەرىگە دەيىن اعالارىن ىزدەدى, ءۇمىتى ۇزىلمەدى. ەل-ەلگە, جەر-جەرگە سۇراۋ سالىپ, «ساباەۆ» دەگەن تەگى بار ادامدارعا حابارلاسىپ, تابىلعاندارىنىڭ اعالارىنا قاتىسى بار-جوعىن انىقتاپ ءجۇردى.
نيات اتامىزدىڭ «ساباەۆ» دەگەن فاميلياسى تەك مۇسىلمانداردا ەمەس, سلاۆيان تەكتەستەردە كوپ ەكەن. اسىرەسە, ورىستاردا. ولاردىڭ قايسى بىرىنە بارىپ, ەسىك قاعاسىڭ. ءبىزدى سول توقتاتتى» دەپ وتىراتىنىن اكەم ءجيى ايتاتىن.
اكەم 1985 جىلى كۇشتان اتامىزدىڭ سوڭعى حات جازعان جەرى – برەست قورعانىنا, چەرەمحا سەلوسىنا بارىپ قايتتى. سول ساپارى جايلى كۇندەلىگىندە «قالا قۇرىلىسىمەن اينالىساتىن ماماندار عانا ەمەس, قالانىڭ تۇرعىندارى دا اتتاپ باسساڭ, شۇقىپ قالعان جەرىڭنەن ادام سۇيەگى شىعاتىنىن, مۇنداي باسىندا بەلگىسى جوق, ادام سۇيەگى شاشىلىپ كەتكەن «زيرات» كەڭەس وداعىنىڭ سوعىس ءجۇرىپ وتكەن ەشبىر جەرىندەجوق ەكەنىن ايتادى.
كومپوزيتور شۋماننىڭ «ازاسى» برەست قورعانىندا 1971 جىلدان قارالى ەلگە جوقتاۋ ايتقانداي كۇڭىرەنە ەستىلەدى.
