ساردوبا اپاتى

قازاقستانعا شەكارالاس سىر­داريا وبلىسىندا ورنالاسقان سۋ قويماسى بوگەتىنىڭ بۇ­زىلۋى تۇركىستان وبلىسى ماق­تاارال اۋدانىنا دا ەلەۋلى زالا­لىن تيگىزدى. العاشقى كۇنى اۋدا­نىڭ 4 ەلدى مەكەنىن سۋ باسىپ تۇرعىندارى قاۋىپسىز ايماققا كوشىرىلگەن بولاتىن. ال سەنبى كۇنى سارقىندى سۋدان اۋدان ورتالىعى – مىرزاكەنتكە دە  قاۋىپ تونگەندىكتەن, 12 مىڭ­نان استام تۇرعىن تۇندەلەتىپ اتاكەنت كەنتىنە كوشىرىلدى.

تۇرعىنداردىڭ كوشۋىن قامتا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا 68 اۆتوبۋس ءبولىنىپ, ءبىر مەزەتتە شامامەن 7-8 مىڭ ادام اتاكەنت, اسىقاتا كەنتتەرىنە تاسىمالداندى. سارقىندى سۋ مىرزاكەنت كەنتىنىڭ ىرگەسىنە جاقىنداپ قالعاندىقتان, ارنايى شتاب كەلىسىمىمەن حالىقتى كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. سونداي-اق كەشە, ياعني 3 مامىر كۇنى تاڭعى 5.00-دەن باستاپ 250 ءۇيى سۋعا باتقان فەردوۋسي اۋى­لى باعىتىنان جاڭاجول اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ «ورگەباس» ەلدى مە­كەنىنە قاراي سۋ كەلە باستاعان­دىقتان, تۇرعىنداردىڭ بارلىعى (1451 تۇرعىن) كوشىرىلدى. توتەن­شە جاعدايعا بايلانىستى اۋدان­نىڭ اتاكەنت, ماقتاارال, جام­بىل ەلدى مەكەندەرىندە 18 ەۆا­كۋا­تسيالىق ورىن ازىرلەندى. قاۋىپتى ايماقتاعى ازاماتتار مەن ءۇي جانۋارلارىن قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلدى.

بۇل جۇمىستارعا كەلەس, جەتىساي, شاردارا, سارىاعاش اۋداندارىنىڭ اكىمشىلىكتەرى اتسالىسۋدا. دەسەك تە, اۋدان­دا سۋ باسىپ قالۋ قاۋپى بار اۋىلدار ءالى دە از ەمەس.

جاعداي پرەزيدەنتتىڭ باقىلاۋىندا

مەملەكەت باسشىسى العاشقى ساتتە-اق ماقتاارال اۋدانىنداعى زارداپ شەككەن وتباسىلارعا كومەك كورسەتۋدى تاپسىردى. سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, ساردوبا سۋ قويماسى بوگەتىنىڭ بۇزىلۋ سالدارىن جويۋ بويىنشا باۋىرلاس ءارى تاتۋ كورشى وزبەك حالقىنا كومەك كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە شاۆكات ميرزيوەۆ قاسىم-جومارت توقاەۆقا قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن العىس ايتىپ, اتالعان اپات قازاقستان­نىڭ وڭتۇستىگىندەگى بىرقاتار ەلدى مەكەنگە دە زيان تيگىزگەنىنە وكىنىش ءبىلدىردى. وسىعان وراي وزبەكستان پرەزيدەنتى سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن اۋدانداردى تەزىرەك قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا بىرلەسكەن شارالار قابىلداۋعا نيەتتى ەكەنىن ايتتى. ەكى مەملەكەت باسشىسى اراسىنداعى بىرلىككە نەگىزدەلگەن ديالوگ زارداپ شەككەن اۋدان تۇرعىندارىنا جوعارى دەڭگەيدەگى قولداۋدى سەزدىرگەنى انىق. قاۋىپتىڭ الدىن الۋ, ەڭ باستىسى ادام ءومىرىن ساقتاۋ ماقساتىنداعى وبلىستىق, جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن جاۋاپتى قىزمەتتەگىلەردىڭ جەدەل قيمىلى ءوز ناتيجەسىن بەردى دە.

توسىن وقيعانى رەتىمەن بايانداساق, 2 مامىر, ساعات تاڭعى 4:30 كەزىندە ماقتاارال اۋدانىنىڭ شەكاراسىندا وتكىزۋ قۋاتى سەكۋندىنا 120 تەكشە مەتر بولاتىن «تسگك» كانالىنا 300 ميلليون تەكشە مەتر سۋ كەلىپ قۇيىلعاندىقتان اۋداندا جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى توتەنشە جاعداي قالىپتاستى.  وبلىستىق ماڭىزى بار مىرزاكەنت-جەڭىس-جاڭا تۇرمىس اۆوموبيل جولىن سۋ الىپ كەتۋى سالدارىنان كولىكتەر جۇرە الماي قالدى. سونداي-اق مىرزاكەنت, فەردوۋسي, اتاكەنت كەنتىنە قاراستى جانتاقساي ەلدى مەكەندەرى تۇرعىندارىن ەۆاكۋاتسيالاۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ايتا كەتەلىك, مىرزاكەنت پەن اتاكەنت ەلدى مەكەندەرىنىڭ ارا-قاشىقتىعى – 35 شاقىرىم. مىرزاكەنت ەلدى مەكەنىندە 14 532, فەردوۋسي ەلدى مەكەنىندە 2377 تۇرعىن, ال جانتاقساي ەلدى مەكەنىندە 700 تۇرعىن بار. اپاتتى-قۇتقارۋ جۇمىستارىنا تۇركىستان وبلىسى توتەنشە جاعداي دەپارتامەنتى جەكە قۇرامىنان 138 ادام, 8 تەحنيكا, شىمكەنت قالاسى «وسو» مم 5 ادام, 2 دانا قايىق, 1 تەحنيكا, شىمكەنت قالاسى تجد-دەن 2 دانا ۆاحتالىق اۆتوبۋس, جەكە قۇرامنان 12 مامان, 4 دانا مپ-100 موتوپومپاسى, 2 ۇرلەنبەلى قايىق, 10 ل-1 جيىنتىعى (سۇڭگۋىرلەر كيىمى) جۇمىلدىرىلعان. سونداي-اق ۇلتتىق گۆارديانىڭ 6506 بولىمشەسىنەن 300 ادام مەن ءتيىستى تەحنيكالار, اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ 7 تەحنيكاسى مەن 70 قىزمەتكەرى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننان 40 قىزمەتكەر, 5 تەحنيكا تارتىلدى.

ماقتاارال اۋدانىنداعى جاعدايدى باعالاۋ ءۇشىن وڭىرگە شۇعىل جەتكەن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يۋري يلين, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى سەرگەي گروموۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى نۇربەك دايىربەكوۆ جانە ۇلتتىق ۇلان قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى ارلەن بۇركىتباەۆ سۋ باسۋ قاۋپى بار اۋماقتى اۋەدەن باقىلادى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى توتەنشە جاعدايلار كوميتەتى توراعاسى ۆلاديمير بەككەر باسقارعان جەدەل شتابتىڭ حابارلاۋىنشا, قۇتقارۋ جۇمىستارىنا تۇركىستان وبلىسى, شىمكەنت قالاسىنىڭ توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتتەرىنىڭ, ۇلتتىق ۇلاننىڭ, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ, اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ 635 قىزمەتكەرى مەن 60 دانا تەحنيكاسى جۇمىلدىرىلعان. قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلگەن تۇرعىندار ازىق-ت ۇلىك, ىستىق تاماقپەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. سونداي-اق ەۆاكۋاتسيالانعان حالىقتى ىندەتتەن ساقتاۋ بويىنشا بارلىق شارا قولعا الىندى. تۇرعىندارعا انتيسەپتيك, بەتپەردە, قولعاپ تەگىن تاراتىلىپ, ءار ازاماتتىڭ دەنە قىزۋى تەپلوۆيزورمەن تەكسەرىلگەن.

 «ارىس الگوريتمىنە» سايكەس جۇمىس ىستەيدى

وزبەكستان رەسپۋبليكاسى تجم مالىمەتىنە سايكەس, 1 مامىر 20:15 شاماسىندا «ساردوبا» سۋ قويماسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىنا سۋ اعىزۋدى توقتاتقان. سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى 2010 جىلى باستالىپ, 2017 جىلى اياقتالعان, سىيىمدىلىعى 922 ملن تەكشە مەتر. ارنادان اسقان سۋ اقالتىن اۋدانىنداعى اباي كانالىمەن جيزاق وبلىسىنداعى ارناساي كولىنە اعىزىلعانى دا كورشى ەل تاراپىنان حابارلاندى. دەگەنمەن, تۇنىمەن اققان سارقىراما سۋ  «تسگك» كانالىنا جينالعان. اتالعان كانالدىڭ سۋ جىبەرۋ قۋاتتىلىعى سەكۋندىنا 120 تەكشە مەتر.  بىراق كانالعا تۇنىمەن سەكۋندىنا 180 تەكشە مەتر سۋ اعىپ كەلگەن.  وسىنى ەسكەرگەن وبلىستىق توتەنشە جاعداي جونىندەگى ءتيىستى قىزمەتتەر ماقتاارال اۋدانىنداعى 4 ەلدى مەكەننەن 5400 ادامدى جەدەل ەۆاكۋاتسيالاۋعا ءماجبۇر بولدى. بىرقاتار تۇرعىندار ءوز كولىكتەرىمەن تۋعان-تۋىستارىنا بارۋدى قالاسا, قالعاندارى اتاكەنت كەنتىندەگى مەكتەپتەرگە جايعاستىرىلدى. ماقتاارال اۋدانى اكىمدىگى شۇعىل شتاب قۇرىپ, ىسكە كىرىستى. ەڭبەكشى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى جاڭا تۇرمىس ەلدى مەكەنى, جاڭا جول اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى جەڭىس, نۇرلى جول ەلدى مەكەندەرىنە سۋ باسۋ قاۋپى تۋىنداپ, تۇرعىنداردى قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋ ءۇشىن اۋدان ورتالىعى مىرزاكەنت كەنتىندە ورنالاسقان 4 مەكتەپتە بارلىعى 2200 ورىن دايىندالدى. اۋدانعا شۇعىل جەتكەن وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ جاعدايعا قانىققان سوڭ  مالىمدەمە جاساپ, ەۆاكۋاتسيالانعان تۇرعىندار بىلتىرعى ارىستىڭ تاجىريبەسىنە سايكەس ءتيىستى مەديتسينالىق قىزمەت, ازىق-ت ۇلىك سەكىلدى بارلىق زاتتارمەن قامتاماسىز ەتىلەتىنىن ايتتى. «ەلدى مەكەندەردەگى بارلىق تۇرعىن ءۇيدى پوليتسيا قورعايتىن بولادى. ازىرگە تۇرعىنداردىڭ مالدارى قاۋىپتى ايماقتان تۇگەل شىعارىلدى. ەندى تۇرعىنداردىڭ ۇيلەرى, م ۇلىكتەرىنىڭ ءبارى كۇزەتىلەدى. نۇرلى جول, فەردوۋسي, جانتاقساي, ت.جايلىباەۆ ەلدى مەكەن­دەرىن­دە توتەنشە جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن جاقىن اراداعى اۋدانداردىڭ كۇش­تەرى جۇمىلدىرىلدى. ايتالىق نۇرلى جول ەلدى مەكەنىنە شاردارا اۋدانىنىڭ اكىمدىگى, فەردوۋسي, جانتاقساي اۋىلدارىنا كەلەس اۋدانى, ت.جايلىباەۆ اۋىلىنا سارىاعاش اۋدانى جاۋاپتى بولىپ بەكىتىلدى. سوندىقتان تۇرعىندارعا دۇرلىگىپ, دۇربەلەڭ  جاساپ, جولعا شىعۋدىڭ قاجەتى جوق. بارلىعى ۇيىمداسقان تۇردە رەتتەلىپ, ءوز قالپىنا كەلەدى. بۇل جەرگىلىكتى اۋقىمداعى توتەنشە جاعداي. سوندىقتان بۇل جەردە ارىستاعى تاجىريبەگە ساي الگوريتمدە جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. بۇل توتەنشە جاعدايدى يگەرۋگە وبلىستىڭ تولىق مۇمكىنشىلىگى بار», دەدى ومىرزاق شوكەەۆ.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ادام شىعىنىن بولدىرماۋ بارلىق قىزمەتتەر ءۇشىن ءبىرىنشى ورىندا تۇر. دەگەنمەن, وقىس وقيعا دا ورىن الدى. وزبەكستاندىق ازامات سۋ تاسقىنى كەزىندە كانالداعى سۋمەن ماقتاارال اۋدانىنا اعىپ كەلگەن. وبلىستىق قوعامدىق دەنساۋلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارات پاشيموۆ كەزەكتى بريفينگ بارىسىندا وزبەكستاندىق ازاماتتىڭ تۇندە كانال جاعاسىنان تابىلعانىن ايتتى. بەلگىلى بولعانداي, ول ءوزىنىڭ اتىمەن بىرگە سۋعا اعىپ كەتكەن. سول سۋدىڭ اعىسىمەن ماقتاارال اۋدانىنىڭ جەڭىستى اۋىلىنا جەتكەندە, تۇرعىندار ونى بايقاپ قالعان. ءسويتىپ ونى جابىلىپ ءجۇرىپ سۋدان شىعارىپ العان. ماقتاارال اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا جاتقىزىلعان 50 جاستاعى ەر ادامعا العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلگەن, جاعدايى جاقسارعان سوڭ  ەلىنە قايتقان.

 كورشى ەل دەر كەزىندە ەسكەرتپەدى

بۇگىندە ماقتاارال اۋدانىندا سۋ باسقان ەلدى مەكەندەردە اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەلگەن شىعىن دا ەسەپتەلۋدە. اۋدان اكىمى باقىت اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, 5 مىڭ گەكتارعا جۋىق اۋىل شارۋاشىلىعى القابى سۋ استىندا قالعان. ونىڭ 3 مىڭ گەكتارىنا  ەگىستىك داقىلدارى ەگىلگەن. سونداي-اق ول قىزىل سۋدىڭ كوپ القاپقا جايىلۋىنا وزبەكستان تاراپىنىڭ اپات جايلى دەر كەزىندە ەسكەرتپەۋى دە سەبەپ بولعانىن ءمالىم ەتتى. «وزبەكستاننىڭ بيلىك وكىلدەرى رەسمي تۇردە حابارلاسىپ, قالىپتاسقان جاعداي تۋرالى بىزگە ايتپادى. دامبىنىڭ بۇزىلعاندىعى جونىندە الەۋمەتتىك جەلىدەن بىلدىك. باستاپقىدا كانالعا سەكۋندىنا 120 تەكشە مەتر سۋ كەلسە, كەشكە قاراي سۋدىڭ دەڭگەيى 180 تەكشە مەترگە دەيىن كوتەرىلىپ كەتتى. سوسىن جاعدايدى باقىلاۋعا الىپ, جان-جاققا حابارلاستىق. وزدىگىمىزشە ارەكەت جاساي باستادىق», دەيدى ب.اسانوۆ.

كەلتىرىلگەن شىعىندى زەردەلەۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە سۋ تاسقىنى كەزىندە جاڭا جول مەن ەڭبەكشى  اۋىلدىق وكرۋگتەرىندەگى 3 ەلدى مەكەندە 1682 گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى زارداپ شەككەنى انىقتالىپ وتىر. الدىن الا بولجامدىق ەسەپ بويىنشا 181,1 ملن تەڭگەنىڭ شىعىنى ەسەپتەلىنگەن. سونداي-اق جوعارىدا اتالعان 4 ەلدى مەكەندە 5335 مال باسى تىركەلىپ, ونىڭ ىشىندە 799-ى زارداپ شەككەن, كەلگەن شىعىن – 249 ملن تەڭگە. ۆەتەرينارلىق 61 دارىگەر جانتاقساي, فەردوۋسي ەلدى مەكەندەرىندەگى 3686 مالدى ەۆاكۋاتسيالاۋ جۇمىستارىن تولىق اياقتاعانىمەن, سۋ باسىپ قالعان ايماقتاردا قانشا مالدىڭ سۋعا كەتكەنىن ناقتى انىقتاۋ ازىرگە مۇمكىن بولماي وتىر.

سۋ باسقان ايماققا كىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن مالىمدەگەن ماماندار بۇزىلعان قويمادان كەلىپ جاتقان قاشىرتپا سۋدىڭ كولەمى ازايماي وتىرعانىن دا جەتكىزدى. سول سەبەپتى توتەنشە جاعداي سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى سۋ باسقان اۋىلدارداعى سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلگەن, كوتەرىلمەگەنىنە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ءتيىستى زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.

تۇركىستان وبلىسى